Giảm thiểu nguy cơ sa sút trí nhớ Alzheimer nhờ tiêm vắc xin

Nhiều nghiên cứu quốc tế cho thấy tiêm đầy đủ một số loại vắc xin có thể góp phần giảm nguy cơ sa sút trí tuệ và bệnh Alzheimer ở người lớn tuổi. Việc ngăn ngừa nhiễm trùng, giảm phản ứng viêm kéo dài và hỗ trợ điều hòa miễn dịch có thể giúp bảo vệ não bộ, làm chậm quá trình suy giảm nhận thức - một vấn đề đang gia tăng nhanh cùng tốc độ già hóa nhân số toàn cầu.

Lưu ý: Phần lớn bằng chứng hiện nay là nghiên cứu quan sát; cần thêm thử nghiệm lâm sàng để khẳng định hiệu quả.

Alzheimer là bệnh lý thoái hóa thần kinh mạn tính gây suy giảm trí nhớ, giảm khả năng tự chăm sóc ở người cao tuổi, đang gia tăng nhanh trong những năm gần đây. Alzheimer chiếm 60 - 80% số các trường hợp sa sút trí tuệ ở người cao tuổi trên thế giới. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), năm 2021, thế giới có khoảng 57 triệu người đang sống chung với Alzheimer và các dạng sa sút trí tuệ. Vào năm 2030, dự kiến số người bị sa sút trí tuệ sẽ lên tới 78 triệu người và 139 triệu người vào năm 2050.

Bác sĩ Huỳnh Trần An Khương, Chuyên viên Y Khoa, Hệ thống Tiêm chủng VNVC, cho biết bên cạnh tác dụng phòng các bệnh truyền nhiễm, một số loại vắc xin còn có thể giúp giảm nguy cơ Alzheimer và sa sút trí tuệ.

Nghiên cứu cho thấy những người được tiêm vắc xin phòng zona thần kinh có nguy cơ sa sút trí tuệ thấp hơn so với những người không tiêm. Hiệu quả bảo vệ này rõ rệt hơn ở những người tiêm đủ liều 2 liều, đặc biệt là vắc xin zona thế hệ mới Shingrix của GSK (Bỉ), ở những người có nguy cơ mắc zona cao. Một nghiên cứu được công bố năm 2025 trên tạp chí y khoa quốc tế uy tín NPJ Vaccines, theo dõi hơn 436.000 người và ghi nhận rằng những người được tiêm vắc xin zona có giảm 18% số ca được chẩn đoán sa sút trí tuệ trong vòng 18 tháng so với nhóm không tiêm.

Nhiều nghiên cứu cũng cho thấy hiệu quả phòng ngừa nguy cơ mắc Alzheimer của vắc xin cúm. Theo nghiên cứu do Đại học y khoa hàng đầu Texas thuộc Trung tâm Y tế Texas - UTHealth Houston công bố trên tạp chí y khoa Journal of Alzheimer's Disease vào tháng 6/2022, tiêm vắc xin cúm giúp giảm khoảng 40% nguy cơ mắc Alzheimer. Nghiên cứu được thực hiện trên 935.887 người đã tiêm vắc xin cúm và 935.887 người không tiêm.

Giải thích cho điều này, các nhà khoa học cho rằng vắc xin cúm có thể giúp huấn luyện hệ miễn dịch, giúp cơ thể tăng cường khả năng chống lại các mầm bệnh, từ đó giảm viêm hệ thần kinh trung ương và các tác động ngoài mục tiêu phát sinh trong quá trình tiến triển của sa sút trí tuệ. Bên cạnh ngăn ngừa nhiễm trùng, vắc xin cúm còn được cho là giúp giảm viêm não, hạn chế tổn thương mạch máu não và hỗ trợ các tế bào miễn dịch dọn sạch các protein bất thường (như Amyloid-beta) tích tụ trong nhu mô não.

Trong khi đó, Amyloid-beta (Aβ) là các đoạn peptide được tạo ra từ quá trình phân cắt protein tiền thân amyloid (APP) nằm trên màng tế bào thần kinh. Trong điều kiện sinh lý bình thường, Aβ được sản xuất và đào thải cân bằng. Tuy nhiên, khi các peptide này (đặc biệt là dạng Aβ42) kết tụ thành các sợi không hòa tan, chúng tạo nên các mảng amyloid (amyloid plaques) bên ngoài tế bào thần kinh. Những tác động này có thể góp phần làm chậm tiến triển của các bệnh như Alzheimer.

Dù vẫn cần thêm các nghiên cứu lâm sàng để khẳng định cơ chế chính xác, vắc xin cúm hiện được xem là một biện pháp chi phí thấp, an toàn và dễ tiếp cận, có tiềm năng mang lại lợi ích lâu dài cho sức khỏe não bộ. Tuy nhiên, tỷ lệ tiêm vắc xin cúm ở người cao tuổi, cũng là nhóm có nguy cơ sa sút trí tuệ cao hiện vẫn còn thấp.

Không chỉ vắc xin cúm, các nghiên cứu quốc tế cho thấy vắc xin lao BCG (Tên mới là Ivactuber), Tdap phòng bạch hầu - ho gà - uốn ván, phế cầu và virus hợp bào hô hấp RSV cũng liên quan đến việc giảm nguy cơ Alzheimer và sa sút trí tuệ.

Nghiên cứu năm 2023 cũng cho thấy nguy cơ mắc bệnh Alzheimer giảm 27% ở những người trưởng thành đã được tiêm vắc xin phế cầu. Nghiên cứu phân tích dữ liệu của hơn 1,65 triệu người, được thu thập trong giai đoạn 2009 - 2019, với thời gian theo dõi lên tới 8 năm.

Bên cạnh đó, một phân tích gộp công bố năm 2025 trên tạp chí Age and Ageing, tổng hợp dữ liệu từ 21 nghiên cứu với 104 triệu người tham gia, cũng ghi nhận mối liên quan giữa việc tiêm vắc xin phế cầu và nguy cơ sa sút trí tuệ thấp hơn.

Một nghiên cứu đăng trên NPJ Vaccines của Đại học Oxford cho thấy những người được tiêm vắc xin phòng virus hợp bào hô hấp RSV Arexvy của GSK (Bỉ) giúp giảm 29% nguy cơ sa sút trí tuệ trong vòng 18 tháng theo dõi. Nghiên cứu thực hiện trên 500.000 người.

Có thế thấy, việc chủ động tiêm phòng các bệnh như cúm, phế cầu hay zona thần kinh, bạch hầu, ho gà, uốn ván… không chỉ là phương án phòng bệnh cấp tính mà còn là chiến lược bảo vệ sức khỏe tổng thể, khoản đầu tư cho tuổi già minh mẫn, khỏe mạnh bên con cháu. Bởi cơ thể con người, đặc biệt là hệ miễn dịch, sẽ suy yếu dần theo thời gian.

“Khi tuổi càng cao, cả miễn dịch tự nhiên lẫn khả năng bảo vệ từ những mũi tiêm thời thơ ấu đều giảm sút, khiến người trưởng thành và người cao tuổi dễ mắc các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm như cúm, viêm phổi do phế cầu hay zona thần kinh. Nguy cơ này càng cao hơn ở những người có bệnh nền như tim mạch, đái tháo đường, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD)”, Bác sĩ Huỳnh Trần An Khương chia sẻ.

Vì vậy, người trưởng thành nên chủ động tiêm phòng đầy đủ, đặc biệt là các nhóm có nguy cơ cao, nhằm bảo vệ sức khỏe tổng thể và giảm các biến chứng nghiêm trọng có thể xảy ra về lâu dài.

Alzheimer là nguyên nhân hàng đầu gây sa sút trí tuệ, chiếm khoảng 60 - 80% các trường hợp sa sút trí tuệ ở người cao tuổi. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, năm 2021, thế giới có khoảng 57 triệu người đang sống chung với Alzheimer và các dạng sa sút trí tuệ. Con số này dự kiến tăng lên 78 triệu người vào năm 2030 và 139 triệu người vào năm 2050.

Tại Việt Nam, hiện có khoảng 14 - 15 triệu người trên 60 tuổi, dự kiến nhóm dân số này sẽ chiếm gần 25% vào năm 2050. Tuổi thọ tăng kéo theo sự gia tăng các bệnh mạn tính liên quan đến tuổi già, đặc biệt là Alzheimer và sa sút trí tuệ. Thống kê của Bộ Y tế và Bệnh viện Lão khoa Trung ương cho thấy cả nước hiện có khoảng 600.000 người mắc Alzheimer.

Không chỉ gây mất trí nhớ, Alzheimer còn khiến người bệnh mất dần khả năng giao tiếp, sinh hoạt, nhận biết người thân, dễ té ngã, suy dinh dưỡng và phụ thuộc hoàn toàn vào sự chăm sóc của gia đình ở giai đoạn muộn. Nhiều gia đình phải dành nhiều năm chăm sóc người bệnh, chịu áp lực lớn về tài chính, thời gian và sức khỏe tinh thần. Trong khi đó, bệnh hiện chưa có thuốc chữa khỏi hoàn toàn.

Bác sĩ Huỳnh Trần An Khương cho biết, Alzheimer không xuất phát từ một nguyên nhân riêng lẻ, mà là hệ quả của nhiều yếu tố như di truyền, lão hóa, môi trường sống và tình trạng sức khỏe của mỗi người. Vì vậy, việc dự phòng các yếu tố nguy cơ cần được nhìn nhận theo hướng tổng thể, trong đó có phòng các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm bằng vắc xin.

Trong não người mắc Alzheimer thường xuất hiện những mảng protein tích tụ bất thường, làm rối loạn sự liên lạc giữa các tế bào não. Cùng với đó, các cấu trúc bên trong tế bào thần kinh bị hư hỏng, khiến tế bào não yếu đi và chết dần, dẫn đến suy giảm trí nhớ và khả năng tư duy theo thời gian.

Một số vấn đề sức khỏe toàn thân như đau kéo dài, nhiễm trùng do virus hoặc vi khuẩn, phẫu thuật hay chấn thương có thể kích hoạt phản ứng viêm trong não. Tình trạng viêm này không chỉ liên quan đến sự khởi phát mà còn có thể ảnh hưởng đến tiến triển của bệnh Alzheimer.

“Đáng chú ý, các tác động này không chỉ gây phản ứng miễn dịch nhất thời. Một số trường hợp có thể để lại hậu quả kéo dài, khiến cơ thể rơi vào trạng thái viêm mạn tính, từ đó làm tăng nguy cơ thoái hóa thần kinh theo thời gian”, Bác sĩ Huỳnh Trần An Khương cho biết.

Một số tác nhân nhiễm trùng, chẳng hạn độc tố uốn ván, có thể gây kích thích quá mức tế bào thần kinh, kích hoạt phản ứng viêm kéo dài và cuối cùng dẫn đến thoái hóa thần kinh. Các nhiễm trùng nặng do phế cầu cũng có thể làm tăng nguy cơ và thúc đẩy tiến trình thoái hóa thần kinh thông qua tình trạng viêm thần kinh kéo dài và tổn thương tế bào thần kinh.

Ngoài ra, nhiều nghiên cứu cho thấy một số loại virus có khả năng tồn tại lâu dài và tấn công hệ thần kinh trung ương như HIV, các virus herpes ở người hay virus viêm não Nhật Bản. Các tác nhân này có thể liên quan đến sự hình thành di chứng thần kinh và các bệnh thoái hóa thần kinh. Thực tế, các nhà khoa học đã phát hiện sự hiện diện của virus trong mô não hoặc dịch não tủy của những bệnh nhân mắc các bệnh này.

Các virus đường hô hấp cấp tính như virus cúm A và virus Corona cũng nhiều lần được cho là có liên quan đến căn nguyên của các bệnh thoái hóa thần kinh. Nghiên cứu đăng trên Journal of Neuroscience năm 2018 cho thấy trong giai đoạn nhiễm cúm cấp tính, phản ứng viêm trong não có thể làm thay đổi cấu trúc các tế bào thần kinh ở vùng hồi hải mã và gây ra các vấn đề về trí nhớ, nhận thức.

Nghiên cứu này cho thấy viêm thần kinh do nhiễm virus cúm A không chỉ xảy ra trong thời gian ngắn, mà còn có thể để lại những thay đổi kéo dài trong cách các tế bào thần kinh kết nối với nhau. Những thay đổi này vẫn được ghi nhận sau một tháng kể từ khi nhiễm, đi kèm với sự suy giảm khả năng ghi nhớ không gian.

Nghiên cứu công bố trên tạp chí Aging and Disease năm 2025 cũng cho thấy nhiễm virus hợp bào hô hấp RSV đang được xem là một yếu tố nguy cơ mới có thể góp phần gây thoái hóa thần kinh, chủ yếu thông qua việc làm rối loạn quá trình tạo năng lượng của tế bào. Nhiều nghiên cứu trước đó cũng chỉ ra RSV không chỉ gây bệnh ở đường hô hấp mà còn có thể ảnh hưởng đến não, có khả năng xâm nhập hệ thần kinh trung ương và gây phản ứng viêm mạnh.

Các bệnh như Alzheimer hay Parkinson thường đi kèm với rối loạn chức năng ty thể và quá trình tạo năng lượng của tế bào thần kinh. Khi nhiễm RSV, tế bào có thể tạo ra nhiều chất gây oxy hóa, làm giảm khả năng sản xuất năng lượng và ảnh hưởng đến hoạt động của tế bào thần kinh cũng như các tế bào miễn dịch trong não. Những rối loạn này được cho là có thể góp phần thúc đẩy quá trình thoái hóa thần kinh.

Với virus Varicella Zoster (VZV), tác nhân gây thủy đậu và zona, một nghiên cứu đăng trên Nature Medicine năm 2025, phân tích hồ sơ y tế của hơn 100 triệu người tại Hoa Kỳ, cho thấy sự tái hoạt của virus này không chỉ gây đau và nổi ban ngoài da mà còn có thể liên quan đến nguy cơ sa sút trí tuệ.

Các nhà nghiên cứu nhận thấy những người bị zona nhiều lần có nguy cơ mắc sa sút trí tuệ cao hơn so với những người chỉ mắc một lần. Khi tái hoạt, VZV có thể thúc đẩy quá trình thoái hóa thần kinh thông qua nhiều cơ chế kết hợp, bao gồm viêm thần kinh mạn tính, tổn thương mạch máu não, thúc đẩy tích tụ amyloid peptide dẫn đến những thay đổi tế bào giống sa sút trí tuệ. Những cơ chế này trùng khớp với các đặc điểm bệnh sinh trung tâm của Alzheimer, khiến virus VZV được xem là một yếu tố nguy cơ có thể góp phần gây sa sút trí tuệ.

BÀI VIẾT CÙNG CHỦ ĐỀ