Sốt xuất huyết vào chu kỳ bùng phát mới: TP.HCM cảnh báo dịch đến sớm, người lớn mắc tăng mạnh

Sốt xuất huyết đang thay đổi quy luật lưu hành quen thuộc khi dịch có dấu hiệu xuất hiện sớm hơn, chu kỳ bùng phát ngày càng rút ngắn và người lớn chiếm tỷ lệ mắc bệnh ngày càng cao. Trước nguy cơ TP.HCM bước vào đỉnh dịch trong thời gian tới, chuyên gia khuyến cáo người dân không chủ quan, chủ động phòng bệnh ngay từ đầu mùa mưa bằng các biện pháp kiểm soát muỗi, loại bỏ lăng quăng và tiêm vắc xin phòng bệnh.

Những năm gần đây, sốt xuất huyết Dengue đang cho thấy sự thay đổi rõ rệt về quy luật dịch tễ, khiến công tác dự báo và kiểm soát dịch bệnh trở nên khó khăn hơn. Nếu trước đây các đợt dịch lớn thường xuất hiện theo chu kỳ khoảng 5 năm một lần thì hiện nay khoảng cách giữa các đợt bùng phát đang rút ngắn xuống còn 3 - 4 năm, thậm chí ngắn hơn tại một số địa phương.

Việt Nam từng ghi nhận hơn 300.000 ca mắc sốt xuất huyết trong năm 2019. Chỉ ba năm sau, cả nước tiếp tục trải qua một đợt dịch lớn khác với hơn 370.000 ca mắc và khoảng 150 trường hợp tử vong. Các chuyên gia nhận định diễn biến này cho thấy sốt xuất huyết đang bước vào giai đoạn lưu hành phức tạp hơn, với nguy cơ bùng phát thường xuyên và khó dự báo hơn trước.

Đáng lo ngại, năm 2026, dịch bệnh không còn chờ đến cao điểm mùa mưa mới gia tăng mạnh. Nhiều địa phương đã ghi nhận số ca mắc tăng từ những tháng đầu năm. Tại TP.HCM, theo Trung tâm Kiểm soát bệnh tật TP.HCM (HCDC), tính đến ngày 31/5/2026, toàn thành phố đã ghi nhận gần 18.000 ca mắc sốt xuất huyết, tăng 64,6% so với cùng kỳ năm trước. Dịch đã xuất hiện tại toàn bộ 168 phường, xã và đặc khu, cho thấy virus Dengue đang lưu hành rộng khắp trong cộng đồng.

Vì sao sốt xuất huyết đang đến sớm và khó lường hơn?

Theo BS.CKI Bạch Thị Chính, Giám đốc Y khoa, Hệ thống Tiêm chủng VNVC, sự thay đổi quy luật dịch tễ của sốt xuất huyết là kết quả của nhiều yếu tố tác động đồng thời, từ biến đổi khí hậu, đô thị hóa đến sự thay đổi trong lưu hành virus Dengue.

Trong đó, biến đổi khí hậu được xem là một trong những nguyên nhân quan trọng nhất. Những năm gần đây, thời tiết ngày càng cực đoan với các đợt nắng nóng kéo dài xen kẽ những trận mưa lớn bất thường, tạo điều kiện lý tưởng cho muỗi vằn sinh sản và duy trì mật độ cao quanh năm.

Đặc biệt, dưới tác động của hiện tượng El Nino, nhiệt độ môi trường thường cao hơn trung bình nhiều năm, các đợt nắng nóng kéo dài xen kẽ mưa giông bất thường khiến vòng đời của muỗi được rút ngắn đáng kể. Trong điều kiện thuận lợi, muỗi có thể phát triển từ trứng thành muỗi trưởng thành chỉ trong khoảng một tuần. Một con muỗi cái có thể đẻ hàng trăm trứng mỗi lần và sinh sản nhiều lứa trong suốt vòng đời kéo dài vài tháng, khiến quần thể muỗi gia tăng nhanh chóng nếu không được kiểm soát hiệu quả.

Không chỉ vậy, quá trình đô thị hóa nhanh cũng vô tình tạo ra hàng nghìn “ổ sinh sản” tiềm ẩn cho muỗi. Các công trình xây dựng dang dở, khu đất trống, nhà bỏ hoang, bãi tập kết vật liệu, cơ sở thu gom phế liệu hay đơn giản là các vật dụng chứa nước trong hộ gia đình đều có thể trở thành nơi phát triển của lăng quăng.

Không ít người cho rằng nhà sạch sẽ, ở chung cư cao tầng hoặc khu dân cư hiện đại thì không có nguy cơ mắc sốt xuất huyết. Trên thực tế, muỗi vằn Aedes, trung gian truyền bệnh sốt xuất huyết thường sinh sản trong các dụng cụ chứa nước sạch như bình hoa, khay nước tủ lạnh, chậu cây cảnh, ly nhựa, hộp xốp hoặc các vật dụng đọng nước mưa quanh nhà. Nhiều ổ dịch đã được ghi nhận ngay tại các khu chung cư cao cấp, nơi muỗi có thể theo thang máy hoặc cư dân di chuyển lên các tầng cao để sinh sống và phát tán mầm bệnh.

Một yếu tố khác ít được chú ý nhưng ngày càng có ảnh hưởng lớn là sự gia tăng giao thương, du lịch và di chuyển giữa các địa phương. Người nhiễm virus Dengue có thể mang mầm bệnh đến khu vực mới trước khi xuất hiện triệu chứng, hình thành các chuỗi lây truyền mới trong cộng đồng. Trong khi đó, muỗi truyền bệnh cũng có thể theo các phương tiện giao thông như ô tô, tàu hỏa, tàu thủy hoặc máy bay để xuất hiện ở những khu vực trước đây ít ghi nhận dịch.

Ngoài ra, sự thay đổi type virus Dengue lưu hành chiếm ưu thế trong từng giai đoạn cũng được xem là một trong những nguyên nhân quan trọng làm gia tăng số ca mắc sốt xuất huyết. Virus Dengue có 4 type huyết thanh gồm DEN-1, DEN-2, DEN-3 và DEN-4, trong đó tại Việt Nam, cả 4 type đều đang lưu hành với DEN-1 và DEN-2 chiếm ưu thế hơn ở nhiều thời điểm.

Đặc điểm của bệnh là người từng mắc sốt xuất huyết chỉ hình thành miễn dịch bền vững với type virus đã nhiễm trước đó và vẫn có nguy cơ mắc lại khi tiếp xúc với một type Dengue khác. Vì vậy, khi type virus lưu hành trong cộng đồng thay đổi, số người chưa có miễn dịch bảo vệ đối với type virus mới sẽ gia tăng, làm tăng số người nhiễm và tạo điều kiện thuận lợi cho dịch bệnh lan rộng, bùng phát trên diện rộng.

Xem thêm: Sốt xuất huyết tăng cao mùa nắng gắt mưa giông thất thường

Người lớn đang trở thành nhóm mắc bệnh chính

Một trong những thay đổi đáng chú ý nhất hiện nay là sốt xuất huyết không còn là bệnh chủ yếu ở trẻ em. Thống kê của HCDC cho thấy hơn một nửa số ca mắc tại TP.HCM hiện nay thuộc nhóm thanh thiếu niên từ 15 tuổi trở lên và người trưởng thành, trong đó nhóm tuổi 16 - 30 ghi nhận tỷ lệ cao nhất. Xu hướng này phản ánh sự thay đổi trong miễn dịch cộng đồng cũng như đặc điểm lưu hành của virus Dengue trong giai đoạn mới.

Theo BS.CKI Bạch Thị Chính, đây là nhóm có tần suất học tập, làm việc và di chuyển lớn, thường xuyên tiếp xúc với môi trường có nguy cơ xuất hiện muỗi truyền bệnh. Tuy nhiên, nhiều người lại chủ quan vì cho rằng sốt xuất huyết là bệnh nhẹ hoặc chỉ gặp ở trẻ em. Không ít trường hợp tự theo dõi, tự dùng thuốc tại nhà khi có triệu chứng sốt, dẫn đến bỏ lỡ giai đoạn theo dõi quan trọng, làm tăng nguy cơ bệnh diễn tiến nặng và xuất hiện các biến chứng nguy hiểm.

Đặc biệt, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người có bệnh nền như tim mạch, đái tháo đường, tăng huyết áp hoặc thừa cân béo phì là những nhóm có nguy cơ gặp biến chứng nghiêm trọng hơn khi mắc sốt xuất huyết. Khi bệnh diễn tiến nặng, người bệnh có thể rơi vào tình trạng sốc, suy tuần hoàn, xuất huyết nặng hoặc tổn thương đa cơ quan, đe dọa tính mạng.

Chủ động phòng bệnh từ sớm là chìa khóa giảm ca nặng và tử vong

Sốt xuất huyết Dengue thường có thời gian ủ bệnh từ 4 - 7 ngày, một số trường hợp có thể kéo dài đến 14 ngày. Trong giai đoạn này, người nhiễm virus hầu như không có triệu chứng nên rất khó nhận biết. Khi khởi phát, bệnh thường biểu hiện bằng các dấu hiệu dễ nhầm lẫn với cảm cúm hoặc sốt siêu vi thông thường như sốt cao đột ngột, đau đầu, đau nhức cơ thể, chán ăn, buồn nôn và mệt mỏi.

Điều đáng lo ngại là sốt xuất huyết có thể diễn tiến rất nhanh và khó lường. Giai đoạn nguy hiểm nhất thường rơi vào khoảng ngày thứ 3 đến ngày thứ 7 của bệnh, thời điểm người bệnh có thể đã giảm sốt hoặc hết sốt nên dễ lầm tưởng đang hồi phục. Tuy nhiên, đây lại là lúc nguy cơ biến chứng tăng cao. Người bệnh có thể xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo như đau bụng, nôn nhiều, lừ đừ, mệt lả, chảy máu chân răng, xuất huyết dưới da, đau tức ngực hoặc chướng bụng. Nếu không được theo dõi và điều trị kịp thời, bệnh có thể dẫn đến thoát huyết tương, cô đặc máu, xuất huyết nặng, suy gan, suy thận, sốc sốt xuất huyết, suy đa cơ quan và đe dọa tính mạng.

Bên cạnh những ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe, sốt xuất huyết còn tạo ra gánh nặng kinh tế đáng kể cho người bệnh và gia đình. Đối với các trường hợp nặng cần điều trị hồi sức tích cực, chi phí điều trị có thể lên tới hàng trăm triệu đồng, chưa kể thời gian nghỉ học, nghỉ làm và những ảnh hưởng kéo dài đến chất lượng cuộc sống sau khi hồi phục.

Trước bối cảnh số ca mắc gia tăng và nguy cơ dịch bệnh tiếp tục diễn biến phức tạp, BS.CKI Bạch Thị Chính khuyến cáo người dân cần chủ động thực hiện đồng bộ các biện pháp phòng bệnh. Mỗi gia đình nên:

• Thường xuyên kiểm tra và loại bỏ các vật dụng có thể chứa nước đọng;
• Đậy kín dụng cụ chứa nước sinh hoạt, lật úp các vật chứa không sử dụng để ngăn muỗi sinh sản.
• Chủ động chống muỗi đốt vào ban ngày bằng cách mặc quần áo dài tay, sử dụng kem hoặc tinh dầu xua muỗi, lắp lưới chống muỗi tại nơi ở.

Đặc biệt, tiêm vắc xin sốt xuất huyết đầy đủ và đúng lịch được xem là giải pháp chủ động giúp giảm nguy cơ mắc bệnh cũng như hạn chế các biến chứng nặng. Hiện nay, vắc xin sốt xuất huyết Qdenga được chỉ định cho trẻ em từ 4 tuổi trở lên và người lớn, với phác đồ gồm 2 liều cách nhau 3 tháng.

Các nghiên cứu lâm sàng và dữ liệu thực tế tại nhiều quốc gia cho thấy vắc xin có khả năng giảm hơn 80% nguy cơ mắc sốt xuất huyết và trên 90% nguy cơ nhập viện do bệnh nặng. Vắc xin được khuyến cáo cho cả người đã từng mắc và chưa từng mắc sốt xuất huyết. Người từng mắc sốt xuất huyết vẫn nên tiêm vắc xin để tăng cường bảo vệ trước các tuýp virus Dengue khác mà cơ thể chưa từng nhiễm, từ đó giảm nguy cơ tái mắc và hạn chế các biến chứng nặng.

Trong bối cảnh sốt xuất huyết đang thay đổi quy luật dịch tễ, xuất hiện sớm hơn, lan rộng hơn và tác động ngày càng nhiều đến người trưởng thành, các chuyên gia nhận định việc chủ động phòng bệnh từ sớm bằng các biện pháp kiểm soát muỗi, loại bỏ lăng quăng và tiêm chủng đầy đủ sẽ là yếu tố quyết định giúp giảm gánh nặng bệnh tật, hạn chế số ca nặng và bảo vệ cộng đồng trước nguy cơ dịch bùng phát trong thời gian tới.