Đại dịch Cái Chết Đen là gì? Hiện nay còn tồn tại không?

Cái chết đen từng cướp đi hàng chục triệu sinh mạng tại châu Âu vào thế kỷ XIV, là một trong những đại dịch nghiêm trọng nhất lịch sử. Đáng chú ý, vi khuẩn gây bệnh vẫn tồn tại trong tự nhiên và tiếp tục gây các ca dịch hạch ở người. Vậy Cái chết đen bắt nguồn từ đâu và bệnh dịch hạch hiện nay còn nguy hiểm không? Cùng VNVC tìm hiểu qua bài viết dưới đây.

Cái Chết Đen là gì?

Cái chết đen là tên gọi của đại dịch dịch hạch bùng phát mạnh vào giữa thế kỷ XIV, đặc biệt trong giai đoạn 1347 - 1351 tại châu Âu. Đây là một trong những thảm họa dịch tễ nghiêm trọng nhất từng được ghi nhận, khiến khoảng 25 triệu người tử vong và gây biến động sâu sắc về dân số, kinh tế, xã hội và đời sống của châu Âu thời Trung cổ.

1. Tại sao gọi là “Cái Chết Đen”?

Tên gọi “Cái chết đen” không được sử dụng phổ biến ngay trong thời điểm đại dịch diễn ra mà xuất hiện về sau để mô tả thảm họa dịch hạch thời Trung cổ. Một trong những cách giải thích phổ biến liên quan đến tình trạng xuất huyết dưới da, hoại tử mô hoặc vùng da chuyển màu sẫm ở những bệnh nhân mắc thể nặng.

Ở người mắc dịch hạch, tình trạng tổn thương mạch máu và mô có thể dẫn đến xuất huyết, hoại tử và đổi màu da, đặc biệt khi bệnh tiến triển thành nhiễm trùng huyết. Tuy nhiên, không phải tất cả người mắc bệnh đều xuất hiện tình trạng da chuyển sang màu đen. Biểu hiện lâm sàng còn phụ thuộc vào thể bệnh, mức độ nhiễm khuẩn và khả năng đáp ứng của cơ thể.

2. Đại dịch bắt nguồn từ đâu?

Cái chết đen bùng phát tại châu Âu vào năm 1347, được cho là có nguồn gốc từ Trung Á và lan đến khu vực Địa Trung Hải qua các tuyến giao thương đường biển. Tháng 10/1347, dịch hạch xuất hiện tại Messina, đảo Sicily (Italy), theo các tàu buôn của người Genoa từ khu vực Biển Đen. Chuột mang bọ chét nhiễm vi khuẩn là một trong những yếu tố góp phần phát tán dịch bệnh.

Từ các cảng biển, dịch nhanh chóng lan rộng khắp châu Âu, sau đó ảnh hưởng đến Trung Đông và Bắc Phi. Trong giai đoạn 1347 - 1352, đại dịch được ước tính đã khiến hơn 25 triệu người tử vong, tương đương ít nhất một phần ba dân số châu Âu thời bấy giờ. Năm 1348, dịch lan đến Pháp và Tây Ban Nha, tiếp tục xuất hiện tại Đức, Thụy Sĩ và Áo. Đến năm 1349, dịch tấn công London; năm 1350, bệnh lan tới Scandinavia và miền Bắc nước Anh. (1)

Nguồn gốc chính xác của Cái chết đen từng gây nhiều tranh luận. Trong khi một số giả thuyết cho rằng dịch bắt nguồn từ Đông Á, các bằng chứng khảo cổ và di truyền học sau này chỉ ra mối liên hệ quan trọng với khu vực Trung Á, đặc biệt là vùng gần hồ Issyk-Kul, thuộc Kyrgyzstan ngày nay. Những phát hiện này góp phần làm sáng tỏ nguồn gốc đại dịch, đồng thời cho thấy vai trò của các tuyến giao thương và hoạt động di chuyển của con người trong quá trình dịch bệnh lan rộng.

Tác nhân gây ra đại dịch Cái Chết Đen

Đại dịch Cái chết đen bùng phát do các tác nhân:

1. Vi khuẩn Yersinia pestis

Tác nhân gây bệnh dịch hạch là Yersinia pestis, một loại vi khuẩn thuộc nhóm trực khuẩn Gram âm. Vi khuẩn tồn tại tự nhiên trong các quần thể động vật có vú nhỏ và bọ chét. Con người có thể trở thành vật chủ ngẫu nhiên khi tiếp xúc với nguồn lây. Y. pestis có thể xâm nhập cơ thể qua vết đốt của bọ chét nhiễm khuẩn hoặc qua tiếp xúc trực tiếp với mô, dịch cơ thể của động vật nhiễm bệnh.

2. Chuột đen và bọ chét

Chuột đen và các loài động vật gặm nhấm có vai trò quan trọng trong quá trình duy trì và phát tán vi khuẩn Yersinia pestis trong tự nhiên. Bọ chét ký sinh trên những động vật này là vật trung gian truyền bệnh chủ yếu. Khi hút máu động vật nhiễm khuẩn, bọ chét có thể mang vi khuẩn và truyền sang vật chủ khác, bao gồm con người, thông qua vết đốt.

Ngoài đường lây truyền qua bọ chét, con người còn có thể nhiễm bệnh khi tiếp xúc trực tiếp với mô hoặc dịch cơ thể của động vật nhiễm bệnh. Riêng dịch hạch thể phổi có khả năng lây từ người sang người qua các giọt bắn đường hô hấp khi tiếp xúc gần với người bệnh.

Biểu hiện lâm sàng của bệnh dịch Cái Chết Đen

Bệnh dịch hạch do vi khuẩn Yersinia pestis gây ra có ba thể lâm sàng chính: dịch hạch thể hạch, thể nhiễm khuẩn huyết và thể phổi. Mỗi thể có biểu hiện khác nhau, tùy thuộc vào vị trí vi khuẩn xâm nhập và mức độ lan rộng trong cơ thể. Nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, bệnh có thể tiến triển nhanh, gây biến chứng nghiêm trọng và đe dọa tính mạng.

1. Dịch hạch thể hạch

Dịch hạch thể hạch là thể bệnh phổ biến nhất. Sau khoảng 3 - 7 ngày kể từ khi nhiễm khuẩn, người bệnh có thể đột ngột sốt cao trên 39,4°C, đau dữ dội ở tay chân hoặc vùng bụng, kèm đau đầu. Vi khuẩn nhanh chóng nhân lên tại các hạch bạch huyết gần vị trí bọ chét đốt, khiến hạch sưng to và đau nhiều. Các hạch thường bị ảnh hưởng nằm ở vùng bẹn, nách hoặc cổ, có thể sưng lớn đến khoảng 10cm.

Nếu không được điều trị, bệnh có thể khiến khoảng 60% người mắc tử vong trong vòng một tuần. Đây cũng là một trong những biểu hiện đáng sợ của đại dịch Cái chết đen, khi người đang khỏe mạnh có thể nhanh chóng chuyển nặng chỉ trong thời gian ngắn.

2. Dịch hạch thể nhiễm khuẩn huyết

Dịch hạch thể nhiễm khuẩn huyết xảy ra khi vi khuẩn xâm nhập và nhân lên trong máu. Bệnh có thể gây rối loạn đông máu nghiêm trọng, tổn thương nhiều cơ quan và hoại tử các mô ở đầu chi, tai hoặc mũi. Tình trạng hoại tử khiến các vùng mô bị tổn thương chuyển màu sẫm hoặc đen, góp phần gắn liền hình ảnh bệnh dịch hạch với tên gọi “Cái chết đen” trong lịch sử. Thể bệnh này có thể tiến triển nhanh và đặc biệt nguy hiểm nếu không được điều trị kịp thời.

3. Dịch hạch thể phổi

Dịch hạch thể phổi là thể bệnh nghiêm trọng, có thể lây truyền từ người sang người qua các giọt dịch tiết đường hô hấp khi tiếp xúc gần với người nhiễm bệnh. Người mắc bệnh thường khởi phát đột ngột với sốt cao, khó thở và các triệu chứng ban đầu tương tự cúm. Sau đó, bệnh có thể nhanh chóng tiến triển thành viêm phổi, ho có đờm lẫn máu và suy hô hấp.

Dịch hạch thể phổi có diễn tiến nhanh, nguy cơ tử vong cao nếu không được điều trị kịp thời. Do có khả năng lây truyền qua đường hô hấp, thể bệnh này cũng tiềm ẩn nguy cơ bùng phát thành ổ dịch nếu không được phát hiện và kiểm soát sớm.

Phương pháp phòng ngừa và điều trị hiện nay

Khác với thời điểm Cái chết đen xảy ra, bệnh dịch hạch hiện nay có thể được kiểm soát tốt hơn nhờ thuốc kháng sinh, phương pháp chẩn đoán và các biện pháp kiểm soát lây nhiễm. Việc điều trị cần được thực hiện tại cơ sở y tế, đồng thời kết hợp các biện pháp phòng ngừa phù hợp với đường lây và nguy cơ phơi nhiễm.

1. Điều trị

Hiện nay, bệnh dịch hạch có thể được điều trị bằng kháng sinh nếu được phát hiện và can thiệp kịp thời. Các thuốc như streptomycin, gentamicin, doxycycline hoặc ciprofloxacin có thể được sử dụng tùy theo thể bệnh, mức độ nghiêm trọng và đánh giá của bác sĩ. Việc lựa chọn thuốc và phác đồ điều trị cần tuân thủ hướng dẫn chuyên môn, không tự ý sử dụng kháng sinh.

Các nghiên cứu tại Mỹ ghi nhận tỷ lệ tử vong do dịch hạch giảm từ khoảng 66% trong giai đoạn 1900 - 1942, trước khi kháng sinh được sử dụng rộng rãi, xuống còn khoảng 13% sau năm 1942. Điều này cho thấy vai trò quan trọng của kháng sinh trong cải thiện tiên lượng bệnh.

Tuy nhiên, các triệu chứng ban đầu như sốt và mệt mỏi có thể không đặc hiệu, khiến việc chẩn đoán bị trì hoãn. Vì vậy, khi có dấu hiệu nghi ngờ dịch hạch, đặc biệt sau khi tiếp xúc với động vật có nguy cơ mang mầm bệnh hoặc người mắc bệnh, cần đến cơ sở y tế để được đánh giá và điều trị sớm.

2. Phòng ngừa

Phòng ngừa dịch hạch tập trung vào hạn chế tiếp xúc với nguồn lây, kiểm soát bọ chét và động vật gặm nhấm, đồng thời phát hiện sớm các trường hợp nghi mắc bệnh. Một số biện pháp quan trọng gồm:

• Kiểm soát chuột và bọ chét: Giữ nhà ở, kho chứa thực phẩm và khu vực sinh hoạt sạch sẽ; bảo quản thực phẩm đúng cách; hạn chế nơi trú ẩn của chuột. Khi cần kiểm soát chuột, nên có biện pháp kiểm soát bọ chét phù hợp để giảm nguy cơ bọ chét chuyển sang đốt người.
• Tránh tiếp xúc với động vật nghi nhiễm bệnh: Không chạm trực tiếp vào động vật ốm hoặc chết không rõ nguyên nhân. Nếu cần xử lý, nên liên hệ cơ quan y tế hoặc đơn vị kiểm soát động vật để được hướng dẫn an toàn.
• Hạn chế nguy cơ lây qua đường hô hấp: Người nghi mắc dịch hạch thể phổi cần được phát hiện, cách ly và chăm sóc theo hướng dẫn y tế. Người tiếp xúc gần với ca bệnh cần được đánh giá nguy cơ và hướng dẫn theo dõi.
• Sử dụng thuốc dự phòng khi có chỉ định: Người tiếp xúc gần với ca bệnh hoặc có nguy cơ phơi nhiễm đáng kể có thể được nhân viên y tế chỉ định kháng sinh dự phòng. Không tự ý dùng thuốc khi chưa được đánh giá.
• Theo dõi sức khỏe và đi khám sớm: Khi xuất hiện sốt đột ngột, nổi hạch đau hoặc khó thở sau khi có nguy cơ phơi nhiễm, cần nhanh chóng đến cơ sở y tế và thông báo rõ tiền sử tiếp xúc.

Vắc xin phòng dịch hạch từng được phát triển nhưng một số loại vắc xin cũ đã ngừng sử dụng do khả năng bảo vệ hạn chế, đặc biệt đối với thể phổi. Các nghiên cứu phát triển vắc xin tiếp tục được tiến hành; vì vậy, không nên xem tiêm chủng là biện pháp phòng ngừa thường quy thay thế cho việc kiểm soát nguồn lây và phát hiện, điều trị sớm.

Cái Chết Đen có còn tồn tại trong thời hiện đại không?

Đại dịch Cái chết đen thế kỷ XIV đã kết thúc, nhưng vi khuẩn Yersinia pestis vẫn tồn tại trong tự nhiên và tiếp tục gây bệnh dịch hạch ở người. Vi khuẩn lưu hành trong các quần thể động vật gặm nhấm như chuột, sóc và marmot, chủ yếu lây sang người qua vết đốt của bọ chét nhiễm khuẩn. Con người cũng có thể mắc bệnh khi tiếp xúc với động vật nhiễm bệnh hoặc qua đường hô hấp khi tiếp xúc gần với người mắc dịch hạch thể phổi.

Theo một bài tổng quan đăng trên The American Journal of Medicine, giai đoạn 2010 - 2015, thế giới ghi nhận 3.248 ca mắc và 584 ca tử vong do dịch hạch, trong đó khoảng 75% số ca được báo cáo tại Madagascar. Dịch bệnh cũng từng gây hậu quả nghiêm trọng tại các khu mỏ ở Cộng hòa Dân chủ Congo.

Năm 2005, trong số 130 công nhân mỏ kim cương mắc bệnh, 57 người tử vong; năm 2006, một đợt dịch tại mỏ vàng khiến 162 công nhân mắc bệnh và 45 người tử vong, buộc hoạt động khai thác phải tạm dừng. Năm 1924, một đợt bùng phát tại Los Angeles (Mỹ) cũng khiến 30 người tử vong.

Nguy cơ lây nhiễm vẫn hiện hữu tại các khu vực có ổ dịch tự nhiên. Tháng 7/2020, một thiếu niên 15 tuổi tại Mông Cổ tử vong do dịch hạch sau khi ăn marmot nhiễm khuẩn. Do vi khuẩn vẫn lưu hành trong tự nhiên, việc loại bỏ hoàn toàn nguồn bệnh rất khó khăn. Các biện pháp phòng chống hiện nay tập trung vào giám sát dịch tễ, kiểm soát bọ chét, hạn chế tiếp xúc với động vật có nguy cơ mang mầm bệnh và phát hiện, điều trị sớm các trường hợp mắc bệnh.

Cái chết đen là đại dịch dịch hạch xảy ra vào thế kỷ XIV, với tác nhân gây bệnh được xác định là vi khuẩn Yersinia pestis. Dù đại dịch lịch sử đã chấm dứt, dịch hạch vẫn còn lưu hành tại một số khu vực trên thế giới và tiếp tục ghi nhận ca mắc ở người. Hiện nay, bệnh có thể được điều trị bằng kháng sinh, đặc biệt khi được phát hiện và can thiệp sớm. Việc giám sát dịch tễ, kiểm soát bọ chét và nguồn lây, đồng thời phát hiện sớm và điều trị kịp thời có vai trò quan trọng trong phòng ngừa các trường hợp mắc và hạn chế nguy cơ lây lan.