Bác sĩ Trương Hữu Khanh cảnh báo về gánh nặng sốt xuất huyết, khuyến cáo chủ động dự phòng & kiểm soát

Trên toàn cầu, hơn một nửa dân số đang đối mặt với nguy cơ mắc sốt xuất huyết Dengue, với số ca mắc hàng năm ước tính lên đến 390 triệu. Trong số này, có khoảng 96 triệu trường hợp nhiễm có triệu chứng và khoảng 40.000 người tử vong mỗi năm. Các đợt bùng phát nghiêm trọng cũng đã được ghi nhận, đặc biệt tại khu vực Đông Nam Á, bao gồm Việt Nam, nơi sốt xuất huyết đang gây lo ngại. 

Bác sĩ Trương Hữu Khanh - Phó Chủ tịch Liên chi hội truyền nhiễm TP.HCM nhấn mạnh, Việt Nam cần phải có một chiến lược tích hợp để đối phó với dịch bệnh. Chiến lược này bao gồm giám sát chặt chẽ dịch bệnh, kiểm soát vector truyền bệnh, tăng cường nhận thức cộng đồng về việc tránh muỗi đốt, triển khai và tăng cường tiêm chủng vắc xin sốt xuất huyết một cách hiệu quả, gia tăng độ bao phủ miễn dịch sốt xuất huyết từ vắc xin trong cộng đồng. Những biện pháp này không chỉ giúp giảm thiểu gánh nặng của sốt xuất huyết mà còn đối phó với tình hình dịch bệnh ngày càng nguy hiểm.

“Sức nặng” của sốt xuất huyết đè nặng lên hệ thống y tế toàn cầu

Những năm gần đây, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) liên tục phát đi cảnh báo về tình trạng gia tăng tỷ lệ mắc sốt xuất huyết trên phạm vi toàn cầu. Theo thống kê của WHO, năm 2019, số ca mắc sốt xuất huyết toàn cầu đạt mức cao nhất trong lịch sử với 5,2 triệu trường hợp được ghi nhận tại 129 quốc gia, đặc biệt là các khu vực như Châu Phi, Đông Nam Á… Đầu năm 2023, WHO tiếp tục cảnh báo sốt xuất huyết là bệnh nhiệt đới lây lan nhanh nhất thế giới, đồng thời là một “mối đe dọa” sức khỏe toàn cầu.

Theo bác sĩ Trương Hữu Khanh - Phó Chủ tịch Liên chi hội truyền nhiễm TP.HCM, hiện sốt xuất huyết được Tổ chức Y thế Thế giới (WHO) đánh giá là một trong 10 gánh nặng y tế toàn cầu, xếp mức độ 3 (mức độ cao nhất) về khẩn cấp y tế. WHO cũng yêu cầu mức độ phản hồi cao nhất từ các bên liên quan.

Từ năm 1959 (thời điểm khi nhận ca mắc sốt xuất huyết đầu tiên tại Đà Nẵng) đến nay, bệnh sốt xuất huyết vẫn chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, trong khi bệnh lưu hành ngày càng phức tạp, lan rộng và diễn ra quanh năm không còn theo mùa. Hằng năm vẫn có hàng trăm nghìn trường hợp mắc bệnh sốt xuất huyết, có từ vài chục đến vài trăm trường hợp tử vong. Sốt xuất huyết không những lan rộng về quy mô, không còn tính chu kỳ, mà còn thay đổi về độ tuổi mắc và ngày càng thể hiện sự khó kiểm soát do đô thị hóa, sự đi lại, các vấn đề xã hội…

Tại Việt Nam, theo thống kê của Bộ Y tế, năm 2023 cả nước ghi nhận hơn 172.000 ca mắc sốt xuất huyết, 43 người tử vong. So với năm 2022, số ca mắc giảm khoảng 54%, số ca tử vong giảm 72% (giảm 108 trường hợp) nhưng đây vẫn là con số cao đáng báo động, gây ra nhiều thiệt hại to lớn về sức khỏe, kinh tế, thậm chí tính mạng của người dân. Theo thống kê từ Bộ Y tế, tích lũy từ đầu năm đến nay (giữa tháng 9/2024), cả nước ghi nhận gần 60.000 ca mắc sốt xuất huyết, 6 ca tử vong trong số đó.

Theo ghi nhận tại Bệnh viện Nhi đồng 1, số ca mắc sốt xuất huyết tại TP.HCM năm nay tăng cao hơn so với cùng kỳ năm 2023, trong tháng 8/2024, ghi nhận 130 ca mắc sốt xuất huyết nhập viện và 8 trường hợp gặp biến chứng sốc sốt xuất huyết, phải điều trị tích cực.

Muỗi vằn cái Aedes aegypti chiếm 90% trường hợp là vector trung gian lây truyền bệnh sốt xuất huyết. Khi muỗi vằn cái đốt người mang virus, chúng sẽ mang mầm bệnh, sau đó truyền virus sang cho người lành thông qua vết đốt.

Virus Dengue gây bệnh sốt xuất huyết có 4 tuýp huyết thanh, bao gồm: DEN-1, DEN-2, DEN-3 và DEN-4. Khi nhiễm sốt xuất huyết lần đầu tiên với bất kỳ một trong các tuýp huyết thanh được cho là sẽ tạo miễn dịch lâu dài nhưng có thể không kéo dài suốt đời và bảo vệ tạm thời, ước tính chỉ từ vài tháng đến 1 - 2 năm chống lại các tuýp huyết thanh khác. Do đó, một người có thể nhiễm sốt xuất huyết nhiều lần trong đời, thậm chí lần mắc thứ 2 có nguy cơ nặng hơn lần đầu.

Sốt xuất huyết là căn bệnh khó kiểm soát nguồn lây, bởi người không có triệu chứng bệnh vẫn có khả năng lây nhiễm. Theo nghiên cứu, có đến 80% người không có triệu chứng bệnh vẫn có khả năng lây nhiễm.

Chủ động thực hiện chiến lược tích hợp dự phòng và kiểm soát sốt xuất huyết

Sốt xuất huyết là mối lo ngại lớn đối với sức khỏe cộng đồng nhưng đến hiện nay vẫn chưa có phương pháp điều trị đặc hiệu, trọng tâm vẫn là kiểm soát triệu chứng và thực hiện các biện pháp phòng chống bệnh.

Trước những thách thức của sốt xuất huyết tại nước ta và rất nhiều quốc gia lãnh thổ khác trên toàn cầu, bác sĩ Trương Hữu Khanh đặc biệt nhấn mạnh đến chiến lược tích hợp các phương pháp phòng chống sốt xuất huyết được trình bày trong Báo cáo lập trường của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) về vắc xin sốt xuất huyết vào tháng 5/2024 bao gồm: Triển khai và duy trì hiệu quả công tác kiểm soát vector lây truyền bệnh; Chăm sóc lâm sàng, khoa học dựa trên bằng chứng; Thực hiện các chiến lược truyền thông đến với mỗi cá nhân về công tác phòng bệnh; Giám sát chặt chẽ tình hình dịch bệnh sốt xuất huyết; Triển khai đồng thời tiêm chủng vắc xin. Trong đó:

Triển khai và duy trì hiệu quả công tác kiểm soát vector

Vector truyền bệnh chính của sốt xuất huyết là muỗi Aedes aegypti và Aedes albopictus. Do đó, kiểm soát vector là một bước cần thiết đầu tiên trong việc quản lý dịch bệnh. Các biện pháp kiểm soát bao gồm giảm thiểu nơi sinh sản của muỗi thông qua việc loại bỏ các dụng cụ chứa nước không cần thiết, sử dụng màn che và các chất đuổi muỗi, cũng như áp dụng các biện pháp sinh học và hóa học để kiểm soát muỗi trưởng thành. Việc giám sát và đánh giá hiệu quả của các biện pháp này cần được thực hiện thường xuyên để đảm bảo chỉ tiêu kiểm soát đã được đặt ra.

Chăm sóc lâm sàng, khoa học dựa trên bằng chứng

Chăm sóc lâm sàng hiệu quả là yếu tố quan trọng trong việc giảm thiểu tử vong và biến chứng của sốt xuất huyết. Điều này đòi hỏi sự kịp thời và chính xác trong chẩn đoán, theo dõi các dấu hiệu cảnh báo và điều trị các ca bệnh nặng. Cập nhật và áp dụng các hướng dẫn điều trị dựa trên bằng chứng khoa học mới nhất cũng là một phần không thể thiếu để nâng cao chất lượng chăm sóc bệnh nhân.

Các chiến lược truyền thông

Truyền thông y tế đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao nhận thức công cộng về sốt xuất huyết. Các chiến dịch truyền thông cần cung cấp thông tin chính xác về cách phòng ngừa bệnh, đối phó với dịch bệnh và vai trò của cộng đồng trong việc kiểm soát vector. Sử dụng các kênh truyền thông đa dạng và phù hợp với từng nhóm đối tượng là yếu tố quan trọng để đảm bảo thông tin được truyền đạt hiệu quả.

Giám sát chặt chẽ bệnh sốt xuất huyết

Giám sát là yếu tố chủ đạo trong việc kiểm soát dịch sốt xuất huyết, cho phép phát hiện sớm các ổ dịch, theo dõi xu hướng bệnh và đánh giá hiệu quả của các biện pháp can thiệp. Các hệ thống giám sát cần được cải tiến liên tục để đảm bảo dữ liệu thu thập được chính xác và kịp thời. Sự kết hợp giữa hệ thống giám sát truyền thống và công nghệ thông tin mới có thể cung cấp khả năng theo dõi và phản ứng linh hoạt hơn khi dịch bùng phát.

Tiêm chủng vắc xin

Nhiều năm qua, nước ta cũng như các quốc gia nằm trong khu vực lưu hành bệnh sốt xuất huyết đã chủ trương thực hiện các biện pháp phòng chống bệnh thông qua khẩu hiệu: “Không lăng quăng, không muỗi, không sốt xuất huyết” bằng cách tiêu diệt bọ gậy, lăng quăng, ngăn chặn khả năng sinh sôi, loại trừ nơi sinh sản của muỗi và chủ động bảo vệ chính bản thân khỏi muỗi đốt. Tuy nhiên, giải pháp này không thể giải quyết triệt để tình hình dịch bệnh, đồng thời không có khả năng loại trừ hoàn toàn bệnh sốt xuất huyết trong tương lai.

Trước bối cảnh đó, vắc xin sốt xuất huyết ra đời, trở thành phát minh khoa học đóng góp quan trọng cho sức mạnh của nền y học sức khỏe nói chung và y tế dự phòng nói riêng. Trong đó, vắc xin sốt xuất huyết Qdenga (Takeda, Nhật Bản) được Bộ Y tế Việt Nam cấp phép lưu hành vào tháng 5/2024 và được Hệ thống trung tâm tiêm chủng VNVC lần đầu tiên đưa về Việt Nam, triển khai tiêm chủng tại hàng trăm trung tâm hiện đại trên toàn quốc từ ngày 20/9/2024.

Trước đó, loại vắc xin này đã được cấp phép lưu hành và sử dụng tại hơn 40 quốc gia trên toàn cầu, được đánh giá là vắc xin sốt xuất huyết có khả năng phòng bệnh cao trên 80%, phòng đến 90% nguy cơ nhập viện do sốt xuất huyết, chỉ định chủng ngừa cho trẻ em từ 4 tuổi và người lớn, bất kể tình trạng nhiễm sốt xuất huyết trước đây với lịch tiêm 2 mũi cách nhau 3 tháng.

Với sự kiện này, kỳ vọng sẽ giúp giảm gánh nặng bệnh tật cho người dân, giảm số ca nhập viện và biến chứng, tránh tình trạng quá tải, giúp các bệnh viện tập trung nguồn lực điều trị các bệnh không lây nhiễm.

Bác sĩ Trương Hữu Khanh cũng chia sẻ thêm: “Chứng kiến thời điểm chưa có vắc xin rất kinh khủng, dịch bệnh tràn lan khắp nơi. Cho đến khi vắc xin ra đời, hầu hết các bệnh truyền nhiễm gần như biến mất. Do đó, đối với những bệnh do virus gây ra, chỉ có vắc xin mới giải quyết được, còn những giải pháp khác rất thụ động, không mang lại hiệu quả lớn.”

Theo bác sĩ Trương Hữu Khanh, những biện pháp phòng bệnh không thể phụ thuộc vào duy nhất một cá nhân. Nếu chỉ một cá thể thực hiện mà cả cộng đồng không cùng chung tay đẩy lùi tác nhân gây bệnh, thì cũng không thể hy vọng về một tương lai loại bỏ được dịch bệnh. Do đó, công tác quản lý sốt xuất huyết Dengue cần được được thực hiện một cách toàn diện, tiếp cận tích hợp, đa ngành và bền vững, không chỉ xuất phát từ phía các cơ quan y tế mà còn cần sự tham gia tích cực của cộng đồng.