Biến thể cúm A mới lan nhanh và chiếm ưu thế trong cộng đồng

Đăng bởiTrần Hoàng Phúc
15:59 17/11/2025

Tư vấn chuyên môn bài viếtBS Bùi Thanh Phong
Bác sĩ Hệ thống Tiêm chủng VNVC

Các quốc gia châu Á đang ghi nhận làn sóng cúm gia tăng sớm bất thường, trong bối cảnh một biến thể mới của virus cúm A/H3N2, mang tên A/H3N2 K hay gọi tắt là “phân nhóm K”, hoặc biến chủng K, xuất hiện sớm hơn mọi năm và nhanh chóng chiếm ưu thế. Biến thể này tích lũy nhiều đột biến trên protein bề mặt, có sự khác biệt so với thành phần virus có trong các loại vắc xin cúm cập nhật năm nay, khiến virus lây lan nhanh hơn. (1)

Phân nhóm K của virus cúm A/H3N2, được Cơ quan An ninh Y tế Anh (UK HSA) phát hiện trong mùa cúm 2025 - 2026, với nhiều đặc điểm đột biến đáng chú ý. Cụ thể, những thay đổi trên bề mặt giúp virus “né tránh” miễn dịch tốt hơn, khiến cơ thể nhận diện chậm và tạo điều kiện cho virus nhân lên mạnh hơn trước khi bị kiểm soát. Cùng lúc đó, Tổ chức Y tế thế giới (WHO) ghi nhận mùa cúm 2025 - 2026 khởi phát sớm hơn khoảng 4 - 6 tuần so với trung bình các năm. Điều này có nghĩa là virus xuất hiện trước thời điểm nhiều người được tiêm vắc xin, dẫn đến một phần cộng đồng vẫn chưa có đủ miễn dịch bảo vệ. (2)

Dữ liệu từ hệ thống giám sát quốc tế cũng cho thấy phân nhóm K của virus cúm A/H3N2 đang chiếm ưu thế, với 60 - 70% mẫu H3N2 trong thời gian gần đây tại Anh thuộc biến thể này, đây là một tỷ lệ cao bất thường, phản ánh khả năng cạnh tranh mạnh mẽ của phân nhóm này. Theo dự báo, phân nhóm K sẽ tiếp tục gia tăng trong thời gian tới. (3)

Đáng lưu ý là biến thể K đã xuất hiện tại khu vực châu Á và lưu hành mạnh tại Nhật Bản, nhất là khi quốc gia này đang trong giai đoạn bùng phát dịch cúm. Số ca cúm tại Nhật tăng nhanh bất thường, sớm hơn 5 tuần so với thông lệ hằng năm và là đợt bùng phát sớm thứ hai trong 20 năm qua. Chỉ trong tuần cuối tháng 9, ghi nhận hơn 4.000 người phải điều trị cúm, vượt ngưỡng cảnh báo dịch; con số này tăng lên hơn 6.000 ca chỉ sau một tuần. Đến đầu tháng 10, 135 trường học và cơ sở chăm sóc trẻ em phải tạm đóng cửa vì bùng phát cụm ca, gấp 3 lần cùng kỳ năm 2024.

Điều này làm dấy lên lo ngại biến thể K của cúm A/H3N2 có thể lan rộng sang các nước trong khu vực, trong đó có Việt Nam.

Tại Việt Nam, hệ thống giám sát bệnh truyền nhiễm tại Bệnh viện Nhi Trung ương (Hà Nội) ghi nhận số ca cúm A tăng mạnh từ đầu mùa thu, từ khoảng 400 ca trong tháng 9/2025, con số này vọt lên 3.295 ca trong tháng 10, tức tăng hơn 8 lần. Chỉ riêng đầu tháng 11, bệnh viện đã tiếp nhận thêm 2.442 ca, trong đó tuần thứ 44 (27/10 - 2/11) ghi nhận tới 1.502 bệnh nhân.

Tại TP.HCM, số trẻ mắc cúm cũng tăng rõ rệt trong 2 tuần gần đây, chủ yếu là trẻ dưới 5 tuổi, với một số trường hợp diễn tiến nặng, viêm phổi phải nhập viện. Nguyên nhân chủ yếu được cho là virus cúm A/H3N2 đang chiếm ưu thế, khác với các năm thường gặp là cúm A/H1N1.

Bác sĩ Bùi Thanh Phong - Quản lý Y khoa, Hệ thống Tiêm chủng VNVC, cảnh báo nguy cơ biến thể mới của virus cúm A/H3N2 lây lan sang Việt Nam là có cơ sở, do tần suất giao lưu, du lịch, xuất khẩu lao động giữa hai nước rất lớn. Virus cúm lại có thời gian ủ bệnh ngắn và có thể lây ngay cả khi người nhiễm chưa xuất hiện triệu chứng, khiến việc kiểm soát càng khó khăn. Cùng với đặc tính “né tránh” miễn dịch của biến thể K, việc virus xâm nhập và phát tán nhanh trong cộng đồng là điều hoàn toàn có thể xảy ra nếu không chủ động phòng ngừa.

Cúm mùa là bệnh truyền nhiễm lây lan rất nhanh trong cộng đồng, chủ yếu qua các giọt bắn từ ho, hắt hơi, nói chuyện hoặc tiếp xúc gián tiếp vào các bề mặt bị nhiễm virus. Virus cúm có thể sống nhiều giờ ngoài môi trường, lâu hơn trong điều kiện lạnh ẩm. Bệnh thường xuất hiện thành chùm ca hoặc bùng lên thành dịch, như đại dịch cúm A/H1N1 năm 2009 khiến hơn 200.000 người tử vong toàn cầu. Virus cúm gồm hai nhóm chính là A và B, trong đó nhóm A thay đổi liên tục theo thời gian.

Triệu chứng cúm dễ gây nhầm lẫn với cảm lạnh thông thường như sốt, ho, đau họng, đau đầu, mệt mỏi, khiến nhiều người chủ quan. Tuy nhiên, cúm có thể diễn tiến nặng với viêm phổi, viêm cơ tim, viêm não, nhiễm trùng huyết. Người lớn tuổi, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người có bệnh nền như tim mạch, hen, COPD, đái tháo đường… là nhóm có nguy cơ cao nhất.

Theo WHO, mỗi năm cúm mùa gây khoảng 1 tỷ ca mắc, trong đó 3 - 5 triệu ca nặng và 290.000 - 650.000 ca tử vong. Tại Việt Nam, cúm xuất hiện quanh năm; riêng năm 2024 ghi nhận hơn 287.000 ca mắc và nhiều ca viêm phổi nặng, suy hô hấp phải điều trị tích cực.

Năm nay, sự xuất hiện của biến thể K của cúm A/H3N2 khiến tình hình được quan tâm hơn. Tuy vậy, các cơ quan dịch tễ quốc tế vẫn chưa có đủ bằng chứng để khẳng định biến thể K làm bệnh nặng hơn. Và dù xuất hiện sự sai lệch kháng nguyên giữa biến thể K và chủng virus tham chiếu dùng trong vắc xin mùa cúm 2025 - 2026, các phân tích từ UK HSA cho thấy vắc xin hiện tại vẫn duy trì hiệu quả rất tốt trong việc phòng ngừa ca bệnh nặng.

Ở nhóm trẻ 2 - 17 tuổi, hiệu quả ngăn nhập viện đạt 70 - 75%, trong khi ở người lớn là 30 - 40%. Đây vẫn là mức hiệu quả dao động quen thuộc của vắc xin cúm qua nhiều mùa dịch, cũng là tín hiệu tích cực, đặc biệt trong bối cảnh một biến thể mới đang chiếm ưu thế.

Dù biến thể K của cúm A/H3N2 đang thu hút sự chú ý vì khả năng lây lan nhanh và chiếm ưu thế, các chuyên gia nhấn mạnh đây chỉ là một phần nhỏ trong bức tranh dịch tễ cúm. Nhiều năm qua, những ca cúm diễn tiến nặng, phải nhập viện hoặc có biến chứng nguy hiểm (viêm phổi, suy hô hấp, viêm cơ tim…) vẫn chủ yếu do nhóm cúm A gồm H1N1, H3N2 gây ra, vốn lưu hành thường xuyên và là tác nhân chính gây gánh nặng bệnh tật toàn cầu.

Virus cúm cũng liên tục biến đổi kháng nguyên khiến nguy cơ mắc và chuyển nặng luôn hiện hữu ở cả người lớn khỏe mạnh lẫn nhóm nguy cơ. Vì vậy, tiêm vắc xin cúm mùa được xem là biện pháp quan trọng và hiệu quả nhất, giúp tạo miễn dịch rộng trước cả hai nhóm cúm A và B, giảm rõ rệt tỷ lệ nhập viện và biến chứng nặng, đặc biệt ở trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người có bệnh nền.

Trong mùa cúm 2019 - 2020, Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC) Hoa Kỳ ghi nhận vắc xin cúm giúp ngăn ngừa 7 triệu ca mắc, 100.000 ca nhập viện và 7.000 ca tử vong liên quan đến cúm. Những người đã tiêm chủng giảm 26% nguy cơ phải vào hồi sức tích cực, nguy cơ tử vong giảm 31% so với người chưa tiêm.

Theo WHO, tiêm vắc xin cúm mùa và tiêm nhắc hằng năm có thể giảm tới 60% nguy cơ mắc cúm, 90% nguy cơ nhập viện và 70 - 80% nguy cơ tử vong liên quan đến cúm, đặc biệt quan trọng với người miễn dịch yếu và bệnh lý nền. Hiệu quả này còn rõ rệt hơn ở người cao tuổi và nhóm có bệnh nền, khi vắc xin giúp giảm 70 - 80% tỷ lệ tử vong liên quan đến cúm. Với phụ nữ mang thai, tiêm vắc xin không chỉ bảo vệ mẹ mà còn giúp giảm 51% nguy cơ thai chết lưu và 72% nguy cơ trẻ dưới 6 tháng nhập viện do cúm.

Bác sĩ Thanh Phong khuyến cáo, trẻ từ 6 tháng đến dưới 9 tuổi chưa từng tiêm vắc xin cúm, cần tiêm 2 mũi vắc xin cúm cách nhau tối thiểu 1 tháng và sau đó tiêm nhắc 01 mũi mỗi năm; từ 9 tuổi trở lên và người lớn chỉ cần 1 mũi mỗi năm. Phụ nữ mang thai có thể tiêm vắc xin cúm ở bất kỳ giai đoạn nào, lý tưởng nhất từ tháng thứ 4 để tối ưu truyền kháng thể cho thai nhi.

DANH MỤC VẮC XIN PHÒNG CÚM MÙA 2025 - 2026 CHO TRẺ EM, NGƯỜI LỚN

Trong giai đoạn cúm có nguy cơ bùng phát mạnh, tiêm vắc xin đúng lịch và tiêm nhắc hằng năm là bước bảo vệ thiết thực nhất cho bản thân, gia đình và cộng đồng. Bên cạnh đó, Bác sĩ Thanh Phong còn khuyến cáo trẻ em và người lớn cần kết hợp với việc chủ động giữ vệ sinh cá nhân như rửa tay thường xuyên, đeo khẩu trang ở nơi đông người hoặc khi sử dụng phương tiện công cộng, hạn chế tiếp xúc với người có triệu chứng bệnh.

Cập nhật lần cuối: 07:01 19/11/2025

Chia sẻ:

BÀI VIẾT CÙNG CHỦ ĐỀ

Hàng nghìn người dân vùng lũ tiêm uốn ván miễn phí tại VNVC

15 Trung tâm Tiêm chủng VNVC tại khu vực miền Trung - Tây Nguyên chịu ảnh hưởng nặng nề của mưa lũ đang triển khai tiêm vắc...

Bộ Y tế gia tăng cảnh báo mức độ nguy hiểm RSV, phế cầu, Hib và HPV

Bệnh do virus hợp bào hô hấp RSV, phế cầu, Hib và HPV chính thức được đưa vào danh mục bệnh truyền nhiễm nhóm B, tăng cường...

Cụ ông 100 tuổi từng mắc zona tiêm vắc xin phòng tái phát

Cụ ông Phạm Văn Khánh (100 tuổi) từng mắc zona thần kinh trước đây đến Trung tâm Tiêm chủng VNVC Hoàng Văn Thụ (P.Đức Nhuận, TP.HCM) để...

Nguy cơ dịch cúm bùng phát cuối năm, phòng bệnh như thế nào?

Việt Nam ghi nhận số ca mắc cúm, đặc biệt cúm A tăng nhanh. Bộ Y tế cảnh báo nhiều biến thể virus cúm cùng lưu hành,...

Chi phí và gánh nặng điều trị bệnh RSV ở trẻ sơ sinh

Virus hợp bào hô hấp RSV gây ra gánh nặng bệnh tật lớn với biến chứng nguy hiểm và di chứng kéo dài. Tại Việt Nam, mỗi...

Vì sao liều tiêm kháng thể đơn dòng RSV Beyfortus phụ thuộc vào cân nặng của trẻ?

Kháng thể đơn dòng phòng virus hợp bào hô hấp RSV thế hệ mới Beyfortus (Nirsevimab) tiêm cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ đến 2 tuổi,...