Đỉnh dịch cúm A và biến chủng K: Phòng ngừa sớm tránh biến chứng

Trước sự lưu hành mạnh của virus cúm và các biến đổi di truyền như phân nhóm K làm tăng khả năng lây lan, các chuyên gia khuyến cáo người dân không chủ quan với cúm mùa. Chủ động tiêm vắc xin không chỉ bảo vệ sức khỏe cá nhân mà còn góp phần giảm lây lan trong cộng đồng, giảm tải cho hệ thống y tế, đặc biệt trong bối cảnh ô nhiễm không khí ngày càng nghiêm trọng.

Các thông tin quan trọng về dịch cúm cuối năm, các giải pháp phòng cúm và các bệnh hô hấp vừa được đại diện Bộ Y tế và các chuyên gia từ Hệ thống tiêm chủng VNVC và Hệ thống BVĐK Tâm Anh, sáng ngày 16/12/2025 do báo Dân Trí tổ chức.

Xem chương trình tại đây:

TS.BS Vũ Ngọc Long - Phụ trách điều hành Phòng Kiểm soát bệnh truyền nhiễm, Cục Phòng bệnh (Bộ Y tế) nhấn mạnh, cúm mùa là bệnh truyền nhiễm có số ca mắc cao hàng đầu thế giới, mỗi năm ghi nhận hàng tỷ ca nhiễm và hàng trăm nghìn ca tử vong. Tại Việt Nam, cúm cũng được liệt vào danh sách bệnh có số mắc cao nhất với khoảng 300.000 - 500.000 ca mắc hằng năm, dịch cúm thường gia tăng vào những tháng cuối năm, đặc biệt nguy hiểm ở trẻ nhỏ dưới 5 tuổi, người cao tuổi và người có bệnh nền, liên quan chủ yếu đến các chủng cúm A như H1N1, H3N2.

Cảnh báo trên càng có cơ sở khi các số liệu giám sát dịch tễ cho thấy cấu trúc các chủng virus cúm lưu hành tại Việt Nam đang có sự dịch chuyển theo hướng dễ lây lan hơn trong cộng đồng, đặc biệt vào giai đoạn cao điểm cuối năm. Theo BS.CKI Bạch Thị Chính - Giám đốc Y khoa, Hệ thống Tiêm chủng VNVC, hiện nay tại Việt Nam đang lưu hành các chủng cúm mùa quen thuộc gồm cúm A (H1N1, H3N2) và cúm B. Trong đó, H3N2 phân nhóm K đang chiếm ưu thế, đây không phải là chủng virus mới, đã được ghi nhận từ nhiều thập kỷ trước và vắc xin phòng ngừa đã được nghiên cứu, sử dụng trên thế giới hơn 80 năm.

Tuy nhiên, đặc điểm đáng chú ý của virus cúm là khả năng biến đổi liên tục ở kháng nguyên H (hemagglutinin) - yếu tố giúp virus xâm nhập vào tế bào người. Những thay đổi nhỏ ở một số acid amin trong cấu trúc gen, tích lũy theo thời gian, được y học gọi là “trôi dạt kháng nguyên”, từ đó hình thành các phân nhóm mới như phân nhóm K. Chính vì vậy, WHO duy trì mạng lưới phòng thí nghiệm giám sát cúm toàn cầu, nhằm phát hiện sớm các biến đổi và cập nhật thành phần vắc xin hằng năm.

So với các chủng H3N2 trước đây, phân nhóm K có khả năng lây lan nhanh hơn, nhưng theo đánh giá hiện nay, độc lực và tỷ lệ tử vong không cao hơn đáng kể. Số liệu báo cáo của Bộ Y tế Việt Nam cho thấy số ca mắc cúm năm nay tương đương năm 2024 và chưa ghi nhận tỷ lệ tử vong tăng bất thường. Tuy vậy, Bác sĩ Chính nhấn mạnh bản chất của bệnh cúm vẫn tiềm ẩn nguy cơ gây bệnh nặng, nhập viện và tử vong, đặc biệt ở các nhóm nguy cơ cao. Hệ số lây lan của cúm trung bình một người có thể lây cho 2 - 3 người khác; nếu virus biến đổi theo hướng lây nhanh hơn, số ca mắc trong cộng đồng sẽ gia tăng đáng kể, kéo theo nguy cơ quá tải y tế.

Tại khu vực miền Bắc, TS.BS Nguyễn Quang Đợi - Phó Khoa Hô hấp, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh Hà Nội, Phòng khám Đa khoa Tâm Anh Cầu Giấy cho biết, Việt Nam nằm ở Bắc bán cầu, do đó cao điểm cúm mùa thường rơi vào giai đoạn tháng 10 - 12 hằng năm. Thời gian gần đây, các cơ sở y tế ghi nhận số người lớn đến khám vì ho, sốt, đau họng gia tăng, đặc biệt trong môi trường trường học, cơ quan, doanh nghiệp, những nơi có mật độ tiếp xúc cao, tạo điều kiện thuận lợi cho virus cúm A lây lan nhanh.

Trong khi đó, tại TP.HCM và các tỉnh phía Nam, BS.CKII Mã Thanh Phong - Trưởng Đơn vị Hô Hấp, Khoa Nội Tổng Hợp, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM cho biết, tại Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, số ca cúm A có xu hướng tăng rõ rệt, trong đó đáng lo ngại là nhiều trường hợp hen phế quản, COPD, đái tháo đường diễn tiến nặng, phải nhập viện điều trị tích cực, thậm chí thở máy.

Bác sĩ Phong cho biết, ai cũng có thể mắc cúm, thực tế cho thấy nhóm tuổi từ 35 - 40 có tỷ lệ mắc cúm khá cao do thường xuyên đi lại, tiếp xúc nhiều, dễ mang mầm bệnh và lây nhiễm cho người khác, trong đó có trẻ nhỏ và người cao tuổi trong gia đình. Tuy nhiên, các trường hợp diễn tiến nặng, nhập viện và tử vong lại chủ yếu tập trung ở trẻ em, người cao tuổi từ 60 - 65 và người có bệnh nền như tim mạch, đái tháo đường, hen phế quản, phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD)...

Khi mắc bệnh, sức đề kháng vốn đã yếu càng suy giảm, khiến virus cúm dễ tấn công sâu vào đường hô hấp, làm tăng nguy cơ diễn tiến nặng, suy hô hấp, thậm chí phải thở máy. “Cúm không chỉ là bệnh nhiễm trùng thông thường mà có thể trở thành yếu tố kích hoạt khiến các bệnh nền trở nặng nhanh chóng”, Bác sĩ nhấn mạnh.

Khi các nhóm này mắc cúm, không chỉ nguy cơ diễn tiến nặng tăng cao mà còn kéo theo chi phí điều trị lớn, thời gian nằm viện kéo dài. Đặc biệt, khi trẻ nhỏ hoặc người lớn tuổi phải nhập viện, người thân cần túc trực chăm sóc, dẫn tới mất ngày công lao động và tăng gánh nặng kinh tế gia đình. Ở những ca nặng, người bệnh có thể phải điều trị tại khoa hồi sức tích cực (ICU), thở máy dài ngày, thậm chí tử vong, nhất là khi bệnh nền như tim mạch bị thúc đẩy gây nhồi máu cơ tim, rối loạn nhịp tim.

Người đái tháo đường khi mắc cúm có nguy cơ nhập viện cao gấp 3 lần; bệnh tim mạch làm tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim tới 6 lần; người hen suyễn có thể tăng nguy cơ cơn hen cấp từ 9 - 32 lần. Với trẻ nhỏ, hệ miễn dịch chưa hoàn thiện và đường thở hẹp khiến cúm dễ gây xẹp phổi, suy hô hấp, làm tăng nguy cơ nhập viện và chi phí điều trị.

Một yếu tố đang làm gia tăng gánh nặng bệnh hô hấp, trong đó có cúm, là ô nhiễm không khí và bụi mịn. Theo tiêu chuẩn của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) và Việt Nam, chỉ số chất lượng không khí (AQI) an toàn trung bình ngày chỉ khoảng 25 - 30, ngưỡng xấu là 50. Tuy nhiên, trong nhiều ngày gần đây, Hà Nội và TP.HCM ghi nhận AQI vượt 200, cho thấy mức ô nhiễm rất nghiêm trọng.

Bụi mịn PM2.5 hình thành từ hoạt động giao thông, sản xuất công nghiệp và các phản ứng trong khí quyển, có kích thước rất nhỏ, chứa kim loại nặng và các chất hữu cơ, vô cơ độc hại. Các hạt này xâm nhập sâu vào phế nang, thậm chí đi vào máu, gây viêm và tổn thương biểu mô đường hô hấp.

Khi hàng rào bảo vệ của đường thở bị tổn thương, khiến virus cúm dễ bám dính, xâm nhập, nhân lên và lây lan nhanh hơn, dẫn đến nguy cơ nhiễm cúm và biến chứng cúm tăng cao, đặc biệt ở người cao tuổi và người đã có bệnh hô hấp mạn tính. “Trong bối cảnh ô nhiễm môi trường ngày càng gia tăng tại các đô thị lớn, đây được xem là một trong những yếu tố thúc đẩy dịch cúm bùng phát và làm tăng số ca nặng” - TS.BS Nguyễn Quang Đợi nói.

Ở góc nhìn dài hạn, TS.BS Vũ Ngọc Long cảnh báo biến đổi khí hậu, ô nhiễm không khí và bụi mịn đang làm gia tăng rõ rệt các bệnh đường hô hấp; virus, vi khuẩn luôn tồn tại ở hầu họng và có thể bùng phát khi miễn dịch suy giảm, thậm chí chỉ một tình trạng tắc nghẽn đường thở cũng có thể đe dọa tính mạng.

Trước thực tế đó, Phòng Kiểm soát bệnh truyền nhiễm, Cục Phòng bệnh xác định mục tiêu xuyên suốt là triển khai các giải pháp chủ động, hiệu quả và kinh tế để phòng bệnh từ sớm; trong đó tiêm vắc xin cúm hằng năm được khẳng định là biện pháp hiệu quả nhất, đặc biệt cần thiết cho trẻ nhỏ, người cao tuổi, người có bệnh nền và phụ nữ mang thai nhằm giảm nguy cơ mắc bệnh và biến chứng nặng.

Thực tiễn y học cho thấy nhiều bệnh truyền nhiễm nguy hiểm chỉ được kiểm soát khi tỷ lệ tiêm chủng cộng đồng đủ cao, trong khi tỷ lệ tiêm cúm tại Việt Nam hiện mới khoảng 6 - 7%, thấp hơn nhiều so với ngưỡng 60 - 75% cần thiết để hình thành miễn dịch cộng đồng. Nhà nước đã có chủ trương rõ ràng về phòng bệnh chủ động, ưu tiên tiêm chủng và khuyến khích người dân tiếp cận dịch vụ tiêm phòng an toàn, chất lượng.

Bác sĩ Bạch Thị Chính cho biết, mọi loại vắc xin được sử dụng tại Việt Nam đều phải được Bộ Y tế phê duyệt. Các vắc xin cúm đang triển khai tại Hệ thống Tiêm chủng VNVC được nhập khẩu từ các nhà sản xuất lớn trên thế giới và trong nước, tuân thủ chặt chẽ công thức khuyến cáo hằng năm của WHO. Hiện nay, vắc xin cúm tại VNVC có khả năng phòng ngừa cúm A/H1N1, cúm A/H3N2 và hai chủng cúm B, đều là những chủng thường gặp nhất hằng năm. Do virus cúm thay đổi liên tục, vắc xin cúm cần được cập nhật và tiêm nhắc lại mỗi năm để theo kịp sự biến đổi của virus.

Vắc xin là một dạng thuốc đặc biệt, đòi hỏi điều kiện bảo quản nghiêm ngặt từ 2 - 8°C. VNVC hiện đang xây dựng và vận hành chuyên nghiệp hệ thống dây chuyền lạnh (Cold Chain) hiện đại, quy mô lớn, đạt chuẩn GSP tiêu chuẩn quốc tế, gồm: 4 kho tổng tại ba miền Bắc - Trung - Nam, hàng trăm kho lạnh tại hơn 250 trung tâm tiêm chủng trên toàn quốc cùng dàn xe lạnh và tủ bảo quản vắc xin chuyên dụng tại mỗi phòng tiêm; đảm bảo dây chuyền lạnh khép kín từ khâu lưu trữ đến vận chuyển và sử dụng, tuân thủ quy định của WHO và Bộ Y tế.

Theo Bác sĩ Chính, các vắc xin lưu hành đều đã trải qua quá trình nghiên cứu nghiêm ngặt, chứng minh tính an toàn và hiệu lực. Hiệu quả bảo vệ của vắc xin cúm đối với các chủng có trong thành phần vắc xin đạt khoảng 90%, góp phần quan trọng trong việc giảm tỷ lệ mắc, nhập viện và tử vong do cúm đến 80%, đặc biệt ở người có bệnh nền như tim mạch, đái tháo đường, hen suyễn.

Phản ứng sau tiêm vắc xin cúm thường nhẹ và thoáng qua như đau tại chỗ tiêm, mệt mỏi, nhức đầu. Một số trường hợp xuất hiện triệu chứng cúm sau tiêm thực chất là trùng hợp ngẫu nhiên, do người tiêm đã nhiễm virus cúm trước đó trong thời gian ủ bệnh.

Tại VNVC, khách hàng được khám sàng lọc trước tiêm, theo dõi tối thiểu 30 phút sau tiêm tại cơ sở y tế và được hướng dẫn theo dõi sức khỏe tại nhà trong 24 - 48 giờ tiếp theo. Đội ngũ bác sĩ, điều dưỡng giàu kinh nghiệm, giỏi chuyên môn, có chứng chỉ An toàn tiêm chủng, được đào tạo bài bản để phát hiện sớm và xử trí kịp thời các phản ứng bất thường, đồng thời tổng đài và kênh tư vấn luôn sẵn sàng hỗ trợ người dân.

Tại Việt Nam, nơi cúm lưu hành quanh năm với hai đỉnh dịch vào mùa hè và Đông - Xuân, tiêm vắc xin cúm hàng năm theo khuyến cáo của WHO và Bộ Y tế vẫn là biện pháp chủ động, hiệu quả và bền vững nhất để bảo vệ sức khỏe cá nhân và cộng đồng; dù virus liên tục biến đổi và không thể loại trừ hoàn toàn nguy cơ lây nhiễm, vắc xin vẫn là “lá chắn” quan trọng giúp giảm mắc bệnh, biến chứng nặng và tử vong, đặc biệt ở trẻ em, người cao tuổi và người có bệnh nền, đồng thời giảm chi phí y tế, giảm gánh nặng điều trị, góp phần xây dựng một cộng đồng khỏe mạnh, chủ động trước cúm mùa và các bệnh truyền nhiễm.

Bên cạnh tiêm chủng, TS.BS Vũ Ngọc Long nhấn mạnh vai trò của các biện pháp dự phòng phổ thông nhưng rất hiệu quả. Người dân cần duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống điều độ, nâng cao thể trạng và sức đề kháng. Đối với trẻ em, việc giữ ấm cơ thể vào mùa lạnh đặc biệt quan trọng. Trẻ thường hiếu động, dễ nóng, dễ lạnh, khi vui chơi hay mặc đồ mỏng, từ đó dễ bị nhiễm lạnh và mắc các bệnh hô hấp. Người cao tuổi và người có bệnh nền cũng cần chú trọng giữ ấm, dinh dưỡng hợp lý và sinh hoạt điều độ để hạn chế nguy cơ bệnh nặng.

Ngoài ra, trong bối cảnh môi trường và dịch bệnh phức tạp, đeo khẩu trang khi đến nơi đông người, nơi công cộng, hạn chế tụ tập không cần thiết, rửa tay thường xuyên, giữ vệ sinh cá nhân là những biện pháp đơn giản nhưng đã được WHO và CDC chứng minh là giúp giảm rõ rệt nguy cơ lây nhiễm cúm và các bệnh hô hấp khác. Đặc biệt, người dân không nên chủ quan, khi xuất hiện các triệu chứng như ho, hắt hơi, sốt, mệt mỏi, cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị kịp thời.

BÀI VIẾT CÙNG CHỦ ĐỀ