Tiêm vắc xin RSV cho phụ nữ mang thai bảo vệ mẹ và bé trong cả thai kỳ nguy cơ cao

Thai kỳ nguy cơ cao chiếm 20 - 30% tổng số thai kỳ nhưng lại gây ra hơn 70% biến chứng sản khoa, đồng thời là gánh nặng chính về tử vong mẹ và chu sinh. Trong bối cảnh đó, virus hợp bào hô hấp (RSV) là một trong những mối đe dọa nghiêm trọng nhất đối với trẻ sơ sinh, đặc biệt trong 6 tháng đầu đời, khi hệ miễn dịch trẻ chưa hoàn thiện.

Tiêm vắc xin phòng RSV cho phụ nữ mang thai đã chứng minh vai trò bảo vệ kép (1) an toàn cho mẹ và thai kỳ, không tăng nguy cơ sinh non, nhẹ cân hay biến chứng khác; (2) truyền kháng thể cho trẻ, giảm tới 81,8% nguy cơ bệnh đường hô hấp dưới nặng do RSV trong 6 tháng đầu đời.

Đây là những nội dung trọng tâm được các chuyên gia, bác sĩ đầu ngành trong lĩnh vực sản phụ khoa và tiêm chủng vắc xin phân tích tại Hội thảo khoa học “Kinh nghiệm thực tế triển khai tiêm chủng cho phụ nữ mang thai để dự phòng RSV cho trẻ nhũ nhi” do Viện Nghiên cứu Tâm Anh phối hợp cùng Công ty Pfizer Việt Nam tổ chức vào ngày 02/03/2026 vừa qua.

Hướng dẫn nhận diện và quản lý thai kỳ nguy cơ cao để bảo vệ mẹ và bé

Thai kỳ nguy cơ cao là thai kỳ có nguy cơ tăng biến cố bất lợi cho mẹ và/hoặc thai nhi so với phụ nữ mang thai bình thường. Theo TTND.PGS.TS.BS Huỳnh Nguyễn Khánh Trang - Trưởng khối Sản, Bệnh viện Hùng Vương, kiêm Trưởng Bộ môn Sản phụ khoa, Trường Đại học Y khoa Phạm Ngọc Thạch phát hiện sớm, phân tầng nguy cơ và can thiệp kịp thời chính là chìa khóa giúp hàng triệu bà mẹ Việt Nam có một thai kỳ thuận lợi và sinh con khỏe mạnh.

Việc xác định thai kỳ nguy cơ cao được thực hiện bằng các thang điểm khoa học đã được kiểm chứng. Các hệ thống này đánh giá toàn diện nhiều nhóm yếu tố gồm: tiền sử sản khoa, bệnh lý nội khoa, tiền sử gia đình, đặc điểm thể chất của mẹ và tình trạng thai hiện tại. Đồng thời, các tiêu chí cụ thể như tuổi mẹ, số lần sinh, cân nặng thai, tiền sử mổ lấy thai, nhau bong non, đa thai cũng được đưa vào chấm điểm để tính tổng mức nguy cơ.

Dựa trên kết quả này, thai kỳ được phân loại thành mức trung bình, cao hoặc rất cao nhằm xây dựng kế hoạch theo dõi và chuyển tuyến chuyên sâu khi cần thiết. Mức nguy cơ càng cao thì biến chứng càng nghiêm trọng. So với nhóm nguy cơ thấp, thai phụ thuộc nhóm nguy cơ cao có nguy cơ xuất huyết sản khoa cần truyền máu cao gấp 7,6 lần, thời gian nằm viện kéo dài hơn, tỷ lệ mổ lấy thai tăng khoảng 1,35 lần. Đặc biệt, ở nhóm nguy cơ rất cao, khả năng xuất huyết nặng có thể tăng tới 33,6 lần.

Theo TTND.PGS.TS.BS Huỳnh Nguyễn Khánh Trang, quản lý thai kỳ nguy cơ cao cần được tuân theo nguyên tắc: “Đúng người - Đúng nơi - Đúng thời điểm”. Hiểu đơn giản, mỗi thai phụ cần được nhận diện đúng mức độ nguy cơ, theo dõi tại cơ sở phù hợp và can thiệp đúng lúc. Nguyên tắc này được triển khai qua 5 bước rõ ràng: (1) Sàng lọc sớm ngay từ tam cá nguyệt thứ nhất để phát hiện yếu tố nguy cơ; (2) Phân tầng chính xác mức độ nguy cơ (trung bình, cao, rất cao); (3) Theo dõi cá thể hóa, xây dựng kế hoạch chăm sóc riêng cho từng mẹ; (4) Can thiệp kịp thời khi xuất hiện dấu hiệu bất thường và (5) Lập kế hoạch sinh và hậu sản chi tiết, chuẩn bị đầy đủ nhân lực, phương tiện hồi sức nếu cần.

Nhiều nghiên cứu quốc tế cho thấy, khi áp dụng đầy đủ các bước trên, tỷ lệ thai chết lưu và tử vong chu sinh giảm rõ rệt. Điều đó khẳng định, phát hiện sớm và quản lý bài bản có thể thay đổi hoàn toàn tiên lượng thai kỳ.

Bên cạnh theo dõi chuyên môn, tiêm chủng là một trụ cột quan trọng giúp bảo vệ cả mẹ và bé khỏi các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm. Trong thai kỳ, hệ miễn dịch của người mẹ thay đổi theo từng giai đoạn: Giai đoạn đầu có xu hướng “viêm” để phôi thai làm tổ; giai đoạn giữa chuyển sang “chống viêm” để thai phát triển ổn định và cuối thai kỳ lại tăng phản ứng viêm để chuẩn bị chuyển dạ. Chính sự thay đổi linh hoạt này khiến hệ miễn dịch của mẹ không duy trì ở trạng thái “bảo vệ tối đa” như bình thường, mà ưu tiên cân bằng giữa dung nạp thai nhi và chống lại tác nhân gây bệnh.

Trong khi đó, thai nhi và trẻ sơ sinh lại phụ thuộc phần lớn vào kháng thể do mẹ truyền sang, bởi hệ miễn dịch của trẻ chưa trưởng thành đầy đủ và chưa thể tự tạo đáp ứng mạnh mẽ. Những tháng đầu đời vì thế trở thành giai đoạn dễ tổn thương, đặc biệt khi trẻ chưa đủ tuổi tiêm nhiều loại vắc xin quan trọng.

Vì vậy, việc tiêm vắc xin cho mẹ trong thai kỳ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Khi người mẹ tạo được kháng thể, các kháng thể này sẽ truyền sang thai nhi qua nhau thai, giúp trẻ có sẵn miễn dịch bảo vệ ngay từ khi chào đời. Đây là giải pháp khoa học, chủ động và hiệu quả nhằm giảm nguy cơ bệnh nặng cho trẻ trong giai đoạn đầu đời.

Các tổ chức y tế uy tín như Tổ chức Y tế thế giới (WHO), Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC) Hoa Kỳ, Trường Cao đẳng Sản phụ khoa Hoa Kỳ (ACOG) đều khuyến nghị mạnh mẽ tiêm vắc xin cho phụ nữ mang thai để bảo vệ thai phụ, sự phát triển khỏe mạnh của thai nhi và trẻ sơ sinh.

“Nhiều loại vắc xin đã được sử dụng an toàn cho phụ nữ mang thai qua nhiều thập kỷ, trong đó có vắc xin chứa thành phần uốn ván được triển khai từ năm 1926, vắc xin cúm bất hoạt từ năm 1936, vắc xin ho gà từ năm 1996, vắc xin Covid-19 từ năm 2020 và gần đây nhất là vắc xin RSV được đưa vào sử dụng năm 2022”, TTND.PGS.TS.BS Huỳnh Nguyễn Khánh Trang chia sẻ và nhấn mạnh rằng lịch sử áp dụng lâu dài cùng dữ liệu theo dõi chặt chẽ đã củng cố bằng chứng về tính an toàn và hiệu quả của các vắc xin này trong thực hành sản khoa. Cho đến nay, không có bằng chứng khoa học nào cho thấy các vắc xin này làm tăng nguy cơ bất lợi cho mẹ, thai nhi hay trẻ sơ sinh.

Trong đó, vắc xin RSVpreF (Abrysvo, Pfizer sản xuất tại Mỹ) giúp phòng ngừa virus hợp bào hô hấp (RSV) - nguyên nhân hàng đầu gây viêm phổi biến chứng nặng, viêm tiểu phế quản và nhập viện ở trẻ dưới 6 tháng tuổi. Tại Việt Nam, vắc xin Abrysvo phòng RSV được triển khai tiêm cho phụ nữ mang thai và người lớn từ 60 tuổi trở lên tại hàng trăm Trung tâm Tiêm chủng VNVC trên toàn quốc. Đối với phụ nữ mang thai, các bác sĩ khuyến cáo tiêm trong giai đoạn từ tuần 24 - 36 của thai kỳ, lý tưởng trước sinh ít nhất 2 tháng để đảm bảo truyền kháng thể tối ưu cho thai nhi, bảo vệ trẻ sơ sinh sau khi chào đời.

TTND.PGS.TS.BS Huỳnh Nguyễn Khánh Trang khẳng định thai kỳ nguy cơ cao không đồng nghĩa với tiên lượng xấu nếu được phát hiện sớm, quản lý đúng nguyên tắc và áp dụng đầy đủ các biện pháp dự phòng hiện đại, trong đó có tiêm chủng vắc xin. “Hãy chủ động thăm khám tại các cơ sở y tế uy tín để được đánh giá và tư vấn phù hợp với tình trạng sức khỏe của bản thân. Một thai kỳ được theo dõi chặt chẽ, chăm sóc toàn diện và bảo vệ bằng các thành tựu khoa học sẽ tạo nền tảng an toàn, bền vững cho sự phát triển khỏe mạnh của trẻ”.

Triển khai tiêm vắc xin RSV cho phụ nữ mang thai

BS.CKII Nguyễn Bá Mỹ Nhi - Giám đốc Trung tâm Sản phụ khoa, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM, cho biết việc triển khai tiêm vắc xin RSVpreF (Abrysvo) cho phụ nữ mang thai đã mang lại hiệu quả rõ rệt trong thực hành lâm sàng. Với kinh nghiệm trực tiếp tư vấn và theo dõi hàng nghìn thai phụ, Bác sĩ Mỹ Nhi khẳng định vắc xin không chỉ bảo đảm an toàn mà còn giúp bảo vệ trẻ sơ sinh hiệu quả trong giai đoạn 6 tháng đầu đời, chính là thời điểm trẻ dễ mắc bệnh nặng do RSV gây ra.

Thử nghiệm lâm sàng pha 3 MATISSE, được triển khai trên 7.420 phụ nữ mang thai khỏe mạnh tại 18 quốc gia, hiện là nghiên cứu quy mô lớn nhất về vắc xin RSVpreF, cho thấy vắc xin có tính an toàn cao, với các phản ứng thường gặp như đau tại chỗ tiêm, đau đầu hoặc đau cơ, chủ yếu ở mức độ nhẹ đến trung bình và tự hết sau vài ngày. Tỷ lệ biến cố bất lợi nghiêm trọng ở mẹ trong tháng đầu sau tiêm và ở trẻ trong tháng đầu sau sinh không khác biệt so với nhóm không tiêm. Trẻ được theo dõi đến 2 năm tuổi cũng không ghi nhận vấn đề sức khỏe mạn tính liên quan đến vắc xin.

Đồng thời, kết quả sinh nở giữa nhóm trẻ sinh ra từ bà mẹ tiêm vắc xin RSV và nhóm trẻ sinh ra từ bà mẹ không tiêm là tương đương nhau về tỷ lệ sinh đủ tháng và cân nặng sơ sinh bình thường. Đặc biệt, vắc xin giúp giảm hơn 80% nguy cơ mắc bệnh đường hô hấp dưới nặng do RSV trong 3 tháng đầu đời và gần 70% trong 6 tháng đầu,khẳng định vai trò bảo vệ chủ động cho trẻ ngay từ khi còn trong bụng mẹ.

Sau khi được sử dụng rộng rãi, dữ liệu giám sát tại Mỹ và Anh tiếp tục ghi nhận hiệu quả bảo vệ trẻ dưới 6 tháng khỏi nhập viện do RSV đạt khoảng 70 - 79%. Tại Argentina, quốc gia đầu tiên triển khai tiêm chủng mở rộng cho thai phụ, hiệu quả phòng bệnh nặng trong 6 tháng đầu đời đạt trên 70%. Điều này cho thấy hiệu quả thực tế hoàn toàn tương đồng với kết quả thử nghiệm lâm sàng.

Theo Bác sĩ Mỹ Nhi, các vấn đề được thai phụ quan tâm nhất gồm sinh non, nhẹ cân hoặc ảnh hưởng ở phụ nữ có bệnh nền. Dữ liệu từ hàng chục nghìn cặp mẹ và trẻ tại Mỹ và Pháp cho thấy tỷ lệ sinh non và nhẹ cân không tăng ở nhóm tiêm so với nhóm không tiêm; phụ nữ có bệnh lý nền như đái tháo đường thai kỳ, tăng huyết áp, hen suyễn, béo phì, đa thai… đều có thể tiêm an toàn, không ghi nhận tín hiệu bất lợi đáng lo ngại và ngay cả ở những phụ nữ nhiễm HIV vẫn tạo được đáp ứng kháng thể tốt và không tăng biến cố sản khoa.

Vắc xin nên được tiêm ít nhất 14 ngày trước sinh để tối ưu truyền kháng thể cho trẻ. Vắc xin có thể tiêm cùng lúc với vắc xin cúm, bạch hầu, ho gà, uốn ván trong thai kỳ. Tại Việt Nam, vắc xin phòng RSV tiêm cho phụ nữ mang thai RSVpreF của Pfizer (sản xuất tại Mỹ) đã được Bộ Y tế cấp phép từ ngày 7/7/2025, chỉ định tiêm từ tuần 24 - 36 thai kỳ, tạo điều kiện để thai phụ chủ động phòng ngừa bệnh hô hấp nặng cho con ngay từ sớm.

BS.CKI Bạch Thị Chính - Giám đốc Y khoa, Hệ thống Tiêm chủng VNVC (chủ tọa Hội thảo khoa học) nhấn mạnh rằng việc tiêm phòng RSV trong thai kỳ là cơ hội quan trọng để giảm nguy cơ nhập viện và biến chứng hô hấp nặng ở trẻ sơ sinh. Thai phụ nên thăm khám tại các cơ sở y tế uy tín như Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh hoặc Hệ thống Tiêm chủng VNVC để được tư vấn cụ thể và chỉ định tiêm vắc xin phù hợp theo tình trạng sức khỏe. “Chủ động tiêm phòng đúng thời điểm là giải pháp khoa học, an toàn và thiết thực nhằm bảo vệ trẻ trong những tháng đầu đời dễ tổn thương”, Bác sĩ nhấn mạnh.