Tiêu chảy thẩm thấu là gì? Nguyên nhân, dấu hiệu, cách điều trị

Tiêu chảy thẩm thấu là vấn đề tiêu hóa phổ biến, đặc trưng bởi sự gia tăng phân lỏng, thường gặp ở những người mắc hội chứng kém hấp thu và những người không thể dung nạp đường. Loại tiêu chảy này có thể chấm dứt khi ngừng tiêu thụ các sản phẩm dẫn đến hiện tượng gia tăng chất lỏng trong ruột. Để hiểu rõ hơn, chuyên gia sẽ giải đáp chi tiết về vấn đề này trong bài viết dưới đây!

Tiêu chảy thẩm thấu là gì?

Tiêu chảy thẩm thấu (Osmotic diarrhea) là tình trạng thức ăn không hấp thụ hoàn toàn ở ruột non, tạo áp suất thẩm thấu kéo quá nhiều chất lỏng vào ruột, làm quá tải khả năng hấp thụ nước của cơ thể và gây tiêu chảy. Cơ chế chính đằng sau là sự hiện diện của các chất tan không hấp thụ được hoặc hấp thụ kém trong lòng ruột (không gian bên trong của ruột). Các chất tan này tạo ra hiện tượng thẩm thấu, nghĩa là chúng hút nước từ các mô xung quanh vào ruột, dẫn đến việc sản xuất phân lỏng.

Các chuyên gia y tế cho biết, phân vốn đã bao gồm một tỷ lệ nước khá cao, nhưng khi xuất hiện tình trạng này, lượng nước sẽ được kéo vào phân nhiều hơn mức bình thường và trở nên dư thừa, khiến nhu động ruột trở nên lỏng hơn. Một số đặc điểm chính của phân như sau:

Nguyên nhân gây tiêu chảy thẩm thấu

Để hiểu rõ hơn về nguyên nhân gây tiêu chảy thẩm thấu, trước tiên phải hiểu rõ về hệ tiêu hóa bình thường. Thống kê cho thấy khoảng 2 lít nước được tiêu thụ hàng ngày trong chế độ ăn uống bình thường của con người. Khi thức ăn đến tá tràng gần, 7 lít dịch tiêu hóa từ dạ dày, gan, tụy, ruột và tuyến nước bọt sẽ hoạt động và đi qua ruột non, tạo độ thẩm thấu điều chỉnh sao cho hồi tràng xa, các chất trong ruột đẳng trương với huyết tương và tổng thể chỉ từ 1 - 2 lít.

Ruột già sẽ hấp thụ phần lớn chất lỏng còn lại để để lại khoảng 100 - 150 cc phân hơi ưu trương cần được bài tiết. Ruột già có khả năng hấp thụ tới khoảng 4 lít mỗi ngày, nhưng thông thường, mô hình bài tiết của một người ngăn cản quá trình làm khô hoàn toàn phân. (1)

Tiêu chảy thẩm thấu xảy ra khi quá trình sinh lý bình thường này bị thay đổi, thức ăn không được hấp thụ tốt nhưng lại kéo nước vào ruột, chủ yếu đến từ những nguyên nhân sau:

1. Kém hấp thu Carbohydrate

Theo các chuyên gia y tế, những người mắc chứng kém hấp thu Carbohydrate, khi tiêu thụ các loại thực phẩm hoặc chất bổ sung có chứa sorbitol, fructose hoặc các loại đường hấp thụ khác có thể gây ra tình trạng này. Hiện tượng này thường thấy khi sử dụng các loại thực phẩm có hàm lượng Fructose cao, được dùng làm chất thay thế đường trong kẹo cao su, kẹo không đường hoặc nước ép trái cây. (2)

2. Không dung nạp lactose

Một trong những nguyên nhân phổ biến nhất gây tiêu chảy thẩm thấu là không dung nạp lactose. Đây là hiện tượng những người thiếu lactase (một loại enzyme thường có trong ruột non) không thể phân hủy hoặc chuyển hóa lactose (một loại đường có trong sữa (3)) thành glucose và galactose để hấp thụ vào máu. Do đó, khi những người bị thiếu hụt lactase uống sữa hoặc ăn các sản phẩm từ sữa, lactose sẽ không được tiêu hóa. Khi lactose tích tụ trong ruột, sẽ gây ra tình trạng tiêu chảy thẩm thấu - một tình trạng được gọi là không dung nạp lactose.

Mức độ nghiêm trọng của bệnh sẽ phụ thuộc vào lượng chất thẩm thấu được tiêu thụ. Tình trạng tiêu chảy sẽ dừng lại ngay sau khi người đó ngừng ăn hoặc uống chất đó.

3. Ăn thực phẩm chứa đường khó hấp thu

Tất cả dạng đường đều là carbohydrate đơn giản mà cơ thể sử dụng để tạo năng lượng. Mặc dù các loại đường tự nhiên trong thực phẩm như trái cây có thể là mang đến chế độ ăn uống lành mạnh, nhưng dùng quá nhiều có thể gây hại, khó hấp thu và gây tiêu chảy.

Bên cạnh đó, sản phẩm chứa nhiều fructose, chất tạo ngọt nhân tạo và lactose cũng là một phần của nhóm đường khó tiêu hóa có thể gây tiêu chảy. Các loại đường này thường có trong lúa mì, lúa mạch đen, hành tây, tỏi, các loại đậu, mật ong, atiso...

4. Tác dụng phụ của thuốc

Một số loại thuốc, chẳng hạn như thuốc kháng axit có chứa magie hoặc thuốc nhuận tràng, có thể gây tiêu chảy thẩm thấu bằng cách tăng tải trọng thẩm thấu trong ruột. Ngoài ra, một số loại thuốc kháng sinh cũng có thể gây ra tình trạng này bằng cách tiêu diệt vi khuẩn đường ruột bình thường.

Dấu hiệu nhận biết tiêu chảy thẩm thấu

Triệu chứng đặc trưng của tiêu chảy thẩm thấu là tình trạng đi ngoài phân lỏng và nhiều nước. Bên cạnh đó, còn có nhiều triệu chứng tiêu hóa đi kèm như sau:

1. Dấu hiệu thường gặp

Dấu hiệu thường gặp nhất là đi ngoài phân lỏng, nhiều nước, cảm giác đầy bụng hoặc khó chịu ở bụng, buồn nôn, môi và da khô, chuột rút, sốt... Đặc biệt, các triệu chứng này thường xuất hiện sau khi tiêu thụ một số loại thực phẩm hoặc thuốc nhất định.

2. Dấu hiệu nguy hiểm cần gặp bác sĩ

Mối lo ngại lớn nhất đối với bệnh tiêu chảy chính là hiện tượng mất nước và chất điện giải (natri, kali, magie, clorua). Dấu hiệu cho thấy người bệnh đang có dấu hiệu mất nước như đi tiểu ít, lờ đờ hoặc uể oải, cực kỳ khát nước và khô miệng.

Nếu tình trạng này kéo dài có thể gây vỡ mạch máu, hạ kali máu, hạ magie máu gây ra chứng co giật. Ngoài ra, một số trường hợp đi ngoài phân có độ đặc như hắc ín, lẫn mủ và máu, gây sốt cao, đau bụng dữ dội cũng rất nguy hiểm. Khi xuất hiện các bất thường trên, người bệnh cần ngay lập tức thăm khám bác sĩ để được chẩn đoán và can thiệp điều trị kịp thời.

Những người không có dấu hiệu cảnh báo nên gọi bác sĩ nếu tiêu chảy kéo dài hơn 72 giờ. Tùy thuộc vào các triệu chứng khác, độ tuổi và tiền sử bệnh lý của người đó, bác sĩ có thể đề nghị bệnh nhân thử các phương pháp điều trị tại nhà hoặc không kê đơn.

Chẩn đoán tiêu chảy thẩm thấu

Theo các chuyên gia y tế, tiêu chảy thẩm thấu thường liên quan đến chế độ ăn uống và thực phẩm gây ra vấn đề tiêu hóa cho người tiêu thụ. Chính vì vậy, việc xác định thường sẽ tập trung xác định tác nhân gây ra tình trạng tiêu chảy như các sản phẩm thức ăn, nước uống, thuốc… mà bệnh nhân tiêu thụ. Bên cạnh đó, bác sĩ có thể thực hiện xét nghiệm dung nạp lactose hoặc xét nghiệm phân để chẩn đoán xác định ra nguyên nhân cụ thể như không dung nạp lactose hoặc kém hấp thu carbohydrate…

Điều trị tiêu chảy thẩm thấu

Tình trạng này có thể kéo dài trong vài ngày. Thông thường, bệnh có thể được điều trị bằng các biện pháp khắc phục đơn giản tại nhà bao gồm thay đổi chế độ ăn và các loại thuốc không kê đơn khác, cụ thể như sau:

1. Ngưng sử dụng thực phẩm gây tiêu chảy

Nguyên tắc điều trị chính là ngưng sử dụng các thực phẩm gây ra hiện tượng này. Theo các chuyên gia y tế, tình trạng này thường chấm dứt khi các chất dinh dưỡng có hại trong chế độ ăn uống bị loại bỏ hoặc sau khi nhịn ăn trong vòng 24 giờ.

2. Bù nước và điện giải

Tiêu chảy thẩm thấu có thể gây ra hiện tượng mất một lượng chất lỏng đáng kể trong cơ thể, nên cần phải bù nước và điện giải để khắc phục tình trạng mất nước và mất cân bằng điện giải này. Để duy trì đủ nước, người bệnh cần bổ sung trung bình khoảng 8oz chất lỏng (khoảng 240ml) mỗi lần đi ngoài phân lỏng. Điều này sẽ giúp thay thế chất lỏng và chất điện giải đã mất để hạn chế nguy cơ mất nước. Một số thức uống có thể bổ sung chất lỏng cho cơ thể, bao gồm:

• Nước lọc: Không chỉ bù chất lỏng đã mất hiệu quả mà còn không chứa đường hoặc hóa chất có hại;
• Đồ uống điện giải: Mang hiệu quả kép khi vừa bổ sung nước, vừa bù chất điện giải cho cơ thể. Đặc biệt sẽ hiệu quả cho trẻ sơ sinh (dưới 6 tháng tuổi) vì giai đoạn này trẻ không nên thêm nước vào chế độ ăn vì có thể gây vấn đề ngộ độc nước;
• Các loại nước dùng như súp, canh, cháo...: Không chỉ cung cấp nước mà còn chứa một lượng natri, kali và một số khoáng chất khác rất tốt cho việc bù điện giải.
• Nước ép trái cây không có bã: Cung cấp kali, glucose và vitamin (đặc biệt là vitamin C từ các loại trái cây như cam, táo, nho...);
• Trà gừng: Gừng có tác dụng làm dịu dạ dày, giúp kháng viêm và cải thiện hệ tiêu hóa. Trà gừng không chỉ bổ sung nước mà còn tăng cường lưu thông máu, giảm buồn nôn và hỗ trợ cơ thể trong việc hồi phục sau nhiễm bệnh;
• Sữa chua: Đây là loại đồ uống lên men từ sữa có chứa lợi khuẩn, giúp hỗ trợ sức khỏe đường ruột…

3. Điều chỉnh chế độ ăn uống

Vì phần lớn nguyên nhân dẫn đến tiêu chảy thẩm thấu là do tiêu thụ thực phẩm không phù hợp, nên để loại bỏ tình trạng này người bệnh cần điều chỉnh lại chế độ ăn uống thật khoa học và lành mạnh.

Hạn chế một số loại thực phẩm trong chế độ ăn uống như đường, chất tạo ngọt nhân tạo, rượu bia, đồ uống có ga, các loại hạt, thực phẩm giàu lactose, các sản phẩm từ lúa mì nguyên cám hoặc ngô như bỏng ngô và bánh nướng xốp, các loại rau có nhiều chất xơ như bông cải xanh và giá đỗ, đồ uống có chứa caffeine như cà phê, các loại đậu như đậu lăng và đậu hà lan.

Bên cạnh đó, nên bổ sung một số thực phẩm như cơm, chuối, rau nấu chín (như củ cải đường, cà rốt), thịt gà nướng hoặc luộc (không có da), khoai tây luộc bỏ vỏ, táo nghiền, Các sản phẩm bánh mì được làm từ bột mì trắng tinh luyện, chẳng hạn như mì ống và bánh mì trắng thông thường.

4. Truyền dịch và dùng thuốc theo chỉ định của bác sĩ

Trong trường hợp người bệnh bị tiêu chảy nghiêm trọng và có dấu hiệu mất nước nặng, bác sĩ sẽ chỉ định truyền dịch tĩnh mạch có chứa natri clorua , kali clorua và glucose để bù nước và chất điện giải. Ngoài ra, bác sĩ có thể bù nước bằng dung dịch glucose - điện giải đường uống nếu tiêu chảy không quá nguy hiểm và buồn nôn/ nôn mửa ở mức độ tối thiểu. Đôi khi, dịch truyền tĩnh mạch và đường uống được dùng đồng thời khi phải thay thế nước và chất điện giải với số lượng lớn.

Bên cạnh đó, bác sĩ có thể chỉ định các loại thuốc để hỗ trợ thuyên giảm tình trạng tiêu chảy, thúc đẩy quá trình hồi phục nhanh chóng, hạn chế mất nước.

Phòng ngừa tiêu chảy thẩm thấu

Để phòng ngừa tình trạng tiêu chảy thẩm thấu, người bệnh nên tập trung vào việc cải thiện chế độ ăn uống khoa học, lành mạnh và tuân thủ các quy định vệ sinh an toàn thực phẩm, cụ thể như sau:

• Tránh thực phẩm gây kích ứng: Cần tránh các sản phẩm từ sữa (nếu bị chứng khó hấp thụ lactose);các chất kích thích như caffeine, rượu, bia… và thực phẩm chứa đường hoặc nhiều chất béo, để tránh gây ra tình trạng tiêu chảy hoặc hạn chế tình trạng này trở nên tồi tệ hơn;
• Vệ sinh an toàn thực phẩm: Chỉ sử dụng nước uống đóng chai, nước đun sôi hoặc nước lọc, đặc biệt là khi đi đến những khu vực có điều kiện vệ sinh kém. Tránh ăn thịt, hải sản và trứng sống, ôi thiu hoặc nấu chưa chín. Rửa sạch sẽ các loại thực phẩm như rau củ, trái cây… trước khi ăn;
• Tăng cường sức khỏe đường ruột: Duy trì chế độ ăn uống cân bằng giàu chất xơ, giúp thúc đẩy sự phát triển của vi khuẩn có lợi cho đường ruột. Bên cạnh đó, cân nhắc bổ sung men vi sinh (probiotics) để tái lập hệ vi sinh vật khỏe mạnh, hỗ trợ sức khỏe tiêu hóa và ngăn ngừa tình trạng này do thuốc kháng sinh;
• Nhai kỹ thức ăn: Nếu thức ăn không được nhai đúng cách, các hạt thức ăn lớn chưa tiêu hóa trong đường ruột có thể dẫn đến tiêu chảy, đầy hơi, táo bón, đau bụng và các vấn đề tiêu hóa khác;
• Nếu dùng thuốc nhuận tràng, tuân thủ liều lượng bác sĩ kê đơn để tránh tình trạng gây ra phản ứng phụ tiêu chảy.
• Tiêm vắc xin phòng bệnh: Virus Rota là nguyên nhân hàng đầu gây tiêu chảy cấp nghiêm trọng ở trẻ nhỏ, thường kèm theo nôn mửa, mất nước nhanh chóng và sốt cao. Bệnh có thể biến chứng mất nước nặng, rối loạn điện giải, suy kiệt có thể dẫn đến tử vong ở trẻ nhỏ nếu không điều trị kịp thời. Vắc xin Rota được chỉ định cho trẻ em từ 6 tuần tuổi với lịch uống 2 hoặc 3 liều tuy loại vắc xin.

Nhìn chung, tiêu chảy thẩm thấu liên quan đến việc cơ thể không thể hấp thụ thức ăn, tạo ra áp suất thẩm thấu kéo quá nhiều chất lỏng vào ruột gây ra hiện tượng tiêu chảy. Hầu hết các trường hợp mắc phải có thể hồi phục khi các chất dinh dưỡng có hại trong chế độ ăn uống bị loại bỏ hoặc sau khi người bệnh nhịn ăn trong vòng 24 giờ. Do đó, để hạn chế tình trạng này, mỗi người cần chú ý đến chế độ ăn uống lành mạnh và khoa học.