Vắc xin thế hệ mới và năng lực tự chủ quốc gia

Nghị quyết 57, 68 và 72 tạo động lực khoa học, công nghệ và kinh tế tư nhân tham gia giải quyết bài toán chiến lược. Với sản phẩm công nghệ chiến lược quốc gia vắc xin thế hệ mới, mục tiêu không chỉ bảo đảm nguồn cung mà từng bước làm chủ công nghệ và sản xuất trong nước.

Hội nghị Cấp cao Việt Nam - Pháp “Tăng cường hợp tác triển khai công nghệ chiến lược, sản phẩm công nghệ chiến lược về phát triển vắc xin thế hệ mới tại Việt Nam”, diễn ra ngày 9/7/2026 tại Hà Nội, đánh dấu một bước tiến quan trọng trong hợp tác chiến lược giữa hai nước về y tế, khoa học và công nghệ. Trên nền tảng Quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện Việt Nam - Pháp, hội nghị đặt ra một tầm nhìn dài hạn cho phát triển vắc xin thế hệ mới tại Việt Nam. Đó là việc chuyển từ tiếp cận sản phẩm sang xây dựng năng lực, từ phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài sang gia tăng năng lực sản xuất trong nước, từ tiếp nhận công nghệ đến từng bước làm chủ công nghệ, hướng tới tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị vắc xin công nghệ cao toàn cầu.

Từ bài học Covid-19 đến yêu cầu xây năng lực nội tại

Một trong những vấn đề được đặt ra là khoảng cách về năng lực chuyển giao và sản xuất vắc xin công nghệ cao trong nước. Ông Tạ Mạnh Hùng, Phó Cục trưởng Cục Quản lý Dược, Bộ Y tế, cho biết trong ngành dược, dù Việt Nam đã đạt những bước tiến với hơn 30 thuốc biệt dược gốc được chuyển giao công nghệ, song lĩnh vực vắc xin và các sản phẩm công nghệ cao vẫn còn khoảng cách đáng kể. Đến nay, Việt Nam chưa có nhiều vắc xin thế hệ mới được chuyển giao công nghệ và sản xuất thành công trong nước.

“Đây là thách thức, một điểm nghẽn về thể chế và hạ tầng cần được giải quyết quyết liệt trong thời gian tới thông qua các giải pháp đột phá về hợp tác quốc tế sâu rộng”, ông Hùng nhận định.

Khoảng trống này càng trở nên cấp thiết trong bối cảnh công nghệ sinh học và công nghệ vắc xin đang bước vào một giai đoạn phát triển mới, với những nền tảng hiện đại như mRNA, vector virus, protein tái tổ hợp cùng nhiều công nghệ sản xuất tiên tiến. Khi nguy cơ xuất hiện các dịch bệnh mới nổi và đứt gãy chuỗi cung ứng y tế toàn cầu vẫn hiện hữu, thì năng lực nghiên cứu, sản xuất và khả năng nhanh chóng mở rộng công suất ngày càng trở thành một cấu phần quan trọng của an ninh y tế quốc gia.

Trước đó, đại dịch Covid-19 đã cho thấy thực tế, khi nhu cầu vắc xin tăng đột biến trên phạm vi toàn cầu, ngay cả những quốc gia có nền y học và công nghệ sinh học phát triển cũng gặp khó khăn trong nghiên cứu, phát triển và mở rộng năng lực sản xuất. Với Việt Nam, hạn chế về hạ tầng sản xuất công nghệ cao cũng bộc lộ rõ.

Tại thời điểm đại dịch xảy ra, Công ty Vắc xin Việt Nam (VNVC) đã lựa chọn đầu tư rất sớm để mở đường tiếp cận nguồn vắc xin cho Việt Nam. Khi vắc xin Covid-19 của AstraZeneca còn trong giai đoạn nghiên cứu, thử nghiệm lâm sàng, VNVC đã quyết định đầu tư 30 triệu USD, chấp nhận mức độ rủi ro lớn khi sản phẩm chưa hoàn tất quá trình phát triển. Nhờ đó, Việt Nam trở thành một trong những quốc gia tại châu Á và Đông Nam Á tiếp cận sớm nguồn vắc xin Covid-19 chất lượng cao.

Tuy nhiên, dù nỗ lực tiếp cận vắc xin từ sớm, Việt Nam chưa thể trở thành địa điểm sản xuất vắc xin AstraZeneca cho khu vực Đông Nam Á. Nguyên nhân là Việt Nam chưa có cơ sở đáp ứng đồng bộ các tiêu chuẩn quốc tế khắt khe để có thể nhanh chóng tham gia sản xuất vắc xin AstraZeneca với quy mô lớn. Cơ hội này sau đó đã thuộc về Thái Lan, cho thấy một bài học sâu sắc, đó là tiếp cận được nguồn cung quốc tế chưa đồng nghĩa với làm chủ được nguồn cung.

“Đầu tư sớm để tiếp cận vắc xin là rất quan trọng, song về lâu dài, nếu muốn chủ động hơn trong các tình huống khẩn cấp về y tế, chúng ta phải xây dựng năng lực nội tại từ nghiên cứu, thử nghiệm lâm sàng, sản xuất sinh học, kiểm soát chất lượng và làm chủ công nghệ vắc xin thế hệ mới, nhanh chóng mở rộng công suất khi cần thiết”, ông Ngô Chí Dũng, Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng Giám đốc Công ty Vắc xin Việt Nam (VNVC) nhấn mạnh.

Đó cũng là lý do VNVC quyết tâm đầu tư Nhà máy Vắc xin và Sinh phẩm công nghệ cao, chuyển từ mục tiêu đưa những vắc xin tiên tiến của thế giới về Việt Nam sang một bước phát triển cao hơn là xây dựng năng lực để những vắc xin công nghệ cao có thể được nghiên cứu và sản xuất ngay trong nước.

Hướng đi này đặc biệt phù hợp với yêu cầu mới được đặt ra từ Nghị quyết 57 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo; Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân; và Nghị quyết 72 về bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân. Khi vắc xin thế hệ mới đã được xác định là sản phẩm công nghệ chiến lược quốc gia, bài toán không còn dừng ở việc “có vắc xin để sử dụng”, mà phải từng bước hình thành năng lực để Việt Nam có thể tiếp nhận, sản xuất, kiểm soát chất lượng, cải tiến và tiến tới làm chủ những công nghệ tạo ra các thế hệ vắc xin mới.

Xây dựng năng lực tiếp nhận, làm chủ công nghệ

Tháng 5/2025, VNVC khởi công Nhà máy Vắc xin và Sinh phẩm tại Tây Ninh, đánh dấu bước chuyển từ năng lực phân phối và tiêm chủng quy mô lớn sang đầu tư trực tiếp vào hạ tầng sản xuất vắc xin công nghệ cao.

Nhà máy có vốn đầu tư giai đoạn đầu hơn 2.500 tỷ đồng, diện tích hơn 26.000 m², hướng tới đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế như WHO-GMP, EU-GMP và FDA-cGMP của Hoa Kỳ với công suất sản xuất quy mô lớn. Theo lộ trình, nhà máy dự kiến hoàn thành và vận hành cuối năm 2027, bắt đầu sản xuất từ năm 2028 và hướng tới thương mại hóa các vắc xin công nghệ cao đầu tiên từ năm 2029.

Nhà máy sẽ ưu tiên các nhóm vắc xin có nhu cầu lớn đối với trẻ em và người lớn tại Việt Nam như vắc xin cúm thế hệ mới, vắc xin 6 trong 1, não mô cầu thế hệ mới, vắc xin HPV, vắc xin phế cầu và RSV. Xa hơn nhu cầu thị trường, nhà máy còn được định hướng sẵn sàng tham gia đáp ứng tiến trình mở rộng danh mục vắc xin của Chương trình Tiêm chủng Quốc gia, qua đó góp phần mở rộng khả năng tiếp cận các vắc xin thế hệ mới với chi phí hợp lý hơn.

Tuy nhiên, trong ngành công nghiệp vắc xin, quy mô nhà máy mới chỉ là điều kiện ban đầu. Năng lực tự chủ phụ thuộc vào khả năng làm chủ công nghệ, khả năng vận hành, kiểm soát chất lượng và mức độ tích lũy tri thức của đội ngũ trong nước. Vì vậy, VNVC chú trọng đầu tư ngay từ đầu vào nền tảng công nghệ có khả năng đáp ứng những tiêu chuẩn sản xuất tiên tiến.

Tháng 2/2026, VNVC ký hợp đồng với Tập đoàn Syntegon (Đức) để đầu tư hệ thống dây chuyền sản xuất vắc xin tự động với công suất lớn và hiện đại. Syntegon có hơn 160 năm kinh nghiệm, là đối tác công nghệ của nhiều hãng dược hàng đầu thế giới như Sanofi, Pfizer, GSK, MSD, BioNTech và Johnson & Johnson…

Hệ thống ứng dụng robot, tự động hóa, công nghệ chuyển vật liệu vô trùng không tiếp xúc, tiệt trùng bằng hơi nước và các giải pháp kiểm soát nhiễm khuẩn chéo. Đồng thời, dây chuyền có khả năng đáp ứng nhiều dạng sản phẩm từ lọ dung dịch, lọ đông khô đến xi lanh và bút tiêm đóng sẵn. Việc lựa chọn công nghệ hiện đại ngay từ đầu tạo nền tảng để nhà máy đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế, từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng khu vực cũng như toàn cầu.

Nếu nhà máy và hệ thống thiết bị hiện đại tạo nền tảng hạ tầng cho sản xuất, thì khả năng tiếp nhận, vận hành và từng bước làm chủ công nghệ quyết định giá trị dài hạn của quá trình đầu tư. Vì vậy, song song với xây dựng nhà máy, VNVC đẩy mạnh hợp tác với các tập đoàn dược phẩm hàng đầu thế giới nhằm tiếp cận kinh nghiệm nghiên cứu, sản xuất, quản trị chất lượng và đào tạo nguồn nhân lực theo các tiêu chuẩn quốc tế.

Một bước tiến quan trọng được công bố tại Hội nghị Cấp cao Việt Nam - Pháp khi VNVC và Sanofi tiếp tục cụ thể hóa lộ trình hợp tác hướng tới sản xuất tại Việt Nam các vắc xin thiết yếu, công nghệ cao dành cho trẻ em và người lớn. Dự kiến các sản phẩm hợp tác đầu tiên giữa hai bên sẽ được sản xuất từ năm 2028.

Giá trị của hợp tác không chỉ nằm ở việc đưa quy trình sản xuất về Việt Nam, mà còn ở quá trình phát triển đồng bộ năng lực vận hành, kiểm soát chất lượng, quản trị sản xuất và đào tạo nhân lực. Thông qua quá trình trực tiếp tiếp nhận, thực hành và tích lũy kinh nghiệm, đội ngũ chuyên gia Việt Nam có thêm điều kiện từng bước nâng cao năng lực làm chủ quy trình sản xuất theo chuẩn quốc tế. Đây là nền tảng quan trọng để quá trình chuyển giao công nghệ không dừng ở việc sản xuất một số sản phẩm cụ thể, mà từng bước chuyển hóa thành tri thức, kinh nghiệm và năng lực công nghệ được tích lũy tại Việt Nam.

Để xây dựng năng lực dài hạn, VNVC cũng mở rộng mạng lưới hợp tác công nghệ và nghiên cứu quốc tế với nhiều đối tác như GSK (Anh), Pfizer (Mỹ), Quỹ Đầu tư Trực tiếp Nga (RDIF), các viện nghiên cứu của Nga và Công ty dược phẩm Medsintez...

Trong đó, hợp tác với GSK được thúc đẩy trên nhiều phương diện từ nghiên cứu khoa học, tăng cường tiếp cận các thuốc, vắc xin tiên tiến đến trao đổi kinh nghiệm sản xuất, hướng tới khả năng sản xuất các vắc xin quan trọng tại Việt Nam. Với RDIF và các viện nghiên cứu của Nga, VNVC mở rộng tiếp cận các công nghệ vắc xin và sinh phẩm tiên tiến, trong đó có những hướng nghiên cứu mới liên quan đến vắc xin điều trị ung thư. Hợp tác với Medsintez tiếp tục mở rộng phạm vi sang công nghệ thuốc sinh học và các sinh phẩm y tế công nghệ cao. Hợp tác với Pfizer tạo điều kiện để các chuyên gia của hai bên chia sẻ kiến thức, đào tạo nhân lực và chuyển giao kinh nghiệm trong lĩnh vực sản xuất vắc xin tại Việt Nam.

Song song với việc đưa công nghệ từ thế giới về Việt Nam, một trụ cột khác được VNVC chú trọng là xây dựng năng lực nghiên cứu và thử nghiệm nghiên cứu lâm sàng ngay trong nước. Cùng Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh và Viện Nghiên cứu Tâm Anh, VNVC đang từng bước phát triển hệ sinh thái nghiên cứu có khả năng tham gia vào nhiều công đoạn của quá trình phát triển thuốc và vắc xin. Hiện VNVC và Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh có mạng lưới 66 điểm nghiên cứu đạt chuẩn GCP, với khả năng triển khai các nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng thuốc và vắc xin từ pha 1 đến pha 4. Tháng 8/2026, Viện Nghiên cứu Tâm Anh tiếp tục mở rộng hướng nghiên cứu công nghệ mới thông qua hợp tác với Viện RNA thuộc Đại học New South Wales (Australia), hướng tới nghiên cứu công nghệ RNA, phát triển vắc xin mRNA phòng cúm và các hướng nghiên cứu vắc xin ung thư cá thể hóa đối với ung thư phổi, đại trực tràng.

Năng lực này có ý nghĩa đặc biệt trong chiến lược phát triển dài hạn. Bởi để tiến sâu vào chuỗi giá trị vắc xin, Việt Nam không chỉ cần năng lực sản xuất mà còn cần hệ thống nghiên cứu, thử nghiệm và đánh giá sản phẩm chặt chẽ theo các tiêu chuẩn quốc tế.

Dự án chiến lược góp phần bảo đảm an ninh y tế quốc gia

Làm chủ công nghệ vắc xin thế hệ mới là một phần quan trọng của năng lực tự chủ quốc gia, góp phần nâng cao sức chống chịu của hệ thống y tế và khả năng ứng phó với dịch bệnh mới nổi, các tình huống y tế khẩn cấp cũng như nguy cơ gián đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu.

Ông Bùi Hoàng Phương, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ nhận định việc VNVC đầu tư vào công nghệ sản xuất vắc xin hiện đại cho thấy nguồn lực kinh tế tư nhân đang tham gia ngày càng sâu vào các lĩnh vực công nghệ chiến lược, góp phần xây dựng năng lực công nghiệp dược, công nghệ sinh học và y tế dự phòng của Việt Nam.

Ông Nguyễn Ngô Quang, Cục trưởng Cục Khoa học Công nghệ và Đào tạo, Bộ Y tế, cho biết các bộ, ngành đang phối hợp xây dựng cơ chế triển khai công nghệ và sản phẩm chiến lược, trong đó có chính sách hỗ trợ đầu ra. Cơ chế phù hợp về nghiên cứu, chuyển giao công nghệ, sản xuất, đăng ký, mua sắm và thị trường sẽ tạo động lực để doanh nghiệp tiếp tục đầu tư R&D, đẩy mạnh nội địa hóa và từng bước làm chủ công nghệ.

Hội nghị Việt Nam - Pháp cũng đặt ra yêu cầu về một cách tiếp cận tổng thể. Trong đó, Nhà nước kiến tạo hành lang pháp lý và môi trường phát triển; doanh nghiệp đầu tư nguồn lực và tổ chức triển khai; các viện nghiên cứu, cơ sở y tế phát triển năng lực nghiên cứu, thử nghiệm; các đối tác quốc tế đóng góp công nghệ, tri thức và kinh nghiệm toàn cầu.

Khi các nguồn lực được kết nối đồng bộ, Nhà máy Vắc xin và Sinh phẩm VNVC có thể trở thành một cấu phần quan trọng trong quá trình hình thành năng lực vắc xin công nghệ cao tại Việt Nam, từ nghiên cứu, tiếp nhận công nghệ, sản xuất, kiểm định, cung ứng đến đào tạo và phát triển đội ngũ nhân lực chất lượng cao. Đó chính là cách nguồn lực của kinh tế tư nhân chuyển hóa thành năng lực công nghệ quốc gia, góp phần củng cố tự chủ vắc xin và bảo đảm an ninh y tế Việt Nam trong kỷ nguyên mới.

Phát triển và làm chủ công nghệ vắc xin thế hệ mới gắn trực tiếp với năng lực tự chủ, an ninh y tế và phát triển bền vững của quốc gia. Nhà nước cần tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý, có chính sách mua sắm công phù hợp để hình thành thị trường bền vững, khuyến khích đầu tư, chuyển giao và làm chủ công nghệ; đồng thời phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, hướng tới đưa Việt Nam trở thành trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm lâm sàng, sản xuất và phân phối vắc xin thế hệ mới của khu vực.