Ngộ độc thực phẩm và nguy cơ lây bệnh đường tiêu hóa ở trường học

Liên tiếp xảy ra các vụ ngộ độc thực phẩm tại trường học thời gian gần đây khiến nhiều phụ huynh lo ngại về an toàn bữa ăn bán trú. Không chỉ thực phẩm nhiễm khuẩn, môi trường tập trung đông trẻ, dùng chung không gian ăn uống, nhà vệ sinh và đồ dùng cũng có thể tạo điều kiện cho các bệnh lây qua đường tiêu hóa như tiêu chảy do Rotavirus, tả, thương hàn, bại liệt, viêm gan A, tay chân miệng và một số bệnh lây theo đường phân - miệng lây truyền mạnh mẽ.

Trong 6 tháng đầu năm 2026, cả nước ghi nhận 58 vụ ngộ độc thực phẩm với 1.573 người mắc và 10 trường hợp tử vong, tăng 23 vụ so với cùng kỳ năm 2025. Đáng chú ý, 12 vụ xảy ra tại các bếp ăn trường học, khiến 741 học sinh bị ngộ độc thực phẩm, tăng 9 vụ và 686 học sinh so với cùng kỳ 2025. Những con số này cho thấy an toàn thực phẩm trong trường học vẫn là vấn đề cần được kiểm soát chặt chẽ, đặc biệt khi học sinh bắt đầu bước vào năm học mới với lịch học, ăn bán trú và sinh hoạt tập thể trở lại. (1)

Tại TP.HCM, vụ việc ở Trường Tiểu học Bình Quới Tây hồi tháng 4/2026 là một trong những sự cố gây chú ý. Sở Y tế TP.HCM ghi nhận 202 học sinh có biểu hiện nghi ngộ độc thực phẩm, trong đó 57 em phải điều trị nội trú. Kết quả xét nghiệm từ Bệnh viện Nhân dân Gia Định và Đơn vị Nghiên cứu Lâm sàng Đại học Oxford (OUCRU) xác định Salmonella enteritidis là tác nhân liên quan đến vụ ngộ độc. (2)

Không lâu sau đó, cuối tháng 4, TP.HCM tiếp tục ghi nhận 25 trường hợp nghi ngộ độc thực phẩm liên quan Trường Tiểu học Đặng Thùy Trâm, gồm 23 học sinh và 2 bảo mẫu. Các bệnh viện tiếp nhận người bệnh với những biểu hiện điển hình như đau bụng, tiêu chảy, nôn ói, một số trường hợp kèm sốt; trong đó có học sinh diễn tiến nặng phải thở máy và điều trị tích cực.

Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), thực phẩm không an toàn có thể gây ra hơn 200 bệnh từ tiêu chảy đến một số bệnh mạn tính và ung thư, do vi khuẩn, virus, ký sinh trùng hoặc các chất hóa học gây hại. Mỗi năm, ước tính có khoảng 866 triệu người mắc bệnh sau khi ăn thực phẩm nhiễm bẩn và 1,52 triệu người tử vong do ăn thực phẩm nhiễm bẩn trên toàn cầu.

Nguy cơ càng đáng lưu ý ở trẻ nhỏ, với ước tính trẻ dưới 5 tuổi dù chỉ chiếm khoảng 9% dân số thế giới nhưng phải gánh gần 1/3 số ca bệnh do thực phẩm không an toàn; nhóm trẻ này có nguy cơ mắc bệnh từ thực phẩm cao gần 3 lần so với trẻ lớn và người trưởng thành.

BS.CKI Danh Thị Mỹ Hồng, Quản lý Y khoa, Hệ thống Trung tâm Tiêm chủng VNVC, cho biết, rủi ro ngộ độc thực phẩm có thể xuất hiện ở nhiều mắt xích tại trường học, từ nguồn nguyên liệu, vận chuyển, tiếp nhận, sơ chế, chế biến, bảo quản đến chia suất và phục vụ. Chỉ cần một khâu không bảo đảm, thực phẩm có thể trở thành phương tiện đưa tác nhân gây bệnh vào cơ thể của nhiều học sinh cùng lúc. Đặc biệt, bếp ăn trường học thường phải chuẩn bị số lượng lớn suất ăn trong thời gian ngắn. Nếu thực phẩm được bảo quản không đúng nhiệt độ, chế biến chưa đủ chín, nhiễm chéo giữa thực phẩm sống và chín hoặc người chế biến không tuân thủ vệ sinh tay, nguy cơ phát sinh và lan truyền tác nhân gây bệnh có thể tăng lên.

Tuy nhiên cần chú ý, ngộ độc thực phẩm và bệnh truyền nhiễm đường tiêu hóa không hoàn toàn giống nhau. Ngộ độc thực phẩm là tình trạng bệnh phát sinh sau khi ăn hoặc uống phải thực phẩm có chứa tác nhân sinh học, hóa chất hoặc độc tố gây hại. Trong khi đó, nhiều bệnh truyền nhiễm đường tiêu hóa có thể lây trực tiếp từ người bệnh sang người lành hoặc gián tiếp qua nước, thực phẩm, tay, đồ vật và bề mặt bị nhiễm mầm bệnh. Hai nhóm nguy cơ này có thể giao thoa ở con đường lây truyền, đặc biệt khi liên quan đến thực phẩm, nước và vệ sinh cá nhân.

Đây cũng là lý do phụ huynh không nên chỉ quan tâm đến nguồn gốc và chất lượng thực phẩm mà bỏ qua một nguy cơ khác khi trẻ trở lại trường là các bệnh truyền nhiễm lây qua đường tiêu hóa.

Theo BS.CKI Danh Thị Mỹ Hồng, nhiều tác nhân gây bệnh có thể theo phân của người nhiễm bệnh ra môi trường, sau đó xâm nhập cơ thể người khác thông qua bàn tay, nước, thực phẩm hoặc các vật dụng bị nhiễm bẩn. Trong môi trường trường học, nơi hàng chục đến hàng trăm trẻ cùng sử dụng nhà vệ sinh, bàn ghế, đồ dùng và không gian sinh hoạt, một trẻ mắc bệnh nhưng chưa được phát hiện hoặc vẫn đi học có thể trở thành nguồn lây cho những trẻ khác nếu các biện pháp kiểm soát nhiễm khuẩn không được thực hiện tốt.

Tả là một ví dụ điển hình. Bệnh do vi khuẩn Vibrio cholerae, lây chủ yếu khi ăn hoặc uống thực phẩm, nước bị nhiễm khuẩn, có thể gây tiêu chảy cấp dữ dội và mất nước nhanh. Bệnh có thể gây tử vong trong vài giờ nếu không được điều trị kịp thời. Tại Việt Nam, WHO ghi nhận bệnh tả từng gây các đợt bùng phát lớn trong quá khứ và nhấn mạnh nước sạch, vệ sinh và điều kiện vệ sinh môi trường là nền tảng để kiểm soát bệnh.

Thương hàn do Salmonella Typhi cũng lây qua đường phân - miệng, thường liên quan đến nước hoặc thực phẩm nhiễm khuẩn và điều kiện vệ sinh kém. Bệnh có thể gây sốt kéo dài, đau đầu, mệt mỏi, đau bụng và rối loạn tiêu hóa; đáng lưu ý, tình trạng kháng kháng sinh của Salmonella Typhi đang làm phức tạp hơn việc điều trị.

Viêm gan A cũng có thể lây qua đường phân - miệng, trong đó thực phẩm hoặc nước bị nhiễm virus là một nguồn lây quan trọng. Không giống nhiều trường hợp tiêu chảy cấp chỉ diễn biến trong vài ngày, viêm gan A có thể gây viêm gan, mệt mỏi kéo dài và ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt, học tập của trẻ.

Tiêu chảy cấp do Rotavirus đặc biệt đáng lưu ý ở trẻ nhỏ. Virus có thể lây rất dễ dàng qua đường phân - miệng, qua tay, đồ vật, bề mặt hoặc thực phẩm, nước bị nhiễm virus. Trong khi đó, bại liệt là bệnh do poliovirus gây ra, cũng có đường lây chủ yếu qua phân - miệng. Nhờ tiêm chủng, Việt Nam đã đạt được những thành tựu rất lớn trong kiểm soát bệnh và được WHO ghi nhận đã thanh toán bệnh bại liệt. Tuy nhiên, việc duy trì tỷ lệ tiêm chủng đầy đủ vẫn có ý nghĩa quan trọng để bảo vệ thành quả này và ngăn nguy cơ virus tái xâm nhập, đặc biệt trong bối cảnh trẻ em thường xuyên giao lưu, di chuyển và sinh hoạt tập thể.

Bên cạnh các bệnh kể trên, tay chân miệng cũng là bệnh truyền nhiễm cần được đặc biệt chú ý khi trẻ trở lại trường, nhất là ở nhóm nhà trẻ, mẫu giáo và trẻ nhỏ.

Bệnh do các virus đường ruột gây ra, trong đó EV71 là một trong những tác nhân có thể gây bệnh nặng. Virus có thể lây qua dịch tiết, phân, nước bọt, dịch từ bóng nước và các vật dụng, bề mặt nhiễm virus. Mật độ trẻ đông, tiếp xúc gần, dùng chung đồ chơi và thói quen đưa tay lên miệng khiến môi trường tập thể trở thành điều kiện thuận lợi cho lây truyền. Theo Bộ Y tế, trong 8,5 tháng đầu năm 2026, cả nước ghi nhận gần 100.000 trường hợp tay chân miệng, cao hơn gấp 2,5 lần so với cùng kỳ năm 2025; trong đó 87,3% số ca mắc là trẻ dưới 5 tuổi. (4)

Khi trẻ đã trở lại trường, gia đình cần rà soát lại toàn bộ các biện pháp bảo vệ trẻ, từ vệ sinh cá nhân, dinh dưỡng đến tiêm chủng. Trước hết, cha mẹ cần hướng dẫn trẻ rửa tay bằng xà phòng và nước sạch vào những thời điểm quan trọng, đặc biệt sau khi đi vệ sinh, trước khi ăn và trước khi chạm vào thức ăn. Trẻ cũng cần được nhắc không dùng chung cốc, chai nước, khăn, dụng cụ ăn uống và hạn chế đưa tay lên mắt, mũi, miệng. Gia đình cần ưu tiên thực phẩm có nguồn gốc rõ ràng, ăn chín uống sôi, bảo quản thực phẩm đúng nhiệt độ và tránh để thức ăn đã chế biến ở điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn phát triển.

Với nhà trường, kiểm soát an toàn thực phẩm cần được thực hiện xuyên suốt từ nguồn nguyên liệu, nhà cung cấp, vận chuyển, chế biến đến chia suất và lưu mẫu; đồng thời bảo đảm nguồn nước sạch, nhà vệ sinh, khu vực ăn uống và các bề mặt thường xuyên tiếp xúc được vệ sinh đúng cách.

Sau khi trở lại trường, nếu trẻ xuất hiện nôn ói, tiêu chảy nhiều lần, đau bụng, sốt, mệt lả, khát nhiều, tiểu ít hoặc có dấu hiệu mất nước, cha mẹ cần theo dõi sát và đưa trẻ đến cơ sở y tế khi triệu chứng nghiêm trọng hoặc kéo dài. Với tay chân miệng, trẻ cần được khám sớm khi có sốt kèm tổn thương ở miệng, lòng bàn tay, bàn chân hoặc mông; đặc biệt phải đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay khi xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo bệnh nặng theo hướng dẫn của cơ quan y tế.

Bên cạnh các biện pháp vệ sinh và an toàn thực phẩm, việc rà soát lịch tiêm chủng của trẻ cũng rất quan trọng. Vắc xin không thể thay thế vệ sinh, nước sạch hay an toàn thực phẩm, nhưng có thể tạo miễn dịch chủ động đối với nhiều bệnh truyền nhiễm có vắc xin phòng ngừa.

Danh mục vắc xin phòng bệnh tiêu hóa.

Riêng với tay chân miệng, hiện nay vắc xin Envacgen (Thụy Sĩ) phòng chủng EV71 - chủng Enterovirus gây biến chứng viêm não, viêm thân não, rối loạn thần kinh tự chủ, phù phổi cấp, suy hô hấp, suy tuần hoàn và có thể dẫn đến tử vong; đã được Cục Quản lý Dược (Bộ Y tế) cấp phép lưu hành tại Việt Nam từ ngày 17/3/2026, chuẩn bị được VNVC cùng Substipharm Biologics đưa vào triển khai tiêm cho trẻ em trên toàn quốc. Vắc xin được chỉ định cho trẻ từ 2 tháng đến dưới 6 tuổi, phác đồ 2 hoặc 3 mũi tùy vào độ tuổi tiêm.

→ Đăng ký nhận thông tin vắc xin tay chân miệng TẠI ĐÂY!

Tiêm phòng đầy đủ các bệnh đường tiêu hóa đã có vắc xin là hành trang sức khỏe an toàn cho trẻ.

Năm học mới không chỉ là thời điểm trẻ làm quen với lớp học, thầy cô và bạn bè mà cũng là lúc tần suất tiếp xúc cộng đồng tăng trở lại. Một bữa ăn an toàn giúp phòng ngộ độc thực phẩm; nước sạch, vệ sinh tay và môi trường giúp hạn chế lây truyền; còn tiêm chủng giúp tạo miễn dịch chủ động trước những bệnh đã có vắc xin. Kết hợp đồng thời các phương pháp bảo vệ này là cách thiết thực để giảm nguy cơ bệnh truyền nhiễm, hạn chế những ngày nghỉ học vì bệnh và giúp trẻ duy trì việc học tập, sinh hoạt khỏe mạnh trong suốt năm học.

BÀI VIẾT CÙNG CHỦ ĐỀ