Người cao tuổi, người có bệnh nền dễ mắc cúm và diễn biến nặng
Cúm mùa có thể khiến người cao tuổi phải nhập viện vì viêm phổi, suy hô hấp, thậm chí đe dọa tính mạng; nguy cơ càng lớn ở người mắc bệnh tim mạch, phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), hen phế quản, đái tháo đường hoặc đồng thời nhiều bệnh mạn tính. Khi hệ miễn dịch suy yếu theo tuổi tác, khả năng chống đỡ trước virus cúm và phục hồi sau nhiễm bệnh đều bị ảnh hưởng. Chủ động tiêm vắc xin cúm hàng năm, kết hợp các biện pháp phòng lây nhiễm và kiểm soát bệnh nền, là cách quan trọng giúp nhóm nguy cơ cao bảo vệ sức khỏe.
Cúm mùa là bệnh truyền nhiễm đường hô hấp cấp tính do virus cúm gây ra. Tại các quốc gia nhiệt đới gió mùa như Việt Nam, bệnh có thể xuất hiện quanh năm, với các triệu chứng thường gặp như sốt, ho, đau họng, đau đầu, đau mỏi cơ và mệt mỏi. Tuy nhiên, cúm không phải lúc nào cũng diễn biến nhẹ như cảm lạnh thông thường. Ở người cao tuổi và người có bệnh nền, virus cúm có thể gây viêm phổi, suy hô hấp, làm nặng bệnh lý sẵn có, dẫn đến nhập viện và tử vong.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), mỗi năm cúm mùa gây khoảng 1 tỷ ca mắc trên toàn cầu, trong đó có 3 - 5 triệu trường hợp bệnh nặng và khoảng 290.000 - 650.000 ca tử vong liên quan đến bệnh hô hấp do cúm gây ra. Người cao tuổi, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người mắc bệnh mạn tính là những nhóm có nguy cơ cao gặp biến chứng khi nhiễm virus cúm.
Cúm có khả năng lây lan nhanh qua đường hô hấp. Người nhiễm bệnh phát tán virus qua các giọt dịch tiết khi ho, hắt hơi hoặc nói chuyện; các hạt khí dung nhỏ cũng có thể góp phần truyền bệnh, nhất là trong không gian kín, đông người và thông khí kém. Đáng chú ý, người mắc cúm có thể lây virus từ khoảng một ngày trước khi xuất hiện triệu chứng và tiếp tục lây trong khoảng 5 - 7 ngày sau khi khởi phát. Vì vậy, nguồn lây không chỉ đến từ người đang ho, sốt rõ rệt mà còn có thể từ người chưa nhận biết mình đã nhiễm bệnh.
Đặc điểm này khiến người cao tuổi dễ phơi nhiễm khi sinh hoạt trong gia đình nhiều thế hệ, tham gia các hoạt động cộng đồng, đến bệnh viện hoặc tiếp xúc với người mắc bệnh đường hô hấp. Ở những nơi tập trung đông người, cơ hội tiếp xúc gần và dùng chung không gian sinh hoạt càng làm tăng khả năng virus lan truyền. Khi một thành viên trong gia đình mắc cúm, người cao tuổi sống cùng nhà cũng có thể đối mặt nguy cơ lây nhiễm, đặc biệt nếu có sức khỏe suy yếu hoặc bệnh nền.
Nghiên cứu “Burden of Influenza-Associated Respiratory Hospitalizations, Vietnam, 2014 - 2016”, đăng trên tạp chí Emerging Infectious Diseases của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC) Hoa Kỳ năm 2021, phân tích dữ liệu giám sát và nhập viện tại 4 tỉnh đại diện các vùng miền tại Việt Nam. Kết quả ước tính tỷ lệ nhập viện do nhiễm trùng hô hấp cấp tính nặng có liên quan đến cúm ở người trên 65 tuổi là 207 ca/100.000 dân mỗi năm, ước tính trung bình khoảng 11.883 trường hợp nhập viện nhiễm trùng hô hấp cấp tính nặng liên quan đến cúm mỗi năm ở nhóm tuổi này trên phạm vi cả nước.
Theo BS.CKI Nguyễn Tiến Đạo, Quản lý Y khoa, Hệ thống Tiêm chủng VNVC, một trong những nguyên nhân quan trọng khiến cúm nguy hiểm ở người cao tuổi là quá trình lão hóa miễn dịch. Theo tuổi tác, hệ miễn dịch trải qua nhiều thay đổi: khả năng nhận diện tác nhân gây bệnh, huy động tế bào miễn dịch và tạo đáp ứng bảo vệ đều có thể suy giảm. Điều này khiến cơ thể khó chống đỡ hiệu quả trước virus cúm, đồng thời có thể tạo đáp ứng miễn dịch sau tiêm chủng thấp hơn so với người trẻ.
Khi virus xâm nhập đường hô hấp, cơ thể phải huy động hệ miễn dịch để kiểm soát và loại bỏ tác nhân gây bệnh. Ở người cao tuổi, khả năng đáp ứng suy giảm có thể khiến quá trình kiểm soát nhiễm trùng kém hiệu quả hơn, tạo điều kiện để bệnh tiến triển và gây tổn thương đường hô hấp dưới. Nếu xuất hiện viêm phổi, tình trạng thiếu oxy hoặc suy hô hấp, người bệnh có thể cần điều trị tại bệnh viện, hỗ trợ hô hấp và theo dõi chặt chẽ.
Bên cạnh đó, người cao tuổi thường có sức dự trữ sinh lý thấp hơn. Chức năng tim, phổi, thận và khả năng điều hòa chuyển hóa có thể suy giảm theo thời gian. Khi cơ thể phải đối mặt với một đợt nhiễm trùng cấp tính như cúm, các cơ quan này dễ bị quá tải hơn. Một đợt sốt, mất nước, ăn uống kém hoặc giảm vận động cũng có thể khiến người lớn tuổi nhanh chóng suy kiệt, nhất là ở người vốn đã yếu hoặc cần hỗ trợ trong sinh hoạt hằng ngày.
Bác sĩ Đạo cho biết, triệu chứng cúm ở người cao tuổi đôi khi không điển hình. Ngoài sốt, ho, đau họng, người bệnh có thể chỉ biểu hiện mệt mỏi bất thường, ăn uống kém, lú lẫn mới xuất hiện, giảm khả năng vận động hoặc đột ngột suy giảm sức khỏe. Nếu gia đình chỉ xem đây là biểu hiện tuổi già hoặc bệnh nền thông thường, việc phát hiện và điều trị có thể bị trì hoãn. Do đó, cần chú ý những thay đổi bất thường về thể trạng, ý thức và khả năng sinh hoạt của người cao tuổi, ngay cả khi không sốt cao.
Bác sĩ Đạo cho biết thêm, nguy cơ từ cúm không chỉ đến từ tuổi tác mà còn tăng lên đáng kể khi người bệnh có các bệnh lý mạn tính. Ở người mắc bệnh tim mạch, nhiễm cúm có thể tạo thêm gánh nặng cho hệ tuần hoàn. Sốt, phản ứng viêm, tình trạng thiếu oxy và tăng nhu cầu chuyển hóa khi mắc cúm khiến tim phải làm việc nhiều hơn. Với người đã mắc bệnh mạch vành, suy tim hoặc có tiền sử đột quỵ, những thay đổi này có thể làm tình trạng bệnh mất ổn định và gia tăng nguy cơ biến cố tim mạch. Theo CDC, nguy cơ nhồi máu cơ tim có thể cao gấp 6 lần trong tuần đầu sau khi xác nhận nhiễm cúm.
Ở người mắc COPD hoặc hen phế quản, virus cúm có thể gây viêm đường hô hấp, làm tăng tiết dịch nhầy, co thắt phế quản và khiến đường thở vốn đã nhạy cảm hoặc bị tổn thương trở nên khó lưu thông hơn. Một nghiên cứu ghi nhận trong tháng đầu sau nhiễm cúm, tỷ lệ đợt cấp COPD ở nhóm mắc cúm là 16,1%, cao hơn đáng kể so với 3,4% ở nhóm không mắc cúm. Người bệnh có thể xuất hiện đợt cấp với biểu hiện ho nhiều, khò khè, khó thở, tăng nhu cầu sử dụng thuốc điều trị hoặc phải nhập viện. Nếu tiến triển nặng, tình trạng suy hô hấp có thể đe dọa tính mạng.
Trong khi đó, người mắc đái tháo đường có thể khó kiểm soát đường huyết hơn khi nhiễm trùng. Phản ứng stress của cơ thể làm thay đổi nhu cầu insulin và chuyển hóa glucose, khiến đường huyết tăng hoặc dao động bất thường. Đường huyết không ổn định lại có thể ảnh hưởng đến khả năng chống đỡ nhiễm trùng và quá trình hồi phục. Nghiên cứu trên người từ 65 tuổi trở lên tại Mỹ cho thấy, so với người không mắc đái tháo đường, người có bệnh này có tỷ lệ nhập viện do cúm cao hơn 57%, nhập hồi sức tích cực cao hơn 84% và phải thở máy cao gần gấp đôi.
Đặc biệt, nhiều người cao tuổi không chỉ mắc một bệnh nền mà đồng thời có nhiều bệnh mạn tính. Khi cúm xảy ra, các nguy cơ có thể cộng hưởng: bệnh phổi làm giảm dự trữ hô hấp, bệnh tim mạch hạn chế khả năng đáp ứng tuần hoàn, trong khi đái tháo đường ảnh hưởng đến kiểm soát chuyển hóa. Một biến chứng ở cơ quan này có thể kéo theo tình trạng xấu đi ở cơ quan khác, khiến việc điều trị phức tạp hơn, thời gian nằm viện kéo dài và khả năng phục hồi giảm.
Hệ lụy của cúm vì thế không dừng lại khi người bệnh hết sốt hoặc giảm ho. Sau một đợt bệnh nặng, người cao tuổi có thể mất sức, giảm khối cơ, đi lại khó khăn, cần người thân hỗ trợ nhiều hơn và mất thời gian dài để trở lại trạng thái sinh hoạt trước đó. Với người vốn đã có sức khỏe hạn chế, một đợt cúm nặng có thể làm suy giảm đáng kể tính độc lập và chất lượng cuộc sống.
Tiêm vắc xin cúm hằng năm là một trong những biện pháp quan trọng giúp giảm nguy cơ mắc cúm và các hậu quả nghiêm trọng của bệnh. Do virus cúm liên tục biến đổi, thành phần vắc xin được cập nhật theo từng mùa và người dân cần tiêm nhắc lại hằng năm theo khuyến cáo. Với người cao tuổi, đặc biệt là người từ 60 tuổi trở lên mắc bệnh mạn tính hoặc đồng thời nhiều bệnh nền, việc lựa chọn vắc xin cần tính đến những thay đổi của hệ miễn dịch theo tuổi tác. Quá trình lão hóa miễn dịch khiến cơ thể suy giảm khả năng tạo đáp ứng bảo vệ trước tác nhân gây bệnh cũng như sau tiêm chủng.
Vì vậy, bên cạnh các loại vắc xin cúm thông thường, vắc xin cúm liều cao với hàm lượng kháng nguyên cao hơn gấp 4 lần so với các vắc xin cúm liều tiêu chuẩn, được phát triển nhằm tăng cường đáp ứng miễn dịch ở người cao tuổi, góp phần bảo vệ nhóm có nguy cơ cao trước cúm mùa và các biến chứng nguy hiểm. Theo các dữ liệu nghiên cứu được cung cấp, vắc xin giúp tăng hiệu lực phòng cúm tương đối thêm 24,2% và giảm nguy cơ nhập viện do cúm thêm 32% so với vắc xin liều tiêu chuẩn.
Người từ 60 tuổi trở lên, nhất là người có bệnh nền, nên trao đổi với bác sĩ để được tư vấn loại vắc xin phù hợp với độ tuổi, tình trạng sức khỏe và tiền sử tiêm chủng.
Bên cạnh tiêm chủng, người cao tuổi cần duy trì các biện pháp phòng lây nhiễm như rửa tay thường xuyên, che miệng và mũi khi ho hoặc hắt hơi, giữ không gian sống thông thoáng, hạn chế tiếp xúc gần với người đang có triệu chứng hô hấp. Người mắc bệnh nền cần tuân thủ điều trị, tái khám định kỳ và không tự ý ngừng thuốc khi xuất hiện triệu chứng cúm.
Khi có biểu hiện sốt, ho, khó thở hoặc sức khỏe suy giảm bất thường, người cao tuổi và người mắc bệnh mạn tính nên được thăm khám sớm. Đặc biệt, tình trạng khó thở, đau tức ngực, lú lẫn mới xuất hiện, tím tái hoặc suy kiệt nhanh cần được đánh giá y tế khẩn cấp. Người thuộc nhóm nguy cơ cao khi nghi mắc cúm cũng cần được bác sĩ tư vấn sớm về điều trị kháng virus; không nên tự ý mua thuốc hoặc chờ bệnh kéo dài mới đi khám.
BÀI VIẾT CÙNG CHỦ ĐỀ
Nguy cơ bệnh hô hấp tăng cao đầu năm do thời tiết, ô nhiễm
Cận Tết Nguyên đán, nhu cầu đi lại, giao thương và sinh hoạt tập trung tăng mạnh, cùng các yếu tố bất lợi từ thời tiết và...
Thời điểm giao mùa Đông – Xuân là “điểm nóng” của bệnh truyền nhiễm
Đầu năm không chỉ là thời điểm khởi đầu cho những kế hoạch mới, mà còn là “thời điểm vàng” để chủ động tiêm phòng vắc xin,...
Đầu năm cả văn phòng đổ bệnh, chuyên gia khuyến cáo cách phòng ngừa
Những ngày cận Tết, khi khối lượng công việc tăng cao, họp hành dày đặc, chạy deadline, liên hoan tất niên, di chuyển nhiều và làm việc...
Tiêm vắc xin phế cầu 20 bảo vệ trẻ sớm từ 6 tuần tuổi
Trẻ từ 2 tháng và sớm nhất từ 6 tuần tuổi đã có thể tiêm vắc xin Prevenar 20 (Pfizer, Bỉ), giúp phòng ngừa 20 type phế...
Cảnh báo nguy cơ ổ dịch thủy đậu lan rộng đầu năm
Trước thềm đầu năm mới và cao điểm sản xuất - kinh doanh trước Tết, sự gia tăng ca mắc thủy đậu tại các khu công nghiệp...
Thường xuyên bị herpes ở môi có tăng nguy cơ mắc zona thần kinh không?
Herpes miệng và zona thần kinh đều thuộc họ virus herpes, nhưng herpes môi do virus HSV-1 gây ra, trong khi zona thần kinh là hậu quả...
Nhà có người già, có bệnh nền phòng bệnh trước Tết như thế nào?
Thời tiết lạnh, ăn uống thất thường và tụ họp đông người dịp cận Tết khiến người cao tuổi, người có bệnh nền đối mặt nguy cơ...
