Chuyên gia hướng dẫn phòng ngừa sốt xuất huyết Dengue ở người lớn, người có bệnh nền trong cao điểm mùa mưa

Sốt xuất huyết Dengue (SXHD) đang có xu hướng gia tăng tỷ trọng ở người trưởng thành, trong khi tuổi cao và các bệnh lý mạn tính như đái tháo đường, tim mạch, thận, gan… có thể làm tăng nguy cơ diễn tiến nặng. Trong bối cảnh cả nước chuẩn bị bước vào cao điểm mùa mưa tháng 9 đến tháng 12 của năm, tạo điều kiện thuận lợi cho muỗi truyền bệnh phát triển, các chuyên gia y tế khuyến cáo người dân cần tích cực kết hợp kiểm soát muỗi, nhận biết sớm dấu hiệu nguy hiểm, đến bệnh viện khi có dấu hiệu trở nặng và chủ động tiêm chủng vắc xin phòng bệnh đầy đủ, đúng lịch theo khuyến cáo.

Tình hình dịch tễ SXHD tại Việt Nam đang cho thấy sự chuyển dịch đáng chú ý sang nhóm người trưởng thành. TTUT.BS.CKII. Nguyễn Thanh Trường, Giám đốc Bệnh viện Tân Phú, Nguyên Phó Giám đốc Bệnh viện Nhiệt đới cho biết, số ca mắc SXHD biến động mạnh qua hơn 4 thập kỷ, với những đỉnh dịch lớn vào năm 1987, 2019 và 2022. Riêng năm 2025, cả nước ghi nhận khoảng 190.040 ca mắc và 43 ca tử vong; trong đó các trường hợp tử vong đều là người trưởng thành. Đáng lưu ý, tỷ lệ bệnh nhân trên 15 tuổi cũng tăng từ khoảng 18% năm 1999 lên gần 57% vào năm 2025.

SXHD có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi và không phụ thuộc hoàn toàn vào điều kiện sống. Virus Dengue - tác nhân gây bệnh sốt xuất huyết, chủ yếu được truyền qua muỗi vằn cái Aedes aegypti. Loài muỗi này có thể hút máu nhiều người trong cùng một chu kỳ tiêu hóa, tạo điều kiện truyền virus từ người bệnh sang những người xung quanh, đặc biệt là các thành viên trong cùng gia đình hoặc người sống gần nhau.

Không chỉ có nguy cơ phơi nhiễm trong môi trường sống, người dân còn đối mặt với khả năng mắc bệnh nhiều lần trong đời do đặc điểm miễn dịch phức tạp của virus Dengue.

Dữ liệu cho thấy, 43 - 46% muỗi cái có thể cắn nhiều hơn một người trong mỗi chu kỳ trứng, trong khi 72 - 81% các bữa máu từ nhiều vật chủ đến từ người sống cùng nhà hoặc hàng xóm gần kề. Vì vậy, sống ở đô thị, nhà cao tầng hay có điều kiện vệ sinh tốt cũng không đồng nghĩa với việc loại trừ được nguy cơ mắc SXHD.

Đáng chú ý, một người từng mắc SXHD vẫn có nguy cơ tái nhiễm do virus Dengue tồn tại dưới 4 type huyết thanh gồm DENV-1, DENV-2, DENV-3 và DENV-4. Sau khi nhiễm một type virus, cơ thể có thể hình thành miễn dịch lâu dài chủ yếu với type đã gây bệnh, nhưng khả năng bảo vệ chéo đối với các type còn lại không mang tính lâu dài. Vì vậy, người từng mắc SXHD vẫn có thể mắc lại khi nhiễm một type virus Dengue khác. Ở những lần nhiễm sau, khi một người nhiễm type Dengue khác với lần trước, các kháng thể hình thành từ lần nhiễm cũ có thể nhận diện virus nhưng trong một số trường hợp không đủ khả năng trung hòa. Khi đó, kháng thể có thể hỗ trợ virus xâm nhập vào tế bào miễn dịch và tăng khả năng nhân lên.

Cơ chế này được gọi là tăng cường phụ thuộc kháng thể (antibody-dependent enhancement - ADE) và được xem là một trong những cơ chế miễn dịch có thể góp phần làm tăng nguy cơ SXHD nặng ở người từng nhiễm Dengue.

Nguy cơ đáng lo ngại hơn ở những người cao tuổi, người mắc các bệnh mạn tính. Tình trạng viêm kéo dài, lão hóa hệ miễn dịch, rối loạn đáp ứng cytokine, tăng tính thấm thành mạch cùng sự suy giảm dự trữ chức năng của tim, gan, phổi và thận khiến cơ thể suy giảm khả năng đáp ứng và thích nghi trước tình trạng nhiễm virus Dengue. Khi mắc SXHD, những thay đổi này có thể làm gia tăng phản ứng viêm, thúc đẩy rối loạn tuần hoàn, xuất huyết và tổn thương cơ quan, từ đó làm tăng nguy cơ diễn tiến nặng và tử vong.

Theo nghiên cứu, người mắc bệnh tim mạch có thể làm tăng nguy cơ SXHD nặng khoảng 2,71 lần so với người không có yếu tố này, trong khi người từ 60 tuổi trở lên có nguy cơ tổn thương cơ quan cao khoảng 3 lần. Nguy cơ tiếp tục tăng khi người bệnh có nhiều bệnh nền. Một bệnh nền có thể làm nguy cơ tăng 2 - 4 lần; từ hai bệnh nền trở lên, mức tăng có thể lên tới 8 lần. Trong đó, người đồng thời mắc đái tháo đường và bệnh tim mạch có nguy cơ tổn thương cơ quan cao gấp 8,02 lần.

Bệnh nền cũng liên quan đến nguy cơ tử vong. Một nghiên cứu cho thấy người mắc SXHD có bệnh nền tại thời điểm nhập viện có thể có nguy cơ tử vong cao gấp 11 lần so với người không có bệnh nền.

Ở người trưởng thành, SXHD cũng có thể biểu hiện khác với trẻ em, với tỷ lệ xuất huyết và tổn thương các cơ quan như gan, thận, não đáng lưu ý. Suy thận cấp xảy ra ở khoảng 8% bệnh nhân SXHD; trong nhóm này, 14,1% trường hợp cần lọc máu. Với những bệnh nhân phải điều trị tại khoa hồi sức tích cực, tỷ lệ có thể lên tới 70%. Các yếu tố như đái tháo đường, bệnh thận mạn, sử dụng thuốc có nguy cơ gây độc cho thận và nhập viện muộn đều có thể ảnh hưởng đáng kể đến tiên lượng bệnh.

Hậu quả của SXHD không chỉ nằm ở biến chứng và nguy cơ tử vong. Với những trường hợp nặng, chi phí điều trị cũng có thể trở thành gánh nặng đáng kể cho người bệnh và gia đình. Theo số liệu từ nghiên cứu tại Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới, chi phí điều trị một ca SXHD nặng có thể từ vài chục đến hơn 100 triệu đồng, cá biệt lên tới 720 triệu đồng. Khoảng 17% bệnh nhân trong nghiên cứu gặp gánh nặng tài chính nghiêm trọng do chi phí điều trị.

Những dữ liệu này cho thấy phòng SXHD cần được thực hiện trước khi bệnh xảy ra, đặc biệt ở nhóm có nguy cơ cao. Từ thực tế này, BS.CKI Bạch Thị Chính - Giám đốc Y khoa, Hệ thống Trung tâm Tiêm chủng VNVC, cho rằng việc phòng SXHD cần được xem là một phần của chiến lược bảo vệ sức khỏe chủ động, thay vì chỉ bắt đầu khi dịch đã gia tăng hoặc khi trong gia đình xuất hiện người mắc bệnh. Đặc biệt với người cao tuổi và người có bệnh nền, chủ động giảm nguy cơ ngay từ đầu càng có ý nghĩa bởi khi bệnh diễn tiến nặng, khả năng bù trừ của cơ thể ở nhóm này thường hạn chế hơn.

Các biện pháp phòng bệnh cần được thực hiện đồng thời, gồm giảm nơi sinh sản của muỗi, hạn chế muỗi đốt, nhận biết sớm dấu hiệu bất thường, đi khám kịp thời khi nghi mắc bệnh và tiêm vắc xin phòng SXHD theo khuyến cáo.

PGS.TS.BS Phạm Quang Thái - Phó Trưởng khoa Kiểm soát Bệnh truyền nhiễm, Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương; Giảng viên Viện Đào tạo Y học Dự phòng và Y tế Công cộng, Trường Đại học Y Hà Nội, cập nhật các dữ liệu mới từ Brazil, nơi SXHD đã tạo áp lực lớn lên hệ thống y tế trong những mùa dịch gần đây.

Vắc xin phòng bệnh sốt xuất huyết TAK-003 (Qdenga) là vắc xin sống giảm độc lực tứ giá, được phát triển trên nền DENV-2 và hướng tới tạo đáp ứng miễn dịch với cả 4 type virus Dengue. Tháng 5/2024, Tổ chức Y tế thế giới (WHO) đã tiền thẩm định TAK-003 và khuyến nghị sử dụng trong các chương trình tiêm chủng cho trẻ 6 - 16 tuổi tại những khu vực có cường độ lây truyền SXHD cao; với lịch tiêm gồm 2 liều cách nhau 3 tháng.

WHO đồng thời nhấn mạnh vắc xin phải được triển khai như một phần của chiến lược tổng thể, không thay thế kiểm soát vector, quản lý ca bệnh và truyền thông cộng đồng.

Tại Việt Nam, Bộ Y tế đã cấp phép TAK-003 cho người từ 4 tuổi trở lên, với lịch tiêm tương tự gồm 2 liều cách nhau 3 tháng. Trong nghiên cứu lâm sàng DEN-301 trên gần 21.000 trẻ em và thanh thiếu niên tại các quốc gia lưu hành SXHD, hiệu lực sau khi hoàn thành 2 liều đạt 80,2% đối với SXHD xác nhận virus học và 90,4% đối với nhập viện tại các mốc theo dõi ban đầu.

Đặc biệt, khả năng bảo vệ này không chỉ được ghi nhận trong thời gian ngắn sau tiêm. Khoảng 4,5 năm theo dõi sau tiêm chủng, TAK-003 vẫn duy trì hiệu lực tích lũy 61,2% trong phòng ngừa Dengue và 84,1% trong phòng ngừa các trường hợp Dengue phải nhập viện. Kết quả này cho thấy vắc xin có khả năng duy trì hiệu quả bảo vệ trong nhiều năm, đồng thời có giá trị trong việc giảm nguy cơ mắc bệnh ở mức độ cần điều trị tại bệnh viện.

Bên cạnh các kết quả từ nghiên cứu lâm sàng, những dữ liệu thu thập trong quá trình triển khai tiêm chủng thực tế cũng đang tiếp tục củng cố bằng chứng về hiệu quả bảo vệ của vắc xin sốt xuất huyết. Tại bang São Paulo, Brazil, chương trình tiêm chủng công cộng được triển khai từ tháng 2/2024, ban đầu ưu tiên trẻ 10 - 14 tuổi tại các đô thị có tỷ lệ mắc cao. Đến cuối năm 2025, hơn 2,1 triệu liều đã được sử dụng.

Nghiên cứu được công bố trên tạp chí y khoa danh tiếng hàng đầu thế giới The Lancet Infectious Diseases, phân tích hơn 90.000 thanh thiếu niên trong đợt bùng phát năm 2024. Kết quả cho thấy vắc xin đạt hiệu quả bảo vệ 50,2% sau một liều và 61,7% sau hai liều đối với SXHD có triệu chứng được xác nhận virus học. Đối với nguy cơ nhập viện, hiệu quả bảo vệ đạt 67,5% ngay sau một liều tiêm. Đáng chú ý, tác động bảo vệ trước SXHD có triệu chứng đã được ghi nhận từ khoảng 14 ngày sau liều đầu tiên.

Khi tiếp tục mở rộng theo dõi hai mùa dịch liên tiếp trong giai đoạn 2024 - 2025, với quy mô phân tích khoảng 166.000 người, hiệu quả vắc xin tiếp tục được duy trì. Hiệu quả phòng bệnh có triệu chứng đạt 59,2% sau một liều và 73,1% sau hai liều; trong khi hiệu quả chống nhập viện đạt 74,6% sau một liều và 87,9% sau hai liều.

Theo PGS.TS.BS Phạm Quang Thái, những kết quả ghi nhận từ thực tế triển khai tại Brazil có sự tương đồng với các dữ liệu thu được trong nghiên cứu lâm sàng trước đó, đặc biệt ở khả năng giảm nguy cơ mắc SXHD có triệu chứng và giảm số trường hợp phải nhập viện. Đây là cơ sở khoa học quan trọng góp phần khẳng định vai trò của tiêm chủng trong chiến lược phòng chống SXHD toàn diện, bên cạnh các biện pháp kiểm soát muỗi truyền bệnh, giám sát dịch tễ và điều trị kịp thời.

Tổng kết lại nội dung của hội thảo khoa học, PGS.TS.BS Trần Quang Bính - Giám đốc Chuyên môn, Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM nhận định, trong bối cảnh mùa mưa là thời điểm thuận lợi cho muỗi truyền bệnh phát triển, phòng SXHD hiệu quả cần bắt đầu trước khi dịch đạt đỉnh. Kiểm soát muỗi, tiêm chủng, nhận biết sớm dấu hiệu nguy hiểm và điều trị kịp thời là những mắt xích cần được thực hiện đồng thời để giảm nguy cơ bệnh nặng, biến chứng và tử vong.

BÀI VIẾT CÙNG CHỦ ĐỀ