Cảnh báo mới về sự nguy hại của khói thuốc thụ động với phụ nữ, trẻ em

Bác sĩ tham vấn BS.CKI Nguyễn Tiến Đạo

Quản lý Y khoa Hệ thống Tiêm chủng VNVC

Tác giả Trần Hoàng Phúc

Ngày đăng: 15/10/2026

Theo dõi VNVC: GGoogle News GThêm trên Google Chọn VNVC làm nguồn ưu tiên trên Google tìm kiếm. Xem hướng dẫn.

Quỹ Phòng bệnh (Bộ Y tế) cảnh báo khói thuốc lá thụ động làm tăng nguy cơ mắc các bệnh tim mạch, hô hấp, ung thư; Tổ chức Y tế thế giới (WHO) cũng cho biết khói thuốc ảnh hưởng xấu đến sức khỏe sinh sản ở cả hai giới và sự phát triển của trẻ nhỏ. Đáng chú ý, trẻ em phơi nhiễm khói thuốc có nguy cơ mắc bệnh não mô cầu xâm lấn cao gấp 2 lần.

Chuyên gia khuyến cáo, bảo vệ sức khỏe cần bắt đầu từ việc xây dựng môi trường sống không khói thuốc, không hút thuốc trong nhà và ô tô, giữ không gian sinh hoạt thông thoáng, tránh để trẻ tiếp xúc với khói thuốc và các chất độc tồn lưu trên quần áo, đồ vật. Đồng thời, duy trì dinh dưỡng hợp lý, vệ sinh cá nhân, rửa tay thường xuyên, hạn chế tiếp xúc với nguồn lây và tiêm chủng đầy đủ các vắc xin quan trọng theo độ tuổi là những biện pháp phối hợp giúp giảm nguy cơ mắc bệnh, bảo vệ sức khỏe cho phụ nữ, trẻ em và cả gia đình.

Theo WHO, khói thuốc lá chứa đến 7.000 hóa chất độc hại, trong đó có ít nhất 69 chất gây ung thư. Trên toàn cầu, thuốc lá gây ra hơn 8 triệu ca tử vong mỗi năm, bao gồm khoảng 1,3 triệu người không hút thuốc nhưng tử vong do phơi nhiễm khói thuốc thụ động. Tại Việt Nam, ước tính hơn 19.000 người tử vong do hút thuốc thụ động trong năm 2019, trong đó khoảng 60% là phụ nữ. (1)

Khói thuốc thụ động là hỗn hợp khói phát sinh từ đầu điếu thuốc đang cháy và khói do người hút thuốc thở ra. Khi hít phải hỗn hợp này, người không hút thuốc vẫn tiếp nhận các chất độc hại vào cơ thể, dù không trực tiếp sử dụng thuốc lá. Phơi nhiễm có thể xảy ra trong nhà ở, ô tô, nơi làm việc hoặc các không gian kín, đặc biệt khi thông khí không đầy đủ.

Đối với hệ tim mạch, các chất độc trong khói thuốc có thể làm tổn thương lớp nội mạc mạch máu, thúc đẩy quá trình viêm, tăng stress oxy hóa và ảnh hưởng đến chức năng tiểu cầu. Những biến đổi này góp phần làm tăng nguy cơ bệnh mạch vành, đột quỵ và các biến cố tim mạch. Ngay cả khi tiếp xúc trong thời gian ngắn, khói thuốc vẫn có thể gây ra những thay đổi bất lợi đối với hệ tim mạch; nguy cơ tiếp tục tăng khi mức độ và thời gian phơi nhiễm lớn hơn.

Với hệ hô hấp, khói thuốc kích thích và làm tổn thương niêm mạc đường thở, ảnh hưởng đến cơ chế làm sạch tự nhiên của phổi, đồng thời làm nặng thêm các bệnh lý sẵn có như hen phế quản và bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD). Tiếp xúc với khói thuốc lâu dài cũng làm tăng nguy cơ ung thư phổi ở người không hút thuốc. Đối với phụ nữ, khói thuốc còn liên quan đến những nguy cơ bất lợi về sức khỏe sinh sản, thai kỳ và sự phát triển của thai nhi, đặc biệt khi người mẹ tiếp xúc thường xuyên trong thời gian mang thai.

Đáng chú ý, các chất độc có thể lưu lại trên quần áo, tóc, đồ nội thất và những bề mặt trong nhà, tạo thành nguồn phơi nhiễm tồn lưu, thường được gọi là khói thuốc thế hệ thứ ba. Trẻ nhỏ có nguy cơ tiếp xúc với các chất này khi bò trên sàn, chạm vào đồ vật hoặc đưa tay vào miệng. Vì vậy, hút thuốc ngoài ban công, gần cửa sổ hay chỉ hút khi trẻ không có mặt trong phòng không thể thay thế cho việc loại bỏ hoàn toàn khói thuốc khỏi môi trường sống.

Trẻ em là nhóm đặc biệt dễ bị tổn thương trước khói thuốc thụ động do hệ miễn dịch và các cơ quan, nhất là phổi, vẫn đang phát triển. Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC) Hoa Kỳ, trẻ tiếp xúc với khói thuốc có nguy cơ cao hơn mắc các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp, viêm tai giữa và gặp các đợt hen phế quản nghiêm trọng. Phơi nhiễm khói thuốc còn liên quan đến hội chứng đột tử ở trẻ sơ sinh. WHO cũng ước tính, khói thuốc thụ động gây khoảng 65.000 ca tử vong sớm mỗi năm ở trẻ em và thanh thiếu niên dưới 15 tuổi trên toàn cầu. (2)

Mức độ ảnh hưởng được thể hiện rõ qua một phân tích tổng hợp 60 nghiên cứu về trẻ từ 2 tuổi trở xuống. Kết quả cho thấy, trẻ sống trong gia đình có người hút thuốc có nguy cơ nhiễm trùng đường hô hấp dưới cao hơn khoảng 1,54 lần so với trẻ không tiếp xúc với khói thuốc. Những bệnh lý này có thể khiến trẻ phải điều trị kéo dài, nhập viện và đối mặt với nguy cơ biến chứng, đặc biệt trong những năm đầu đời.

Đáng chú ý, khói thuốc thụ động còn có mối liên quan với nguy cơ mắc bệnh não mô cầu xâm lấn ở trẻ em. Đây là bệnh nhiễm khuẩn do vi khuẩn Neisseria meningitidis gây ra, có thể dẫn đến viêm màng não hoặc nhiễm khuẩn huyết. Bệnh có khả năng tiến triển nhanh, gây tổn thương nghiêm trọng và đe dọa tính mạng nếu không được phát hiện, điều trị kịp thời.

Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp 18 nghiên cứu đăng trên tạp chí BMC Public Health năm 2012 cho thấy, trẻ em sống trong gia đình có phơi nhiễm khói thuốc thụ động có nguy cơ mắc bệnh não mô cầu xâm lấn cao hơn khoảng 2,18 lần so với trẻ không phơi nhiễm. Mối liên quan này rõ rệt hơn ở trẻ dưới 5 tuổi, với nguy cơ cao hơn khoảng 2,48 lần. Nghiên cứu cũng ghi nhận hút thuốc trong thai kỳ và phơi nhiễm sau sinh có liên quan đến nguy cơ mắc bệnh viêm màng não do vi khuẩn xâm lấn gấp 3 lần. (3)

Không chỉ ảnh hưởng sau sinh, khói thuốc thụ động còn đe dọa sức khỏe thai kỳ. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp trên trang Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ (National Library of Medicine, NLM), cho thấy phụ nữ mang thai không hút thuốc nhưng tiếp xúc với khói thuốc có nguy cơ thai chết lưu cao hơn 23% và nguy cơ sinh con bị dị tật bẩm sinh cao hơn 13% so với người không phơi nhiễm. Bên cạnh đó, WHO cảnh báo phơi nhiễm khói thuốc trong thai kỳ có thể làm tăng 22% nguy cơ trẻ sinh ra nhẹ cân (dưới 2.500g khi trẻ chào đời), ảnh hưởng đến sức khỏe và sự phát triển trong giai đoạn đầu đời.

Khói thuốc còn để lại những hệ lụy lâu dài đối với sức khỏe sinh sản của cả nam và nữ. Theo WHO (2026), khoảng 1/6 người trưởng thành trong độ tuổi sinh sản trên toàn cầu gặp tình trạng vô sinh trong đời. Hút thuốc có liên quan đến suy giảm khả năng sinh sản ở nữ giới, trong khi phơi nhiễm khói thuốc thụ động cũng có thể ảnh hưởng bất lợi đến sức khỏe sinh sản.

Ở nam giới, các nghiên cứu ghi nhận mối liên quan giữa hút thuốc và nhiều bất thường về chức năng sinh sản, bao gồm rối loạn cương dương, giảm khả năng di động và thay đổi hình dạng tinh trùng. Một số nghiên cứu về hỗ trợ sinh sản cũng ghi nhận kết quả kém thuận lợi hơn ở người hút thuốc. Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng cụ thể còn khác nhau tùy nghiên cứu và các yếu tố sức khỏe liên quan.

Những bằng chứng trên cho thấy tác hại của thuốc lá không chỉ dừng lại ở người trực tiếp hút thuốc mà còn ảnh hưởng đến người thân, thai nhi và trẻ nhỏ, từ nguy cơ bệnh hô hấp, tim mạch đến các bệnh truyền nhiễm nghiêm trọng và sức khỏe sinh sản.

Để giảm nguy cơ phơi nhiễm khói thuốc thụ động, BS.CKI Nguyễn Tiến Đạo - Quản lý Y khoa, Hệ thống Trung tâm Tiêm chủng VNVC khuyến cáo mỗi người cần chủ động thay đổi thói quen và xây dựng môi trường sống không khói thuốc:

• Không hút thuốc trong nhà và trong xe ô tô, kể cả khi không có phụ nữ mang thai hoặc trẻ em ở đó vào thời điểm hút thuốc;
• Không hút thuốc gần phụ nữ mang thai, trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ tại nhà, nơi làm việc hoặc không gian công cộng;
• Khuyến khích người hút thuốc cai thuốc, tìm kiếm sự hỗ trợ từ cơ sở y tế hoặc chương trình tư vấn cai thuốc khi cần;
• Duy trì môi trường không khói thuốc tại gia đình và nơi làm việc, thống nhất quy tắc không hút thuốc với các thành viên, khách đến nhà và người chăm sóc trẻ;
• Đến ngay các cơ sở y tế gần nhất khi có triệu chứng bất thường như ho kéo dài, khò khè, khó thở hoặc các đợt nhiễm trùng hô hấp tái diễn ở trẻ.

Bác sĩ Đạo cho biết thêm, khói thuốc thụ động có thể làm tổn thương hàng rào bảo vệ đường hô hấp, ảnh hưởng đến chức năng miễn dịch và làm tăng nguy cơ mắc các bệnh nhiễm trùng, đặc biệt ở trẻ nhỏ và người có bệnh nền. Khi mắc bệnh truyền nhiễm, những nhóm này cũng có thể đối mặt với nguy cơ biến chứng nghiêm trọng hơn.

Vì vậy, bên cạnh loại bỏ khói thuốc khỏi môi trường sống, Bác sĩ khuyến cáo người dân chủ động tìm hiểu và tiêm chủng đầy đủ các vắc xin được quan trọng theo độ tuổi và tình trạng sức khỏe, nhằm phòng ngừa các bệnh truyền nhiễm có vắc xin, giảm nguy cơ mắc bệnh và biến chứng. “Tiêm chủng không thể loại bỏ tác hại của khói thuốc hay phòng ngừa mọi bệnh liên quan đến thuốc lá, nhưng khi kết hợp với môi trường sống không khói thuốc, đây là cách thiết thực để tăng cường bảo vệ sức khỏe cho phụ nữ, trẻ em và cả gia đình”, Bác sĩ Đạo nhấn mạnh.

Người dân có thể đến các Trung tâm Tiêm chủng VNVC gần nhất để được bác sĩ khám sàng lọc, tư vấn và xây dựng lịch tiêm chủng phù hợp với độ tuổi, tiền sử tiêm chủng và tình trạng sức khỏe của từng thành viên trong gia đình. Với hệ thống gần 300 trung tâm trên toàn quốc, đội ngũ nhân viên y tế chuyên môn cùng quy trình tiêm chủng an toàn, hệ thống bảo quản vắc xin đạt chuẩn GSP chất lượng quốc, VNVC đồng hành cùng người dân trong việc chủ động phòng bệnh, góp phần bảo vệ sức khỏe lâu dài cho cả gia đình.

BÀI VIẾT CÙNG CHỦ ĐỀ