Tay chân miệng EV71 lây nhanh hơn cúm, Covid-19, RSV và hMPV

Trung bình 1 người nhiễm tay chân miệng do EV71 có khả năng lây cho khoảng 12 - 13 người khác, cao hơn khoảng 4,3 lần virus hợp bào hô hấp (RSV), đến 8,4 lần so với SARS-CoV-2, gấp 10,2 lần cúm mùa và 10,8 lần hMPV trong các nghiên cứu được tổng hợp. EV71 còn là tác nhân chính gây ra các trường hợp tay chân miệng nặng, biến chứng thần kinh, tim mạch, hô hấp, tuần hoàn và tử vong do tay chân miệng ở trẻ nhỏ.

Trong dịch tễ học, R₀ (chỉ số lây truyền cơ bản) được sử dụng để mô tả mức độ lây lan của của tác nhân. Hiểu đơn giản, đây là số người trung bình mà một người mắc bệnh có thể lây truyền trong cộng đồng chưa có miễn dịch với virus và chưa áp dụng các biện pháp kiểm soát lây nhiễm. R₀ càng cao, virus càng có khả năng lan rộng nhanh khi xâm nhập vào một nhóm người dễ mắc bệnh.

Một nghiên cứu phân tích 34 đợt bùng phát tay chân miệng tại Hong Kong giai đoạn 2004 - 2009 đã so sánh khả năng lây truyền của hai tác nhân gây bệnh phổ biến là EV71 (Enterovirus 71) và Coxsackievirus A16 (CV-A16). Trong đó, EV71 là tác nhân đặc biệt đáng lưu ý khi 52,5% trường hợp tay chân miệng do chủng virus này gây ra đều là ca nặng, có thể liên quan đến các biến chứng thần kinh, tim mạch và hô hấp nặng ở trẻ nhỏ; còn CV-A16 cũng là một trong những virus thường gặp gây tay chân miệng và phần lớn trường hợp có diễn biến nhẹ hơn.

Kết quả nghiên cứu cho thấy R₀ trung vị của EV71 là 5,48, nghĩa là trong điều kiện nghiên cứu, một ca nhiễm EV71 có khả năng tạo ra khoảng 5 - 6 ca nhiễm thứ phát trong dân số. Trong khi đó, R₀ trung vị của CV-A16 là 2,5, tương đương khoảng 2 - 3 ca nhiễm thứ phát. Như vậy, trong các đợt bùng phát được nghiên cứu, EV71 có khả năng lây truyền cao hơn đáng kể so với CV-A16.

Một nghiên cứu khác sử dụng dữ liệu thực địa từ các đợt bùng phát bệnh tay chân miệng tại Trung Quốc ước tính R₀ của EV71 là 12,6 (giá trị dao động từ 7,35 - 25,40). Nghĩa là, cứ 1 người nhiễm tay chân miệng do chủng EV71 gây ra có khả năng lây virus cho khoảng 12 - 13 người khác, thậm chí lên tới 26 người trong một số điều kiện cụ thể. (2)

Khi so sánh với một số virus gây bệnh phổ biến khác, mức R₀ 5,48 của EV71 cũng cao hơn đáng kể, gồm:

Với SARS-CoV-2, một nghiên cứu mô hình hóa tại Lào ước tính R₀ của biến thể Alpha ở mức 1,55; các biến thể sau đó có khả năng lây truyền cao hơn đến 3,33, tùy theo mức độ được nghiên cứu. Có thể thấy, EV71 có khả năng lan truyền rất mạnh.

EV71 và các enterovirus gây bệnh tay chân miệng có thể truyền qua nước bọt, dịch tiết mũi họng, dịch từ các bóng nước, phân của người bệnh và qua các bề mặt, đồ vật bị nhiễm virus.

Một trẻ mắc tay chân miệng có thể đưa tay lên miệng, chạm vào đồ chơi, bàn ghế hoặc vật dụng chung; trẻ khác tiếp xúc với những vật này rồi đưa tay lên mắt, mũi hoặc miệng. Việc dùng chung đồ chơi, dụng cụ ăn uống, tiếp xúc gần, chăm sóc trẻ, thay tã hoặc vệ sinh sau khi trẻ đi tiêu nếu không bảo đảm vệ sinh tay đều có thể tạo thêm các mắt xích lây truyền.

Theo Bác sĩ Nguyễn Đức Bá Đạt - Quản lý Y khoa, Hệ thống Trung tâm Tiêm chủng VNVC, trẻ nhỏ cũng chưa hình thành đầy đủ kỹ năng tự bảo vệ và vệ sinh cá nhân. Nhiều trẻ chưa có thói quen rửa tay đúng cách, thường xuyên đưa tay hoặc đồ vật vào miệng, đồng thời sinh hoạt trong không gian tập thể với mật độ tiếp xúc cao. Ngay cả khi trẻ mắc bệnh đã cải thiện triệu chứng, virus vẫn có thể tiếp tục được thải ra qua đường tiêu hóa và tiếp tục chuỗi trong cộng đồng, đặc biệt tại các trường học và cơ sở chăm sóc trẻ em.

Chính sự kết hợp giữa khả năng lây truyền mạnh của virus, nhiều đường truyền khác nhau và đặc điểm sinh hoạt của trẻ nhỏ tạo điều kiện để một ca bệnh nhanh chóng trở thành nhiều ca bệnh trong cùng lớp học, gia đình hoặc cộng đồng.

Tại Việt Nam, tay chân miệng là bệnh lưu hành quanh năm và thường có xu hướng gia tăng theo mùa, đặc biệt vào khoảng tháng 3 - 5 và tháng 9 - 12. Trong giai đoạn 2011 - 2012, nước ta ghi nhận hơn 200.000 ca tay chân miệng nhập viện, trong đó có hơn 200 trường hợp tử vong. Đến năm 2018, ghi nhận hơn 130.000 ca nhập viện, 17 trường hợp tử vong. Năm 2023 ghi nhận khoảng 178.000 ca mắc và 32 trường hợp tử vong. Năm 2024 ghi nhận khoảng 82.000 ca mắc và 1 trường hợp tử vong. Năm 2025 có khoảng 105.000 ca và 2 trường hợp tử vong.

Năm nay, chỉ trong 8 tháng đầu năm 2026, cả nước ghi nhận gần 100.000 trường hợp tay chân miệng, cao hơn 2,5 lần so với cùng kỳ năm 2025. Đáng chú ý, 87,3% số trường hợp mắc tập trung ở trẻ dưới 5 tuổi, nhóm trẻ chủ yếu đang học tại nhà trẻ, trường mầm non, mẫu giáo. Các chuyên gia dự báo số ca mắc có thể tiếp tục gia tăng trong thời gian tới, đặc biệt vào giai đoạn tháng 9 - 10, bởi đây là giai đoạn trùng với thời điểm trẻ trở lại trường sau kỳ nghỉ hè. Khi hàng triệu trẻ nhỏ quay lại môi trường học tập và vui chơi tập thể, các cơ hội tiếp xúc gần cũng tăng lên, tạo điều kiện để virus lan truyền nếu không phát hiện sớm và kiểm soát nguồn lây.

Để phòng ngừa bệnh tay chân miệng, theo Quyết định số 292/QĐ-BYT về việc ban hành Hướng dẫn chẩn đoán, điều trị bệnh tay chân miệng, Bộ trưởng Bộ Y tế khuyến cáo chủ động tiêm vắc xin phòng bệnh và thực hiện đồng thời các biện pháp vệ sinh, hạn chế tiếp xúc với nguồn lây, đặc biệt trong gia đình, nhà trẻ, trường học và những nơi trẻ sinh hoạt tập trung.

Hiện nay, Cục Quản lý Dược (Bộ Y tế) đã cấp phép lưu hành vắc xin tay chân miệng Envacgen (của Substipharm Biologics, Thụy Sĩ) phòng bệnh do EV71 gây ra, đồng thời bảo vệ chéo với các phân chủng B5 và C4 đang lưu hành tại Việt Nam. Vắc xin chỉ định cho trẻ em từ tròn 2 tháng tuổi đến dưới 6 tuổi, lịch tiêm 2 mũi cơ bản và mũi nhắc tùy vào độ tuổi bắt đầu tiêm, chứng minh tính an toàn tốt, tỷ lệ tạo miễn dịch đạt 99,5 - 100%, hiệu lực bảo vệ 96,8 - 100% và duy trì bảo vệ bền vững ít nhất 5 năm.

VNVC đang phối hợp cùng Substipharm hoàn tất những công tác chuẩn bị cuối cùng để sớm triển khai tiêm vắc xin tại gần 300 trung tâm trên toàn quốc. Các bậc phụ huynh có con nhỏ trong độ tuổi chỉ định của vắc xin có thể đăng ký thông tin ngay tại đây để được VNVC tư vấn và hẹn lịch tiêm sớm nhất.

Tại cộng đồng, phụ huynh và người chăm sóc trẻ cần rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, đặc biệt sau khi thay tã, thay quần áo cho trẻ, sau khi tiếp xúc với phân hoặc nước bọt; thường xuyên vệ sinh, rửa sạch đồ chơi, vật dụng và sàn nhà, đồng thời khử khuẩn các bề mặt bằng dung dịch phù hợp. Khi trẻ mắc bệnh, cần hạn chế tiếp xúc với trẻ khác và không đưa trẻ đến nhà trẻ, trường học hoặc nơi vui chơi tập trung trong 7 - 10 ngày đầu của bệnh để giảm nguy cơ lây nhiễm.

Đặc biệt, do tay chân miệng có khả năng lây lan qua nhiều nguồn dịch tiết và trẻ nhỏ thường xuyên tiếp xúc gần, dùng chung đồ chơi, vật dụng, việc chỉ áp dụng một biện pháp đơn lẻ khó có thể kiểm soát hoàn toàn nguy cơ lây truyền. Tiêm vắc xin, vệ sinh tay, làm sạch môi trường và chủ động cách ly trẻ mắc bệnh cần được thực hiện đồng thời nhằm giảm nguy cơ lây lan trong gia đình và cộng đồng.

BÀI VIẾT CÙNG CHỦ ĐỀ