Tay chân miệng lây lan mạnh trong hộ gia đình
Khoảng 52% người tiếp xúc trong cùng hộ gia đình bị lây nhiễm EV71 gây bệnh tay chân miệng, tỷ lệ này lên tới 84% ở trẻ em là anh chị em ruột. Đáng chú ý, 53% người lớn nhiễm EV71 hoàn toàn không có triệu chứng, nhưng vẫn có thể trở thành mắt xích trong chuỗi lây truyền cho trẻ nhỏ.
Trong nghiên cứu tại Đài Loan, 21% trẻ nhiễm EV71 phát triển các hội chứng biến chứng liên quan đến thần kinh trung ương hoặc suy giảm chức năng tim phổi.
Tay chân miệng là bệnh truyền nhiễm do nhiều nhóm kiểu gen của Enterovirus gây ra, trong đó Enterovirus A71 (EV71) là một trong những tác nhân đặc biệt đáng lưu ý vì có thể gây các biến chứng thần kinh nghiêm trọng. Virus lây chủ yếu qua đường tiêu hóa theo cơ chế phân - miệng; tuy nhiên, EV71 cũng hiện diện trong dịch tiết đường hô hấp, dịch tiết mũi họng, nước bọt dịch từ các bóng nước và cũng có thể lây qua việc tiếp xúc với đồ chơi, bề mặt bị nhiễm virus. Trẻ nhỏ lại thường xuyên đưa tay, đồ chơi vào miệng, tiếp xúc gần với anh chị em và người chăm sóc nên virus có nhiều cơ hội truyền từ người này sang người khác trong cùng một gia đình.
Điều này lý giải vì sao hộ gia đình có thể trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi lây truyền tay chân miệng. Khác với môi trường trường học hay nhà trẻ, nơi trẻ tiếp xúc với nhiều bạn bè, trong gia đình trẻ có thể tiếp xúc với cùng một người chăm sóc nhiều lần mỗi ngày: từ bế ẵm, cho ăn, chơi cùng, lau miệng đến tắm rửa, thay tã và vệ sinh sau khi trẻ đi tiêu.
Mức độ lây truyền trong gia đình được thể hiện rõ qua một nghiên cứu theo dõi 94 gia đình tại Đài Loan (1), với 339 người tiếp xúc trong hộ gia đình. Kết quả cho thấy 176/339 người, tương đương 52% người bị nhiễm EV71. Đáng chú ý, tỷ lệ này lên tới 84% ở anh chị em ruột và 83% ở anh chị em họ. Ở các thành viên lớn tuổi hơn, tỷ lệ ghi nhận thấp hơn nhưng vẫn đáng lưu ý là 41% ở cha mẹ, 28% ở ông bà và 26% ở cô chú, bác.
Tỷ lệ lây nhiễm EV71 ở trẻ em theo tiếp xúc trong hộ gia đình
| Nguồn lây trong gia đình | Tỷ lệ lây truyền |
| Trung bình | 52% |
| Anh chị em ruột | 84% |
| Anh chị em họ | 83% |
| Cha mẹ | 41% |
| Ông bà | 28% |
| Cô chú | 26% |
Theo Nghiên cứu: Sự lây truyền và đặc điểm lâm sàng của nhiễm Enterovirus 71 ở những người tiếp xúc trong gia đình tại Đài Loan.
Bằng chứng tại Việt Nam cũng cho thấy nguy cơ lây truyền trong hộ gia đình đáng lưu ý. Nghiên cứu thực hiện tại tỉnh Đồng Tháp trên 581 người tiếp xúc với các ca bệnh ghi nhận 148 trường hợp được xác định nhiễm Enterovirus gây tay chân miệng, tương ứng 25,5%.
Như vậy, từ các dữ liệu tại Đài Loan và Việt Nam, có thể thấy hộ gia đình không chỉ là nơi trẻ được chăm sóc mà còn có thể là một môi trường thuận lợi cho virus lan truyền, đặc biệt khi có trẻ nhỏ cùng sống với người mắc bệnh hoặc người nhiễm virus nhưng không biểu hiện triệu chứng.
Đáng lưu ý, nguồn lây EV71 trong gia đình có thể khó nhận diện vì người nhiễm virus không phải lúc nào cũng xuất hiện triệu chứng điển hình. Trong nghiên cứu tại Đài Loan trên 87 người lớn được xác định nhiễm virus, ghi nhận 46 người, tương đương 53%, hoàn toàn không có triệu chứng; 39% chỉ có những biểu hiện không đặc hiệu như sốt, đau họng hoặc khó chịu đường tiêu hóa; chỉ 8% biểu hiện hội chứng tay chân miệng điển hình.
Đặc biệt, thời gian đào thải EV71 thường kéo dài kể cả sau khi đã hết triệu chứng. Một nghiên cứu ghi nhận EV71 có thể còn được phát hiện trong dịch hầu họng tới 24 ngày và trong phân tới 42 ngày sau khởi phát bệnh.
Đây là một trong những đặc điểm khiến việc kiểm soát lây truyền tay chân miệng do EV71 trong gia đình trở nên khó khăn. Một người chăm sóc trẻ có thể hoàn toàn không biết mình đã nhiễm virus nếu không sốt, không nổi ban hay không xuất hiện các tổn thương đặc trưng ở miệng, tay và chân.
Trong khi đó, những hoạt động chăm sóc trẻ diễn ra liên tục trong ngày. Người lớn có thể bế trẻ, lau nước dãi, cho trẻ ăn, dọn đồ chơi, thay tã hoặc sử dụng chung các bề mặt trong nhà. Nếu tay hoặc vật dụng bị nhiễm virus và sau đó tiếp xúc với mắt, mũi, miệng của trẻ, virus có thể có cơ hội xâm nhập cơ thể.
Bên cạnh đó, khả năng lây truyền của EV71 thường rất cao và cao hơn nhiều các tác nhân hô hấp khác như RSV, SARS-CoV-2, cúm mùa và hMPV. Một số phân tích tổng hợp về khả năng lây truyền của các virus hô hấp và virus đường ruột ước tính, một người nhiễm EV71 có thể lây trung bình cho khoảng 12 - 13 ca nhiễm thứ phát.
Khả năng lây truyền mạnh, cộng với việc người nhiễm có thể không biểu hiện triệu chứng và virus có thể tiếp tục được đào thải sau khi triệu chứng thuyên giảm, tạo nên một chuỗi lây truyền khó nhận diện. Khi một thành viên trong gia đình mắc bệnh, virus có thể tiếp tục được đưa vào môi trường sinh hoạt chung và tiếp xúc với những thành viên khác.
Đáng lưu ý hơn, trẻ dưới 3 tuổi là nhóm đặc biệt dễ bị tổn thương khi nhiễm EV71. Trong nghiên cứu hộ gia đình tại Đài Loan, 21% trẻ nhiễm EV71 phát triển hội chứng biến chứng liên quan đến hệ thần kinh trung ương hoặc suy giảm chức năng tim phổi; trong 6 tháng theo dõi, nghiên cứu ghi nhận trường hợp tử vong và di chứng thần kinh ở một số trẻ.
Vì vậy, việc bảo vệ trẻ trước EV71 cần được đặt ra từ sớm, thay vì chỉ chờ đến khi bệnh xảy ra mới xử trí. Bên cạnh các biện pháp vệ sinh, hạn chế lây nhiễm và phát hiện sớm dấu hiệu bệnh nặng, tiêm vắc xin là một biện pháp dự phòng chủ động, giúp cơ thể tạo miễn dịch trước khi trẻ có nguy cơ tiếp xúc với virus. Ngày 17/3/2026, Cục Quản lý Dược (Bộ Y tế) cấp phép lưu hành vắc xin phòng bệnh tay chân miệng Envacgen, chỉ định cho trẻ từ 2 tháng đến dưới 6 tuổi. Đây là lần đầu tiên vắc xin này chính thức triển khai tại Đông Nam Á, Việt Nam là quốc gia đầu tiên đưa vào sử dụng và triển khai tiêm tại Hệ thống Trung tâm Tiêm chủng VNVC, từ ngày 25/09/2026.
Vắc xin được chỉ định tiêm cho trẻ từ 2 tháng đến dưới 6 tuổi, kể cả trẻ đã từng mắc bệnh tay chân miệng trước đây và đã hồi phục. Trong nghiên cứu lâm sàng pha III (giai đoạn cuối trước khi phê duyệt và cấp phép) trên hàng nghìn trẻ em tại Việt Nam, vắc xin chứng minh tỷ lệ tạo đáp ứng miễn dịch 99,5 - 100%, hiệu lực bảo vệ cao đến 96,8%, duy trì bền vững ít nhất 5 năm, cùng hồ sơ an toàn thuận lợi.
Đồng thời, để hạn chế nguy cơ lây nhiễm, giảm lây truyền EV71 trong gia đình cần bắt đầu từ những thói quen hằng ngày như rửa tay bằng xà phòng cho trẻ và người chăm sóc, đặc biệt sau khi đi vệ sinh, thay tã và trước khi ăn; vệ sinh đồ chơi, vật dụng, sàn nhà và các bề mặt trẻ thường xuyên tiếp xúc; không dùng chung đồ dùng cá nhân; đồng thời hạn chế để trẻ bệnh tiếp xúc gần với trẻ khỏe.
|
Bộ Y tế khuyến cáo thực hiện “3 sạch” phòng Tay chân miệng
|
BÀI VIẾT CÙNG CHỦ ĐỀ
Nguy cơ bệnh hô hấp tăng cao đầu năm do thời tiết, ô nhiễm
Cận Tết Nguyên đán, nhu cầu đi lại, giao thương và sinh hoạt tập trung tăng mạnh, cùng các yếu tố bất lợi từ thời tiết và...
Thời điểm giao mùa Đông – Xuân là “điểm nóng” của bệnh truyền nhiễm
Đầu năm không chỉ là thời điểm khởi đầu cho những kế hoạch mới, mà còn là “thời điểm vàng” để chủ động tiêm phòng vắc xin,...
Đầu năm cả văn phòng đổ bệnh, chuyên gia khuyến cáo cách phòng ngừa
Những ngày cận Tết, khi khối lượng công việc tăng cao, họp hành dày đặc, chạy deadline, liên hoan tất niên, di chuyển nhiều và làm việc...
Tiêm vắc xin phế cầu 20 bảo vệ trẻ sớm từ 6 tuần tuổi
Trẻ từ 2 tháng và sớm nhất từ 6 tuần tuổi đã có thể tiêm vắc xin Prevenar 20 (Pfizer, Bỉ), giúp phòng ngừa 20 type phế...
Cảnh báo nguy cơ ổ dịch thủy đậu lan rộng đầu năm
Trước thềm đầu năm mới và cao điểm sản xuất - kinh doanh trước Tết, sự gia tăng ca mắc thủy đậu tại các khu công nghiệp...
Thường xuyên bị herpes ở môi có tăng nguy cơ mắc zona thần kinh không?
Herpes miệng và zona thần kinh đều thuộc họ virus herpes, nhưng herpes môi do virus HSV-1 gây ra, trong khi zona thần kinh là hậu quả...
Nhà có người già, có bệnh nền phòng bệnh trước Tết như thế nào?
Thời tiết lạnh, ăn uống thất thường và tụ họp đông người dịp cận Tết khiến người cao tuổi, người có bệnh nền đối mặt nguy cơ...
