Cảnh giác nguy cơ viêm phế quản phổi ở trẻ em dành cho cha mẹ

Viêm phế quản phổi ở trẻ em là bệnh lý hô hấp phổ biến với nguy cơ biến chứng cao do hệ miễn dịch non nớt. Hiểu cơ chế, yếu tố nguy cơ và diễn tiến bệnh giúp bố mẹ và bác sĩ theo dõi, chăm sóc và phòng ngừa hiệu quả.

Viêm phế quản phổi ở trẻ em là gì?

Viêm phế quản phổi ở trẻ em là tình trạng nhiễm trùng đường hô hấp dưới, gây viêm lan từ phế quản đến nhu mô phổi, thường do sự tấn công của vi khuẩn hoặc virus và biểu hiện bằng ho, sốt, khò khè, khó thở. Bệnh lây qua giọt bắn khi trẻ hít phải tác nhân gây bệnh qua đường mũi - họng, di chuyển xuống phế quản rồi lan đến phế nang, làm cơ thể phản ứng mạnh, gây phù nề, tăng tiết đờm và giảm trao đổi oxy.

Trẻ dưới 2 tuổi, người trên 65 tuổi, người hút thuốc, người đi du lịch đến vùng lưu hành dịch hô hấp hoặc mắc bệnh hô hấp mạn tính là nhóm nguy cơ cao lây nhiễm virus hoặc vi khuẩn và dẫn đến viêm phế quản phổi. Nếu không được phát hiện và xử trí sớm, trẻ có thể gặp khó thở, tím tái, suy hô hấp và nguy cơ biến chứng nặng.

Vì sao trẻ bị viêm phế quản phổi?

Viêm phế quản phổi ở trẻ em xuất phát từ sự tấn công của vi khuẩn, virus hoặc đôi khi là vi nấm vào đường hô hấp dưới, khiến phế quản và nhu mô phổi bị viêm, ứ dịch và suy giảm trao đổi khí. Các tác nhân thường gặp nhất gồm:

1. Do virus

Viêm phế quản phổi ở trẻ em có thể khởi phát do nhiễm virus. Các loại virus thường gặp bao gồm virus hợp bào hô hấp (RSV), virus cúm, adenovirus và SARS-CoV-2. Nhiễm virus dẫn đến tình trạng viêm niêm mạc đường hô hấp, làm tăng nguy cơ tổn thương nhu mô phổi và tạo điều kiện thuận lợi cho bội nhiễm vi khuẩn.

2. Do vi khuẩn

Nguyên nhân chủ yếu gây viêm phế quản phổi là nhiễm vi khuẩn. Các tác nhân thường gặp bao gồm Staphylococcus aureus, Klebsiella pneumoniae, Haemophilus influenzae (thường gọi là vi khuẩn HiB), Streptococcus pneumoniae (Phế cầu khuẩn), Pseudomonas aeruginosa và Escherichia coli. Nhiễm vi khuẩn có thể gây viêm mủ tại tiểu phế quản và nhu mô phổi, dẫn đến tổn thương phổi khu trú hoặc lan rộng tùy mức độ nặng nhẹ của bệnh. (2)

3. Các yếu tố nguy cơ làm tăng nguy cơ nhiễm bệnh

Một số yếu tố làm tăng nguy cơ trẻ mắc viêm phế quản phổi bao gồm trẻ sinh non, hệ miễn dịch còn non yếu, có bệnh lý nền như tim bẩm sinh hoặc bệnh hô hấp mạn tính, môi trường sống có ô nhiễm hoặc khói thuốc và điều kiện dinh dưỡng kém. Cụ thể:

• Ở trẻ nhỏ, đặc biệt là dưới 2 tuổi, hệ miễn dịch còn non nớt, đường thở hẹp và lớp lông chuyển hoạt động kém hiệu quả, khiến trẻ dễ bị tắc nghẽn và nhiễm trùng sâu hơn người lớn. Các chuyên gia cho biết, nguy cơ viêm phế quản phổi tăng mạnh ở trẻ sinh non, trẻ không được bú mẹ hoàn toàn, sống trong môi trường khói thuốc hoặc có bệnh nền hô hấp như hen, dị ứng, viêm mũi xoang.
• Thời tiết thay đổi đột ngột, độ ẩm cao, mùa đông - xuân hoặc giai đoạn bùng phát dịch cúm, virus hợp bào hô hấp RSV cũng làm nguy cơ mắc bệnh tăng vọt. Trẻ đi nhà trẻ, tiếp xúc đông người, đề kháng yếu sau đợt ốm hoặc sau nhiễm virus trước đó càng dễ bị viêm phế quản phổi.

Dấu hiệu nhận biết trẻ bị viêm phế quản phổi

Viêm phế quản phổi là nhiễm trùng đường hô hấp dưới, ảnh hưởng đến phế quản và nhu mô phổi. Nhận biết sớm các dấu hiệu giúp bố mẹ hoặc người giám hộ trẻ đưa trẻ đi khám kịp thời, hạn chế biến chứng nghiêm trọng. (3)

1. Các triệu chứng ban đầu thường gặp

Trẻ thường sốt cao, thở nhanh hoặc khó thở, tim đập nhanh và khò khè. Ho có thể kèm đờm màu vàng hoặc xanh. Trẻ có thể đau ngực khi ho hoặc hít thở sâu, mệt mỏi, chán ăn, buồn nôn hoặc nôn. Một số trẻ trông ốm yếu, dễ mệt và khó chịu. Khi thăm khám, bác sĩ có thể nghe thấy tiếng ran, phản ánh tình trạng viêm và tắc nghẽn đường hô hấp.

2. Các dấu hiệu bệnh tiến triển nặng cần đưa trẻ đi khám ngay

Trẻ thở nhanh kèm khò khè nghiêm trọng, tím tái môi hoặc đầu ngón tay, sốt cao kéo dài, nôn nhiều, mất nước rõ rệt hoặc mệt lả. Xuất hiện các dấu hiệu này cho thấy bệnh tiến triển nặng, cần can thiệp y tế kịp thời để bảo vệ chức năng hô hấp và giảm nguy cơ biến chứng lâu dài.

Chẩn đoán và các xét nghiệm cần thiết

Chẩn đoán viêm phế quản phổi dựa trên tổng hợp triệu chứng lâm sàng, khám thực thể và xét nghiệm cận lâm sàng.

1. Khám lâm sàng và nghe phổi

Khám lâm sàng là bước đầu tiên trong chẩn đoán. Triệu chứng của viêm phế quản phổi rất đa dạng, phụ thuộc vào tác nhân gây bệnh, độ tuổi và tình trạng sức khỏe đi kèm. Các biểu hiện phổ biến gồm:

• Ho có đờm hoặc đờm mủ;
• Khó thở;
• Rét run;
• Mệt mỏi;
• Đau ngực kiểu màng phổi;
• Đôi khi ho ra máu.

Trường hợp nặng có thể kèm nhiễm trùng huyết hoặc suy hô hấp, đòi hỏi đặt nội khí quản hoặc chăm sóc đặc biệt. Khi khám thực thể, bác sĩ có thể phát hiện giảm độ giãn nở lồng ngực bên tổn thương, gõ đục, nghe thấy tiếng thở phế quản hoặc âm thanh thì thầm lớn trên ống nghe phổi, ran nổ ở vùng đông đặc và rung thanh tăng.

Việc đánh giá toàn diện tình trạng hô hấp và mức độ tổn thương phổi giúp xác định trẻ cần điều trị ngoại trú hay nhập viện. Bệnh nhân nhẹ, không có bệnh lý đi kèm đáng kể, thường được xuất viện an toàn; ngược lại bệnh nặng có thể cần nhập viện và điều trị kháng sinh truyền đường tĩnh mạch.

2. Các xét nghiệm cận lâm sàng

Xét nghiệm đóng vai trò quan trọng trong việc xác định nguyên nhân và mức độ nặng của viêm phế quản phổi. Với tình trạng viêm phế quản phổi do vi khuẩn, thường ghi nhận tình trạng tăng bạch cầu, trong khi viêm phế quản phổi không điển hình có thể kèm giảm bạch cầu hoặc tăng eosin. Các xét nghiệm hỗ trợ khác bao gồm:

• Xét nghiệm sinh hóa: Là các xét nghiệm kiểm tra chức năng các cơ quan trong cơ thể như gan, thận, điện giải máu… Giúp bác sĩ đánh giá tổng trạng, phát hiện những vấn đề đi kèm và theo dõi mức độ ảnh hưởng của viêm phổi đến cơ thể.
• Xét nghiệm CRP (C-Reactive Protein): CRP là một loại protein trong máu tăng lên khi cơ thể có tình trạng viêm nhiễm. Mức CRP cao thường cho thấy viêm phổi do vi khuẩn nặng hơn, trong khi viêm phổi do virus thường CRP tăng ít hoặc bình thường.
• Xét nghiệm Procalcitonin: Procalcitonin là chất được sản xuất khi cơ thể bị nhiễm trùng do vi khuẩn. Xét nghiệm này giúp bác sĩ phân biệt viêm phổi do vi khuẩn và viêm phổi do virus, từ đó quyết định có cần dùng kháng sinh hay không.
• Nuôi cấy đờm và máu: Là phương pháp lấy mẫu đờm hoặc máu để “nuôi” vi khuẩn hoặc vi sinh vật gây bệnh. Kết quả giúp xác định chính xác loại vi khuẩn gây viêm phổi và chọn kháng sinh phù hợp.
• Xét nghiệm PCR (Polymerase Chain Reaction): Là xét nghiệm phát hiện vật chất di truyền của vi khuẩn hoặc virus với ưu điểm nhanh và chính xác, giúp xác định tác nhân gây viêm phổi ngay cả khi vi sinh vật rất ít trong cơ thể.
• Xét nghiệm kháng nguyên nước tiểu để phát hiện tác nhân cụ thể: Một số vi khuẩn, như phế cầu có thể giải phóng kháng nguyên trong nước tiểu. Xét nghiệm này giúp phát hiện tác nhân cụ thể nhanh chóng, hỗ trợ chẩn đoán mà không cần lấy mẫu phổi trực tiếp.

3. Hình ảnh học

Chụp X-quang hoặc chụp CT ngực cung cấp thông tin trực quan về tổn thương phổi. Ở trẻ em, viêm phế quản phổi thường xuất hiện các ổ đông đặc rải rác, tương ứng với mủ trong phế nang và đường dẫn khí. Các vùng viêm có thể tạo ra màng mờ hợp lưu, khác biệt rõ so với nhu mô phổi bình thường. Chụp CT ngực giúp đánh giá chi tiết hơn vị trí và mức độ đông đặc, đặc biệt trong những trường hợp phức tạp hoặc không điển hình.

Chăm sóc và phục hồi chức năng hô hấp cho trẻ sau khi khỏi bệnh

Sau khi trẻ khỏi viêm phế quản phổi, việc chăm sóc và phục hồi chức năng hô hấp là rất quan trọng để cơ thể trẻ nhanh chóng trở lại bình thường và giảm nguy cơ tái nhiễm.

1. Tiếp tục theo dõi sức khỏe

Cần theo dõi sức khỏe của trẻ tại nhà bằng cách kiểm tra thân nhiệt, nhịp thở, màu da, biểu hiện ho hoặc khò khè. Nếu xuất hiện khó thở, tím môi hoặc ho kéo dài, cần đưa trẻ đi khám ngay để phòng biến chứng

2. Chế độ dinh dưỡng giúp trẻ mau hồi phục

Dinh dưỡng hợp lý là yếu tố then chốt giúp trẻ hồi phục sau viêm phế quản phổi. Bổ sung đầy đủ protein, vitamin và khoáng chất hỗ trợ hệ miễn dịch, tăng cường sức đề kháng và tái tạo tổ chức phổi bị tổn thương. Trẻ cần duy trì chế độ ăn cân bằng, nhiều rau củ quả, trái cây giàu vitamin C, kẽm và các thực phẩm giàu năng lượng để nhanh chóng hồi phục thể trạng.

3. Các bài tập vật lý trị liệu hô hấp đơn giản tại nhà

Bố mẹ hoặc người giám hộ có thể hướng dẫn trẻ thực hiện các bài tập thở sâu, thở bụng và ho có kiểm soát để giúp làm sạch đường thở và cải thiện dung tích phổi. Các bài tập này nên thực hiện đều đặn hàng ngày, kết hợp với nghỉ ngơi hợp lý và theo dõi các dấu hiệu mệt mỏi hoặc khó thở để đảm bảo an toàn.

4. Vệ sinh môi trường sinh hoạt

Cần giữ môi trường sống sạch và tránh khói bụi, ô nhiễm hoặc nơi đông người trong giai đoạn phục hồi. Không để trẻ tiếp xúc với khói thuốc lá, bụi bẩn hay phấn hoa, đồng thời giữ nhà cửa thoáng mát, vệ sinh đồ chơi và vật dụng thường xuyên để giảm nguy cơ tái nhiễm.

5. Tuân thủ các lưu ý của bác sĩ

Trẻ cần hoàn tất đủ liều thuốc, nếu có chỉ định dùng kháng sinh hoặc thuốc giảm viêm, và tái khám đúng hẹn để bác sĩ đánh giá chức năng hô hấp, điều chỉnh phác đồ nếu cần và phòng ngừa biến chứng lâu dài.

Các biện pháp phòng ngừa viêm phế quản phổi cho trẻ

Các biện pháp phòng ngừa viêm phế quản phổi cho trẻ:

• Duy trì vệ sinh cá nhân và vệ sinh tay thường xuyên cho trẻ, hạn chế tiếp xúc với người mắc bệnh đường hô hấp.
• Giữ môi trường sống thông thoáng, tránh khói thuốc lá, ô nhiễm không khí và các yếu tố kích thích hô hấp khác.
• Cung cấp chế độ dinh dưỡng cân đối, giàu protein, vitamin và khoáng chất nhằm tăng cường hệ miễn dịch và nâng cao khả năng chống nhiễm trùng.
• Hướng dẫn trẻ thực hành vệ sinh hô hấp đúng cách khi ho hoặc hắt hơi để hạn chế lây lan vi khuẩn, virus.
• Khuyến khích trẻ tập luyện thể chất đều đặn, duy trì sức đề kháng và hỗ trợ chức năng hô hấp khỏe mạnh.
• Tiêm chủng đầy đủ các loại vắc xin phòng ngừa bệnh hô hấp do cúm, phế cầu, RSV, HiB, ho gà… gây ra giúp giảm nguy cơ mắc bệnh và mức độ nặng nếu nhiễm trùng xảy ra.

Hàng trăm Trung tâm Tiêm chủng VNVC trên toàn quốc đang cung ứng và triển khai tiêm ngừa đầy đủ các loại vắc xin phòng bệnh hô hấp cho trẻ em và người lớn, kể cả các loại vắc xin mới, vắc xin thế hệ mới, các loại thường xuyên khan hiếm. 100% vắc xin chính hãng, chất lượng cao, bảo quản đạt chuẩn GSP tiêu chuẩn quốc tế, quy trình tiêm chủng an toàn, dịch vụ Khách hàng tận tâm, thân thiện với mức giá hợp lý, luôn bình ổn và nhiều ưu đãi.

Danh mục các loại vắc xin và sinh phẩm phòng bệnh hô hấp và biến chứng viêm phế quản phổi ở trẻ em

Tên vắc xin/ kháng thể	Phòng bệnh	Đăng ký ngay!
Vaxigrip (Pháp)	Cúm mùa
Influvac Tetra (Hà Lan)
GC Flu Quadrivalent (Hàn Quốc)
Ivacflu-S (Việt Nam)
Abrysvo (Bỉ)	Viêm phổi, viêm phế quản.. do virus hợp bào hô hấp gây ra
Beyfortus (Mỹ)
Synflorix (Bỉ)	Viêm phổi, viêm tai giữa, nhiễm khuẩn huyết… do phế cầu khuẩn gây ra
Prevenar 13 (Bỉ)
Vaxneuvance (Ireland)
Prevenar 20 (Bỉ)
Pneumovax 23 (Mỹ)
Infanrix Hexa (Bỉ)	Bạch hầu, ho gà
Hexaxim (Pháp)
Pentaxim (Pháp)
Tetraxim (Pháp)
Adacel (Canada)
Boostrix (Bỉ)
Td (Việt Nam)
Bexsero (Ý)	Viêm màng não, nhiễm khuẩn huyết do não mô cầu khuẩn
VA-Mengoc-BC (Cuba)
Menactra (Mỹ)
Nimenrix (Bỉ)
MenQuadfi (Mỹ)
Varivax (Mỹ)	Thủy đậu
Varilrix (Bỉ)
Mvvac (Việt Nam)	Sởi, quai bị, rubella
MMR-II (Mỹ)
Priorix (Bỉ)
ProQuad (Mỹ)

Để được tư vấn, đặt lịch tiêm vắc xin, Khách hàng có thể liên hệ trực tiếp với VNVC qua:

• Hotline: 028 7102 6595;
• Fanpage: VNVC – Trung tâm Tiêm chủng Trẻ em và Người lớn;
• Tìm trung tâm VNVC gần nhất TẠI ĐÂY;
• Để đặt mua vắc xin và tham khảo các sản phẩm vắc xin, quý Khách vui lòng truy cập: vax.vnvc.vn;
• Đặt mua các sản phẩm chăm sóc sức khỏe và dinh dưỡng chính hãng, chất lượng cao từ các thương hiệu uy tín hàng đầu quốc tế như Nestlé Health Science (Thụy Sĩ), Asahi - Wakodo (Nhật Bản), ECO Green (sản xuất tại Mỹ) với giá ưu đãi tại VNVC SHOP tại đây.

Quý Khách hàng có thể tải VNVC Mobile App dễ dàng bằng 2 link sau:

• IOS (iPhone, iPad…) TẠI ĐÂY.
• Android (Oppo, Samsung, Sony…) TẠI ĐÂY.

Tóm lại, viêm phế quản phổi ở trẻ em có thể gây biến chứng nặng nếu không được chăm sóc kịp thời. Nhận biết sớm triệu chứng, áp dụng phòng ngừa, tiêm chủng đầy đủ và duy trì dinh dưỡng hợp lý giúp bảo vệ sức khỏe và tăng cường phục hồi hô hấp.