Viêm thanh khí phế quản cấp: Nguy cơ nhưng dễ xem thường

Viêm thanh khí phế quản cấp là bệnh nhiễm trùng do virus, gây viêm và sưng đường hô hấp trên, chủ yếu ảnh hưởng đến trẻ em, với khoảng 10 - 16% trẻ em bị ít nhất một đợt viêm trong đời.

Viêm thanh khí phế quản là gì?

Viêm thanh khí phế quản (hay còn gọi là bệnh croup) là tình trạng viêm ở thanh quản, khí quản và phế quản, dẫn đến triệu chứng ho đặc trưng và tiếng rít khi hít vào. Mặc dù bệnh thường biểu hiện nhẹ và tự khỏi, nhưng tình trạng này đôi khi gây tắc nghẽn đường hô hấp trên và suy hô hấp dẫn đến nguy kịch.

1. Giải thích cơ chế gây bệnh

Khi tác nhân gây bệnh (phổ biến là virus) lây nhiễm vào đường thở, sẽ gây tắc nghẽn tại mũi và vòm họng. Sau đó, đặc biệt là trong giai đoạn nhiễm trùng tiên phát, các cơ quan như: thanh quản, khí quản và phế quản sẽ đều bị ảnh hưởng. Trong đó, vùng dưới thanh quản là nơi dễ bị tắc nghẽn nhất, vì đây là vùng ít giãn nở nhất của đường thở do được bao quanh bởi sụn nhẫn, với cấu trúc vành trước hẹp và phiến tứ giác lớn hơn ở phía sau tạo thành một “vòng nhẫn” cố định.

Khi luồng khí bị cản trở khi đi qua vùng hẹp này sẽ tạo ra âm thanh rung động cao độ điển hình hay tiếng thở rít. Âm thanh này rõ ràng nhất khi người bệnh hít vào do vận tốc dòng khí tăng lên trong đoạn đường thở bị thu hẹp, tạo ra áp lực âm trong lòng ống, làm co hẹp đường thở ngoài lồng ngực (tương tự việc mút ống hút giấy bị tắc một phần, thành ống sẽ bị ép lại do áp lực bên trong giảm).

2. Tại sao bệnh thường nặng hơn ở trẻ em?

Theo các chuyên gia y tế, viêm thanh khí phế quản thường diễn tiến nặng hơn ở trẻ nhỏ do đặc điểm giải phẫu và sinh lý đặc thù của đường thở. Đường hô hấp của trẻ, đặc biệt là vùng dưới thanh quản, vốn đã hẹp nên chỉ cần một mức độ phù nề nhẹ cũng có thể làm giảm đường kính khí đạo, dẫn đến tắc nghẽn nghiêm trọng.

Bên cạnh đó, phần sụn thanh quản ở trẻ vẫn còn mềm, chưa phát triển hoàn chỉnh, dễ bị xẹp khi có áp lực trong lúc hít vào, làm gia tăng nguy cơ co thắt và cản trở luồng không khí. Đặc biệt tình trạng nghẹt mũi và khóc có thể làm trầm trọng thêm hiện tượng hẹp động đường thở ở trẻ. (2)

3. Bảng so sánh nhanh: Viêm thanh khí phế quản, Cảm lạnh, Viêm tiểu phế quản

Trẻ nhỏ là đối tượng dễ mắc các bệnh lý hô hấp với triệu chứng tương tự nhau như viêm thanh khí phế quản, viêm tiểu phế quản, cảm lạnh; dễ gây nhầm lẫn trong chẩn đoán và điều trị. Việc phân biệt tình trạng bệnh sẽ giúp ba mẹ xử trí phù hợp hơn và tránh biến chứng nguy hiểm cho trẻ.

Bảng so sánh viêm thanh khí phế quản, viêm tiểu phế quản và cảm lạnh

Nguyên nhân gây viêm thanh khí phế quản

Theo các chuyên gia y tế, viêm thanh khí phế quản thường do nhiễm trùng virus gây ra, thời gian ủ bệnh dao động từ 2 - 6 ngày trước khi bùng phát triệu chứng, cụ thể như sau:

1. Nguyên nhân chính: Virus Parainfluenza

Virus parainfluenza (HPIV) là loại virus paramyxovirus và được phân loại thành các tuýp 1, 2, 3 và 4. Trong đó, HPIV tuýp 1 và 2 là nguyên nhân phổ biến nhất gây viêm thanh khí phế quản. Một số trường hợp do nhiễm trùng HPIV tuýp 3 gây ra, ít phổ biến hơn nhưng biểu hiện nghiêm trọng hơn so với tuýp 1 và 2.

Trong một nghiên cứu đánh giá ở 144 trẻ đến khoa cấp cứu với triệu chứng thở rít và khàn giọng, có đến 80% bệnh nhân được chẩn đoán bị viêm thanh khí phế quản và 71% trẻ đối chứng có xét nghiệm dương tính với nhiễm trùng do virus. Trong đó, kết quả xét nghiệm dương tính với PIV tuýp 1 và 2 là cao nhất, sau đó là virus cúm A, rhinovirus và enterovirus. (3)

2. Các loại virus khác cũng có thể gây bệnh

Bên cạnh HPIV, tình trạng viêm thanh khí phế quản cũng gây ra bởi các loại virus như virus cúm A và cúm B, adenovirus, rhinovirus, SARS-CoV-2, virus hợp bào hô hấp RSV và virus sởi. Nghiên cứu cho thấy, một tỷ lệ nhỏ trẻ mắc cúm chiếm khoảng 1 - 10% gây viêm thanh khí phế quản, tương tự mặc dù RSV đặc biệt phổ biến ở nhóm tuổi này nhưng chỉ chiếm khoảng 5% biểu hiện thành bệnh croup.

Một số loại virus khác hiếm gặp hơn như các loại enterovirus như coxsackie, echovirus và herpes simplex có thể gây ra các trường hợp viêm nhẹ, rải rác. Kể từ khi bùng phát vào cuối năm 2019, SARS-CoV-2 đã trở thành nguyên nhân phổ biến gây viêm thanh khí phế quản, đặc biệt là biến thể Omicron. Tình trạng viêm nhiễm do SARS-CoV-2 này có thể biểu hiện các triệu chứng nghiêm trọng, cần điều trị tích cực và nhập viện so với các nguyên nhân virus khác.

3. Yếu tố khác làm tăng nguy cơ mắc bệnh

Theo các chuyên gia y tế, mô hình dịch tễ học của viêm thanh khí phế quản chủ yếu phản ánh khuynh hướng theo mùa của tác nhân chính gây bệnh (HPIV). Trong đó, HPIV tuýp 1 chủ yếu xuất hiện vào mùa thu, dẫn đến các đợt bùng phát lớn. Các loại HPIV khác có mô hình theo mùa ít đặc trưng hơn như HPIV 2 thường xảy ra vào mùa thu và mùa đông (không đều và mức độ thấp hơn), HPIV 3 chủ yếu vào mùa xuân đến mùa thu.

Bên cạnh đó, virus cúm A/ B và RSV cũng là tác nhân dễ gây bệnh vào mùa đông và mùa xuân; rhinovirus, enterovirus, bocavirus và coronavirus xuất hiện trong hầu hết các thời gian trong năm.

Đặc biệt, bệnh croup còn đặc trưng theo độ tuổi, với tỷ lệ mắc cao nhất ở trẻ nhỏ từ 6 tháng đến 3 tuổi. Nguyên nhân là do đường thở của trẻ nhỏ hẹp nên dễ gặp các triệu chứng và biến chứng nguy hiểm.

Triệu chứng viêm thanh khí phế quản

Khoảng 85% bệnh nhân bị viêm thanh khí phế quản sẽ biểu hiện triệu chứng nhẹ, các trường hợp viêm nhiễm nặng rất hiếm gặp (dưới 1%).

1. Tiếng ho ông ổng (giống tiếng hải cẩu sủa)

Đặc trưng của tình trạng viêm thanh khí phế quản là biểu hiện ho không có đờm nhưng có âm sắc khàn đặc trưng của “tiếng sủa của hải cẩu”. Ho sâu hơn và khàn giọng báo hiệu sự khởi phát của tiếng rít hô hấp. Ở hầu hết trẻ em, bệnh viêm thanh quản thường kéo dài dưới 3 đến 4 ngày. Mặc dù ho có thể kéo dài hơn, nhưng các cơn ho đặc trưng của trẻ sẽ hết trong vòng 2 ngày

2. Thở rít khi hít vào (Stridor)

Nhiễm trùng thanh quản gây ra một loạt các phản ứng bệnh lý, bao gồm sự thâm nhiễm của các tế bào bạch cầu, phù nề đường hô hấp trên, tắc nghẽn một phần đường thở, tăng công thở và luồng khí hỗn loạn, ồn ào được gọi là tiếng rít. Mặc dù tiếng thở rít đột ngột xuất hiện vào ban đêm có thể là dấu hiệu ban đầu của bệnh, nhưng hầu hết trẻ đều bùng phát tiền triệu các dấu hiệu đường hô hấp trên nhẹ như chảy nước mũi, ho và đôi khi sốt từ 12 - 48 giờ trước khi bắt đầu ho (đặc trưng của bệnh).

Tiếng rít hô hấp có thể kèm theo co rút thành ngực, thường rõ nhất ở vùng trên đòn và trên xương ức. Một số trẻ có thể tiến triển thành tiếng rít hít vào và thở ra. Nhịp thở có thể tăng nhẹ, nhưng nhịp thở lớn hơn 50 lần/phút là bất thường ở trẻ em bị viêm thanh quản, trái ngược với nhịp thở nhanh rõ rệt thường thấy ở viêm tiểu phế quản.

3. Khàn giọng, mất tiếng

Bên cạnh ho có đờm và thở rít khi hít vào, bệnh croup còn biểu hiện tình trạng khàn giọng và mất tiếng. Trong một nghiên cứu đánh giá tác nhân gây viêm thanh quản ở 144 trẻ đến khoa cấp cứu với triệu chứng thở rít và khàn giọng, 80% bệnh nhân viêm thanh quản và 71% trẻ đối chứng có kết quả xét nghiệm dương tính với nhiễm trùng do virus.

4. Khó thở (thường nặng hơn về đêm)

Tiếng rít thanh quản thường khởi phát vào ban đêm. Trong những trường hợp nhẹ hơn, tình trạng có thể cải thiện vào buổi sáng, nhưng lại trở nên tồi tệ hơn vào ban đêm. Trẻ em bị viêm thanh khí phế quản có đặc điểm là khởi phát đột ngột vào ban đêm với ít dấu hiệu báo trước của nhiễm trùng đường hô hấp, sau đó cải thiện vào ban ngày, thường được chỉ định là mắc "viêm thanh quản co thắt”.

Mức độ nguy hiểm và các dấu hiệu cảnh báo cần đi cấp cứu ngay

Mức độ nghiêm trọng của viêm thanh khí phế quản được xác định dựa trên điểm số Westley - xác định bởi sự có hoặc không có tiếng thở rít khi nghỉ ngơi, mức độ co rút thành ngực, mức độ hít vào, sự có hoặc không có triệu chứng xanh xao hoặc tím tái và trạng thái tinh thần, cụ thể như sau:

1. Phân loại mức độ bệnh: Nhẹ - Trung bình - Nặng

• Nhẹ (điểm croup Westley ≤ 2): Trẻ bị viêm nhẹ không có tiếng thở rít khi nghỉ ngơi (mặc dù tiếng thở rít sẽ xuất hiện khi buồn bã hoặc khóc), ho khan, giọng khóc khàn khàn và không có hoặc chỉ có vết co thắt nhẹ ở thành ngực/ dưới sườn;

• Trung bình (điểm croup Westley từ 3 - 7): Xuất hiện tiếng rít khi nghỉ ngơi, có ít nhất các cơn co thắt nhẹ cà có thể có các triệu chứng hoặc dấu hiệu khác của tình trạng khó thở,nhưng ít hoặc không bị kích động;

• Nặng (điểm croup Westley ≥ 8): Có tiếng rít khi nghỉ ngơi, mặc dù âm lượng tiếng thở rít có thể giảm khi tình trạng tắc nghẽn đường hô hấp trên nặng hơn và lượng không khí vào phổi giảm. Trẻ có thể co kéo lồng ngực nghiêm trọng (bao gồm cả việc xương ức bị lõm vào). Bên cạnh đó, trẻ có thể trông lo lắng, kích động, xanh xao hoặc mệt mỏi. Việc phát triển sớm và điều trị kịp thời tình trạng này đóng vai trò vô cùng quan trọng.

2. Cần đến bệnh viện ngay nếu trẻ có các dấu hiệu sau

Tình trạng viêm nhiễm nặng có thể gây tắc nghẽn đường thở trên nghiêm trọng, nguy cơ dẫn đến suy hô hấp (lúc này điểm croup Westley ≥12) với các dấu hiệu như: mệt mỏi, uể oải, co rút lồng ngực rõ rệt, âm thanh thở giảm hoặc mất, mức độ ý thức bị suy giảm, nhịp tim nhanh, tím tái hoặc nhợt nhạt… Bệnh nhân cần được đến cơ sở y tế ngay lập tức để được can thiệp điều trị kịp thời.

Hướng dẫn chăm sóc viêm thanh khí phế quản ở trẻ tại nhà (dành cho thể nhẹ)

Việc điều trị viêm thanh khí phế quản sẽ được đánh giá trên mức độ nghiêm trọng của thang điểm croup Westley. Đối với trường hợp nhẹ, trẻ sẽ được chỉ định điều trị thuyên giảm triệu chứng và chăm sóc hỗ trợ tại nhà, thường hồi phục trong vòng 3 - 4 ngày, cụ thể như sau:

1. Duy trì không khí ẩm

Duy trì độ ẩm trong không khí cũng là phương pháp bố mẹ có thể lưu ý thực hiện khi chăm sóc trẻ bị croup tại nhà. Các thiết bị tạo độ ẩm tại nhà (ví dụ: máy phun sương mát hoặc máy tạo độ ẩm) có thể làm giảm tình trạng khô đường hô hấp trên và giúp trẻ dễ thở hơn. Bố mẹ có thể tăng độ ẩm nhanh chóng bằng cách mở vòi sen nước nóng để tạo hơi nước trong phòng tắm.

Bên cạnh đó, việc bế trẻ ra ngoài hít thở không khí lạnh ban đêm hoặc vào bếp hít thở không khí lạnh từ tủ đông cũng có thể làm thông thoáng đường thở cho trẻ hiệu quả.

2. Giữ bình tĩnh cho trẻ là ưu tiên hàng đầu

Giữ bình tĩnh cho trẻ là một phần quan trọng trong việc chăm sóc viêm thanh khí phế quản thể nhẹ tại nhà. Khi trẻ bị ho nhiều, thở rít hoặc khàn tiếng, cảm giác khó chịu và lo lắng có thể khiến trẻ ho nặng hơn hoặc thở gấp, làm tình trạng bệnh trở nên nghiêm trọng hơn. Do đó, việc trấn an trẻ bằng việc vỗ về, ôm ấp để trẻ cảm thấy an toàn sẽ giúp trẻ giữ bình tĩnh, hỗ trợ cải thiện quá trình phục hồi hiệu quả hơn.

3. Bù đủ nước và hạ sốt đúng cách

Việc bù đủ nước và hạ sốt đúng cách là hai yếu tố quan trọng trong chăm sóc trẻ bị viêm thanh khí phế quản (croup) thể nhẹ tại nhà. Khi bị croup, trẻ thường ho nhiều, thở rít và có thể sốt, dẫn đến nguy cơ mất nước. Do đó, cha mẹ cần cho trẻ uống nước thường xuyên, chia thành nhiều lần trong ngày, ưu tiên nước ấm, nước lọc, nước trái cây loãng hoặc súp để vừa bổ sung nước vừa cung cấp dinh dưỡng. Tránh cho trẻ uống nước lạnh, nước có gas hoặc ép uống quá nhiều một lúc.

Đối trường hợp trẻ có dấu hiệu sốt, cần dùng thuốc hạ sốt như paracetamol theo đúng liều lượng và hướng dẫn của bác sĩ, tuyệt đối không dùng aspirin cho trẻ nhỏ. Ngoài ra, có thể kết hợp chườm ấm ở trán, nách, bẹn và mặc quần áo thoáng mát để giúp trẻ hạ nhiệt

4. Các biện pháp hỗ trợ khác

Ngoài việc chăm sóc triệu chứng và dùng thuốc theo chỉ định, một số biện pháp hỗ trợ đơn giản tại nhà có thể giúp trẻ bị viêm thanh khí phế quản cảm thấy dễ chịu hơn và hồi phục nhanh hơn. Trong đó, việc kê cao đầu cho trẻ khi ngủ là rất hữu ích để giảm tình trạng nghẹt thở, ho về đêm và giúp đường thở thông thoáng hơn. Cha mẹ có thể dùng gối mềm hoặc nâng nhẹ phần đầu giường để tạo độ nghiêng vừa phải, giúp trẻ ngủ ngon hơn.

Bên cạnh đó, tránh khói thuốc lá và các chất kích thích khác là điều bắt buộc. Khói thuốc, bụi bẩn, mùi hóa chất hoặc không khí ô nhiễm có thể làm kích thích đường hô hấp, khiến tình trạng viêm nặng hơn hoặc kéo dài thời gian hồi phục. Vì vậy, cần giữ môi trường sống của trẻ sạch sẽ, thoáng khí, không có khói thuốc và hạn chế tiếp xúc với các yếu tố gây dị ứng như lông thú, phấn hoa hoặc nước hoa mạnh mùi.

Các phương pháp điều trị y tế tại bệnh viện

Trong trường hợp trẻ bị viêm phế quản dạng từ trung bình đến nặng, trẻ cần được theo dõi và can thiệp tại cơ sở y tế để điều trị hiệu quả và ngăn ngừa các biến chứng nguy hiểm.

1. Thuốc Corticosteroid

Dexamethasone là một loại glucocorticosteroid, giúp đẩy nhanh quá trình phục hồi, giảm nhu cầu chăm sóc y tế bổ sung và rút ngắn thời gian nằm viện, thường được chỉ định trong trường hợp trẻ bị viêm thanh khí phế quản từ trung bình đến nặng.

Thông thường, Dexamethasone đường uống sẽ được ưu tiên hơn đường tiêm vì ít xâm lấn, giúp trẻ dễ chịu hơn khi bị suy hô hấp. Tuy nhiên, trong trường hợp trẻ không nuốt được, nôn mửa hoặc suy hô hấp nặng, có thể cần dùng dexamethasone tiêm bắp hoặc tiêm tĩnh mạch. Thuốc uống cũng ít tốn kém hơn và có thể được kê đơn để sử dụng tại nhà trong trường hợp viêm thanh quản nhẹ.

2. Khí dung Epinephrine (Adrenaline)

Trẻ em bị viêm thanh quản trung bình đến nặng được dùng epinephrine dạng khí dung. Epinephrine racemic dạng khí dung đã được chứng minh là cải thiện điểm số triệu chứng trong vòng 30 phút, nhưng tác dụng của nó có thể giảm dần sau 2 giờ ở những bệnh nhân bị viêm thanh quản mức độ trung bình đến nặng, do đó cần theo dõi kéo dài sau điều trị. Nếu các triệu chứng cải thiện, bệnh nhân có thể được xuất viện sau 4 giờ theo dõi, kèm theo hướng dẫn theo dõi chặt chẽ.

3. Thở oxy

Theo các chuyên gia y tế, tất cả trẻ bị giảm độ bão hòa oxy cần được bổ sung oxy. Trong đó, việc sử dụng hỗn hợp heli và oxy từ lâu đã được sử dụng để cải thiện trao đổi khí trong các rối loạn tắc nghẽn khác nhau ở đường hô hấp trên và dưới. Đối với trường hợp từ trung bình đến nặng cần được theo dõi và nhập viện nếu các triệu chứng không cải thiện.

Có thể thấy, viêm thanh - khí - phế quản có thể tạo ra gánh nặng đáng kể cho trẻ em và cộng đồng, không chỉ về sức khỏe mà còn về chi phí điều trị và gián đoạn sinh hoạt học tập. Trẻ nhỏ, người cao tuổi và nhóm có bệnh nền dễ diễn tiến nặng, biến chứng như viêm phổi, suy hô hấp hoặc bội nhiễm, dẫn đến nhập viện kéo dài và nguy cơ tử vong. Để giảm thiểu rủi ro này, chủ động phòng ngừa bằng vắc xin là biện pháp hiệu quả nhất.

Các vắc xin như cúm, phế cầu, ho gà - bạch hầu - uốn ván, vắc xin RSV và kháng thể đơn dòng RSV, cũng như các vắc xin phòng bệnh lây qua đường hô hấp khác như não mô cầu, thủy đậu, giúp trẻ và người lớn hình thành kháng thể bảo vệ, giảm nguy cơ mắc bệnh, biến chứng nặng và hạn chế lây lan trong cộng đồng. Việc tiêm chủng đầy đủ, đúng lịch là bước chủ động, an toàn và hiệu quả, vừa bảo vệ sức khỏe cá nhân, vừa góp phần giảm gánh nặng cho hệ thống y tế.

Nhìn chung, tình trạng viêm thanh khí phế quản cấp dù thường được xem là bệnh nhẹ và phổ biến ở trẻ nhỏ, lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ nếu không được theo dõi và xử lý đúng cách. Sự chủ quan của người chăm sóc có thể khiến bệnh diễn tiến nhanh, gây khó thở, suy hô hấp và thậm chí phải nhập viện cấp cứu. Vậy nên, việc nhận biết sớm triệu chứng, chăm sóc đúng cách tại nhà và nắm rõ dấu hiệu khi nào trẻ cần được can thiệp y tế là yếu tố then chốt để bảo vệ sức cho trẻ.