Hướng dẫn phòng ngừa RSV toàn diện để bảo vệ gia đình

Chủ động phòng ngừa RSV là giải pháp tối ưu giúp giảm nguy cơ mắc bệnh, ngăn ngừa biến chứng nguy hiểm, hạn chế nguy cơ tái nhiễm, bảo vệ sức khỏe toàn diện, đặc biệt là trẻ nhỏ, người cao tuổi, người suy giảm miễn dịch, mắc bệnh lý nền.

Vì sao cần chủ động phòng ngừa RSV?

Chủ động phòng ngừa RSV đóng vai trò quan trọng góp phần giảm đáng kể gánh nặng bệnh tật và áp lực lên hệ thống y tế, bởi loại virus này có khả năng lây lan nhanh, nguy cơ biến chứng nguy hiểm, khả năng tái nhiễm nhiều lần, chi phí điều trị tốn kém và hiện chưa có thuốc điều trị đặc hiệu. (1)

1. RSV lây lan nhanh, gây biến chứng nguy hiểm

Virus hợp bào hô hấp RSV là loại virus phổ biến, có khả năng lây nhiễm cao, lây qua các tế bào dọc theo đường hô hấp ở người (từ mũi đến phổi). Virus nhân lên ở nắp thanh quản của vòm họng, sau đó phân tán trong biểu mô của đường thở vả tiểu phế quản. Ngoài ra, RSV cũng có thể ảnh hưởng đến các cơ quan ngoài đường hô hấp như tim mạch, hệ thần kinh trung ương, nội tiết và gan

RSV là tác nhân gây bệnh có khả năng gây tử vong ở trẻ nhỏ, đứng thứ ba về tần suất sau phế cầu khuẩn và Haemophilus influenzae týp B (vi khuẩn Hib). Trên toàn cầu, ước tính RSV là nguyên nhân gây ra khoảng 33 triệu ca bệnh đường hô hấp dưới, 3 triệu ca nhập viện và khoảng 199.000 ca tử vong ở trẻ em.

2. Tái nhiễm nhiều lần

Chuyên gia y tế nhận định, miễn dịch hình thành sau khi nhiễm RSV thường không đủ mạnh và nhanh chóng suy giảm, khiến người bệnh dễ dàng tái nhiễm nhiều lần. Một nghiên cứu đã chỉ ra, khoảng ½ số bệnh nhân từng nhiễm RSV bị tái nhiễm sau 2 tháng và đến 8 tháng thì tỷ lệ tái nhiễm tăng lên tới ⅔. Kết quả nghiên cứu đã thống kê có khoảng 73% bệnh nhân tái nhiễm hai lần trở lên trong vòng 26 tháng và 47% bị nhiễm ba lần trở lên.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cho biết, trẻ lớn và người trưởng thành thường bị tái nhiễm RSV, nhưng chủ yếu bị bệnh nhẹ, ngoại trừ người cao tuổi và những người có bệnh lý nền nghiêm trọng có thể bị bệnh nặng và thậm chí tử vong.

3. Hạn chế trong điều trị

Hiện chưa có thuốc điều trị đặc hiệu các bệnh nhiễm trùng do RSV gây ra, phương pháp điều trị chính là tập trung chăm sóc hỗ trợ thuyên giảm triệu chứng, nên cần đặc biệt chú trọng trong phòng ngừa nhiễm RSV, ngăn chặn nguy cơ bệnh nặng và nhập viện.

4. Chi phí điều trị tốn kém

Điều trị các bệnh lý do RSV chủ yếu dựa vào chăm sóc hỗ trợ, vốn tiêu tốn nhiều chi phí cả trực tiếp (thuốc men, viện phí) lẫn gián tiếp (nghỉ việc chăm con, đi lại, tái khám, theo dõi sau xuất viện). Tại Việt Nam, riêng chi phí nhập viện vì RSV ở trẻ nhỏ có thể tiêu tốn tới 70% mức lương tối thiểu hàng tháng của một hộ gia đình tại TP.HCM, chưa kể khoản chi khổng lồ cho điều trị hồi sức tích cực (ICU).

Nhận diện chính xác các đối tượng có nguy cơ cao nhiễm virus RSV

Bất kỳ ai cũng có thể bị nhiễm RSV, nhưng có một số nhóm đối tượng nguy cơ cao mắc bệnh, dễ diễn tiến nặng cần đặc biệt lưu ý, cụ thể như sau:

1. Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 2 tuổi

RSV là nguyên nhân hàng đầu gây nhiễm trùng hô hấp dưới cấp tính ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ dưới 2 tuổi trên toàn cầu. Theo thống kê, cứ 28 ca tử vong được ghi nhận ở trẻ em từ 1 - 6 tháng tuổi thì có một trường hợp do RSV gây ra. Đặc biệt, trẻ sơ sinh nhiễm bệnh có nguy cơ cao phải nhập viện dài ngày, tỷ lệ thở máy và hồi sức tích cực cao hơn.

Trẻ dưới 1 tuổi đặc biệt dễ bị ảnh hưởng đến đường hô hấp dưới, với 40% các trường hợp nhiễm trùng nguyên phát dẫn đến viêm tiểu phế quản. Trong đó, khoảng 3 - 10% trẻ nhập viện do viêm tiểu phế quản bị suy hô hấp cấp tính, cần thở máy tại Khoa chăm sóc đặc biệt Nhi khoa (PICU).

Theo CDC Hoa Kỳ, trẻ có nguy cơ cao mắc bệnh nặng do RSV cao nhất bao gồm: trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ (càng nhỏ tuổi, nguy cơ càng cao), trẻ sinh non, trẻ mắc các bệnh về phổi mãn tính hoặc bệnh tim bẩm sinh, trẻ có hệ miễn dịch suy yếu, trẻ bị xơ nang nặng, trẻ mắc chứng rối loạn thần kinh cơ (đặc biệt là những trẻ gặp có khó khăn khi nuốt hoặc làm sạch dịch nhầy). (2)

2. Người lớn tuổi (từ 60 tuổi trở lên)

Không chỉ ảnh hưởng đến trẻ em, RSV còn gây gánh nặng lên người trưởng thành, đặc biệt là người cao tuổi. Các nghiên cứu gần đây, cho thấy RSV tạo ra gánh nặng trong các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp ở người lớn, thậm chí còn lớn hơn cả cúm. Ở người lớn, nguy cơ mắc bệnh RSV nghiêm trọng tăng dần theo độ tuổi, liên quan đến sự suy giảm khả năng thể chất, tích tụ bệnh đi kèm và tình trạng lão hóa miễn dịch theo tuổi tác.

Người lớn tuổi có nguy cơ đặc biệt cao bị nhiễm RSV nghiêm trọng, ước tính có 177.000 trường hợp phải nhập viện mỗi năm và 14.000 người tử vong. Một nghiên cứu thực tế cho thấy, bệnh nhân lớn tuổi từ 65 tuổi trở lên mắc RSV phải nhập viện và đến khoa cấp cứu nhiều gấp đôi trong vòng 12 tháng so với bệnh nhân từ 18 - 64 tuổi. (3)

3. Người có hệ miễn dịch suy yếu

Ở người lớn suy giảm miễn dịch, nhiễm RSV có thể biểu hiện với nhiều mức độ nghiêm trọng, từ triệu chứng nhẹ cho đến suy hô hấp tiến triển và thậm chí tử vong. Các nghiên cứu cho thấy nhóm bệnh nhân dễ gặp phải tình trạng này chủ yếu là những người ghép tế bào gốc tạo máu hoặc ghép phổi, bên cạnh đó còn có một tỷ lệ nhỏ bệnh nhân nhiễm HIV dương tính.

4. Người mắc các bệnh nền mãn tính

Theo chuyên gia y tế, người có các bệnh đi kèm như bệnh hô hấp mạn tính, béo phì... có khả năng nhiễm RSV nặng hơn bình thường. RSV đôi khi có thể làm trầm trọng thêm các tình trạng bệnh nền sẵn có như bệnh hen suyễn, bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính (COPD), suy tim…

Biện pháp phòng ngừa RSV toàn diện để bảo vệ gia đình

Hiện tại không có phương pháp điều trị đặc hiệu cho nhiễm trùng RSV, các biện pháp chữa trị chủ yếu mang tính hỗ trợ. Do đó, tiêu chí “phòng bệnh hơn chữa bệnh” nên được ưu tiên hàng đầu, nhằm hạn chế nguy cơ mắc bệnh, diễn tiến nặng, giảm gánh nặng lên hệ thống y tế toàn cầu. Một số biện pháp phòng ngừa lây nhiễm RSV góp phần bảo vệ sức khỏe gia đình toàn diện có thể kể đến như sau:

1. Tiêm vắc xin phòng ngừa virus RSV

Tiêm vắc xin phòng RSV là giải pháp dự phòng chủ động, toàn diện và hiệu quả nhất hiện nay. Tại Việt Nam, vắc xin phòng RSV - Abrysvo (Pfizer, sản xuất tại Bỉ) đã được đưa về, ra mắt và triển khai đầu tiên tại Hệ thống tiêm chủng VNVC. Vắc xin được chỉ định tiêm cho người lớn từ 60 tuổi trở lên và phụ nữ mang thai từ 24 - 36 tuần thai, giúp bảo vệ sức khỏe thai kỳ và truyền kháng thể thụ động bảo vệ trẻ trong những năm tháng đầu đời. Vắc xin Arexvy (GSK) được chỉ định tiêm cho người từ 60 tuổi trở lên.

Theo nghiên cứu, vắc xin RSV giúp làm giảm giảm 81,8% nguy cơ trẻ mắc nhiễm trùng hô hấp dưới nặng do RSV cần chăm sóc y tế trong 90 ngày đầu đời và duy trì mức bảo vệ 69,4% trong suốt 180 ngày sau sinh. Bên cạnh đó, vắc xin Abrysvo được chứng minh có hiệu quả vượt trội trong việc giảm nguy cơ nhiễm RSV tới 86% ở những trường hợp có từ 3 triệu chứng trở lên và đạt 67% hiệu quả ở bệnh nhân với 2 triệu chứng.

2. Sử dụng kháng thể RSV đơn dòng cho trẻ có nguy cơ cao nhiễm bệnh

Kháng thể đơn dòng của RSV nhắm vào protein F là một chiến lược miễn dịch thụ động quan trọng để bảo vệ trẻ sơ sinh có nguy cơ cao. Loại kháng thể này đóng vai trò thay thế cho miễn dịch từ mẹ, đặc biệt hữu ích cho trẻ không được hưởng miễn dịch thụ động đầy đủ từ việc truyền kháng thể qua nhau thai của mẹ.

Kháng thể đơn dòng thế hệ mới phòng virus hợp bào hô hấp RSV Beyfortus (Nirsevimab) của Sanofi, sản xuất tại Mỹ phát triển đã được phê duyệt tại gần 60 quốc gia và chính thức đưa vào chương trình tiêm chủng quốc gia của hơn 25 nước. Loại kháng thể này mở rộng đối tượng bảo vệ từ trẻ sinh non, có bệnh nền đến trẻ khỏe mạnh đủ tháng.

Kháng thể chỉ định tiêm cho trẻ từ 1 ngày tuổi đến tròn 24 tháng tuổi, giúp giảm hơn 82% nguy cơ nhập viện do viêm phổi, viêm tiểu phế quản do RSV. Hiệu lực bảo vệ kéo dài liên tục 5 - 6 tháng, tương đương trọn một mùa dịch.

3. Vệ sinh tay thường xuyên

Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) đã đưa ra các khuyến nghị nhằm ngăn ngừa sự lây truyền RSV, trong đó rửa tay thường xuyên được xem là biện pháp quan trọng nhất để giảm gánh nặng bệnh. Nên rửa tay bằng xà phòng và nước trong ít nhất 20 giây hoặc sử dụng dung dịch rửa tay có chứa ít nhất 60% cồn. Thời điểm cần rửa tay là trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh hoặc bất cứ khi nào cảm thấy tay bị bẩn

4. Giữ môi trường sống sạch sẽ

RSV có thể tồn tại nhiều giờ trên các bề mặt cứng như bàn, thanh chắn cũi… hoặc trên các bề mặt mềm như khăn giấy, vải… nhưng trong thời gian ngắn hơn. Vậy nên, giữ môi trường sống sạch sẽ bằng cách thường xuyên lau chùi bề mặt, giặt giũ đồ dùng và duy trì không gian sống thông thoáng, trong lành, góp phần hạn chế sự tồn tại và lây lan của virus, giảm nguy cơ nhiễm bệnh.

5. Hạn chế tiếp xúc với các nguồn lây

RSV thường lây nhiễm trong vòng 3 - 8 ngày, thậm chí là 1 hoặc 2 ngày trước khi người bệnh bắt đầu xuất hiện triệu chứng. Đặc biệt, trẻ sơ sinh và người có hệ miễn dịch suy yếu có thể tiếp tục lây lan virus trong 4 tuần hoặc lâu hơn, ngay cả khi đã hết triệu chứng. Chính vì vậy, cần hết sức cẩn trọng và hạn chế tiếp xúc với người bệnh và người nghi ngờ nhiễm bệnh nhằm bảo vệ sức khỏe, giảm nguy cơ lây nhiễm trong cộng đồng.

6. Không hút thuốc gần trẻ

Nghiên cứu đã chỉ ra, việc tiếp xúc với khói thuốc lá sẽ làm tăng nguy cơ mắc bệnh và mức độ nghiêm trọng của nhiễm trùng do virus, bao gồm cả RSV. Khói thuốc lá chứa hàng ngàn hợp chất độc hại, trong đó có nhiều chất gây kích ứng đường hô hấp và làm suy giảm hệ miễn dịch.

Đối với trẻ nhỏ, việc hít phải khói thuốc thụ động không chỉ làm tăng nguy cơ nhiễm RSV mà còn khiến bệnh diễn tiến nặng hơn, dễ dẫn đến biến chứng nguy hiểm. Vì vậy, hạn chế tối đa việc cho trẻ tiếp xúc với khói thuốc, giữ môi trường sống trong lành là một trong những biện pháp quan trọng để phòng ngừa RSV.

Nhìn chung, nhiễm RSV vẫn là thách thức y tế toàn cầu, gây gánh nặng bệnh tật đặc biệt ở trẻ sơ sinh, người cao tuổi và người suy giảm miễn dịch, có bệnh lý nền. Những tiến bộ trong phát triển vắc xin và kháng thể đơn dòng đã mở ra cơ hội phòng ngừa RSV tối ưu giúp giảm tỷ lệ mắc bệnh và tử vong liên quan đến RSV hiệu quả.