Bệnh uốn ván ở trẻ em có thể dẫn đến nguy cơ tử vong

Bệnh uốn ván ở trẻ em là một trong những tình trạng nhiễm trùng nguy hiểm nhất, có thể bùng phát sau những vết thương tưởng chừng rất nhỏ nếu không được xử lý đúng cách. Với độc tố tấn công hệ thần kinh, bệnh tiến triển nhanh, gây co cứng cơ, khó thở và có thể đe dọa tính mạng. Trong bối cảnh trẻ hiếu động, dễ bị xây xước và nhiễm bẩn, các chuyên gia nhấn mạnh việc nhận biết sớm nguy cơ và chủ động phòng ngừa bằng tiêm chủng đầy đủ là chìa khóa bảo vệ trẻ khỏi căn bệnh nghiêm trọng này.

Uốn ván ở trẻ em là gì?

Bệnh uốn ván ở trẻ em là bệnh truyền nhiễm cấp tính nguy hiểm, do độc tố thần kinh của trực khuẩn Clostridium tetani tiết ra. Bệnh đặc trưng bởi tình trạng cứng cơ toàn thân tiến triển, có khả năng dẫn đến tử vong do ngạt thở, suy tim hoặc các biến chứng nghiêm trọng khác. Uốn ván chủ yếu xảy ra sau chấn thương, song cũng có thể ảnh hưởng đến phụ nữ mang thai và trẻ sơ sinh chưa được tiêm phòng, đặc biệt là tại những nơi có điều kiện vệ sinh kém.

Dù là căn bệnh có thể phòng ngừa nhờ tiêm chủng, song gánh nặng toàn cầu do uốn ván vẫn còn rất lớn. Tại một số quốc gia có thu nhập thấp và trung bình, việc thiếu các cơ sở chăm sóc tích cực có thể dẫn đến tỷ lệ tử vong do uốn ván ở trẻ sơ sinh lên đến 100%.

Những năm gần đây, thế giới đã chứng kiến những tiến bộ trong cuộc chiến chống uốn ván toàn cầu nhờ vào nỗ lực tiêm chủng ngày càng tăng, cùng những thay đổi đáng kể về cơ sở hạ tầng y tế công cộng. Tỷ lệ tiêm chủng được tăng cường cùng các chính sách y tế mạnh mẽ hơn dẫn đến sự sụt giảm đáng kể tỷ lệ mắc và tử vong do uốn ván ở nhiều khu vực.

Tỷ lệ mắc uốn ván ở trẻ em đã giảm từ 308.931 trường hợp năm 1990 xuống còn 17.788 trường hợp năm 2021. Nhờ đó, tỷ lệ tử vong do bệnh uốn ván ở trẻ em đã giảm đáng kể trong 30 năm qua, từ 24,62/100.000 trường hợp xuống còn 1,34/100.000 (2). Do đó, cần phải có những biện pháp nâng cao ý thức của người dân chủ động phòng ngừa bệnh, nhằm giảm thiểu gánh nặng toàn cầu do bệnh uốn ván ở trẻ em gây ra.

Nguyên nhân trẻ bị uốn ván

Bệnh uốn ván ở trẻ em xảy ra khi trực khuẩn Clostridium tetani xâm nhập vào các vết thương của trẻ, khi tiếp xúc với cát, đất, phân gia súc, gia cầm hay các dụng cụ phẫu thuật không tiệt trùng. Từ đó, phát triển thành những ổ nhiễm trùng gây bệnh.

Ngoài ra, một phương thức lây truyền bệnh uốn ván ở trẻ em phổ biến là do trực khuẩn Clostridium tetani xâm nhập qua dây rốn trong quá trình chuyển dạ. Điều này xảy ra do nhân viên y tế cắt rốn bằng dụng cụ bẩn hoặc sau khi sinh rốn của trẻ không được vệ sinh cẩn thận, sạch sẽ và băng đầu rốn nơi bị cắt không được khử trùng, dẫn đến việc bé bị nhiễm uốn ván.

Dấu hiệu nhận biết trẻ mắc uốn ván

Bệnh uốn ván thường khởi phát sau chấn thương trung bình là 7 ngày. Có khoảng 15% trường hợp có thể khởi phát bệnh trong vòng 3 ngày, 10% trường hợp khởi phát bệnh sau 14 ngày. Các dấu hiệu điển hình của bệnh, bao gồm:

• Tăng trương lực cơ, co cứng toàn thân. Hiện tượng tăng trương lực cơ thường xuất hiện đầu tiên ở các cơ nhai nuốt khiến bệnh nhân ăn uống khó khăn; đồng thời đau ở các cơ như cổ, vai và lưng.
• Các cơ khác tiếp đến cũng bị tăng trương lực, gây cứng bụng, cứng các cơ gốc chi.
• Do tình trạng cơ mặt co cứng liên tục, dẫn đến việc vẻ mặt bệnh nhân nhăn nhó, cười nhăn. Co cứng cơ lưng tạo thế lưng cong ưỡn lưng.

Ở trẻ em, uốn ván sơ sinh thường xuất hiện ở trẻ 3 - 28 ngày tuổi (trung bình là 8 ngày). Thời gian ủ bệnh thường dao động trong khoảng 2 ngày - 1 tháng. Trong thời kỳ toàn phát, trẻ có thể sốt 38 - 39 độ C, có khi lên đến 40 - 41 độ C. Trẻ quấy khóc, bỏ bú, miệng chúm chím, hàm cứng, không bú được, dần xuất hiện cơn co giật và co cứng. Mỗi khi co giật, mặt trẻ nhăn lại, miệng chúm chím, sùi bọt mép, 2 tay nắm chặt. Nếu co giật mạnh có thể kèm ngưng thở vì cơ thanh quản co thắt, khiến trẻ tím tái, chân tay lạnh.

Trẻ bị uốn ván nguy hiểm như thế nào?

Đối với bệnh uốn ván ở trẻ em và người lớn, thời gian ủ bệnh càng ngắn thì nguy cơ tử vong càng cao. Nếu không điều trị kịp thời sẽ dẫn đến nhiều biến chứng nghiêm trọng như:

• Gãy xương: Thường là do co thắt cơ hoặc co giật nặng.
• Co thắt thanh quản: Gây khó thở, ngạt thở, suy hô hấp.
• Động kinh: Nhiễm trùng lan đến não, bệnh nhân uốn ván có thể bị động kinh.
• Viêm phổi: Do hít phải dịch tiết dạ dày, dẫn đến viêm phổi.
• Thuyên tắc phổi.
• Suy thận.

Cụ thể, do thực quản co thắt, bệnh nhân không thể tự ăn uống, gây khó nuốt, nuốt nghẹn, nuốt sặc; cần đặt ống thông dạ dày nuôi ăn. Trong nhiều trường hợp người bệnh cần phải nuôi ăn bằng thuốc truyền tĩnh mạch. Trong trường hợp bệnh nhân bị co thắt khí quản, khó thở, bác sĩ sẽ phải mở khí quản.

Trong một số trường hợp bệnh nhân còn có thể gặp phải biến chứng rối loạn thần kinh thực vật, biểu hiện bởi rối loạn nhịp tim nghiêm trọng, huyết áp, nhiệt độ cơ thể, dẫn đến tử vong.

Bệnh nhân còn có thể gặp phải các biến chứng khác như nhiễm trùng cơ hội, viêm phổi do thở máy (nhiễm các tác nhân đa kháng kháng sinh), teo cơ, cứng khớp... Nếu người bệnh có các bệnh tiềm ẩn như tim mạch, gan thận, đái tháo đường... sẽ có nguy cơ tăng nặng tình trạng bệnh.

Phương pháp điều trị uốn ván cho trẻ

Hiện không có phương pháp điều trị đặc hiệu cho bệnh uốn ván. Khi mắc bệnh, trẻ cần được đưa ngay đến bệnh viện để điều trị khẩn cấp, lâu dài, từ đó hạn chế những triệu chứng bệnh và tăng cường đề kháng. Việc điều trị chủ yếu xoay quanh chăm sóc vết thương, sử dụng thuốc giảm triệu chứng và cung cấp sự hỗ trợ chuyên nghiệp.

Tùy mức độ nhiễm bệnh trong từng tình huống cụ thể, bác sĩ sẽ chỉ định phác đồ điều trị phù hợp. Trong quá trình điều trị bệnh uốn ván ở trẻ em, cần tuân thủ một số nguyên tắc sau:

• Cho trẻ không gian điều trị và nghỉ ngơi yên tĩnh. Tránh làm phiền hay khiến trẻ kích thích mạnh.
• Sử dụng kháng sinh để tiêu diệt hết vi khuẩn.
• Kiểm soát những biểu hiện có thể đe dọa tính mạng như cứng cơ, rối loạn thần kinh.
• Điều trị hỗ trợ, như đặt máy thở với trẻ bị nhiễm nặng. Sau khi trẻ phục hồi cần tiêm phòng vắc xin phòng bệnh uốn ván theo chỉ định của bác sĩ để ngăn ngừa nguy cơ tái phát.

Hướng dẫn cách phòng ngừa uốn ván cho trẻ nhỏ

Đây là bệnh nguy hiểm nhưng hoàn toàn có thể phòng ngừa nếu trẻ được bảo vệ đúng cách. Dưới đây là hướng dẫn các biện pháp phòng ngừa bệnh uốn ván ở trẻ em giúp cha mẹ chủ động bảo vệ sức khỏe cho con.

• Tiêm uốn ván cho trẻ là biện pháp phòng ngừa hiệu quả và an toàn nhất, giúp cơ thể trẻ tạo kháng thể chống lại vi khuẩn gây bệnh. Trẻ cần được tiêm đầy đủ các mũi vắc xin có thành phần uốn ván theo lịch khuyến cáo và tiêm nhắc đúng thời điểm để duy trì miễn dịch lâu dài. Lưu ý, nếu chưa được tiêm ngừa vắc xin đầy đủ, khi có vết thương cần đến các cơ sở y tế gần nhất để xử trí vết thương đúng cách, đồng thời được tiêm huyết thanh giải độc tố để phòng bệnh. Tuyệt đối không tự xử trí vết thương tại nhà, thoa, đắp các loại cây cỏ không đảm bảo vệ sinh tạo điều kiện cho vi khuẩn phát triển.
• Vệ sinh và xử trí vết thương đúng cách: Khi trẻ bị trầy xước hoặc bị vật nhọn đâm phải cần được rửa ngay dưới vòi nước sạch, đồng thời sử dụng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn để làm sạch vết thương. Với những vết thương sâu cần đưa trẻ đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt để được thăm khám và xử trí đúng cách.
• Đảm bảo môi trường sinh hoạt an toàn: Hạn chế cho trẻ chơi ở những nơi nhiều đất cát, rác thải, chuồng trại chăn nuôi; mang giày dép khi ra ngoài để giảm nguy cơ chấn thương ở bàn chân.
• Phòng uốn ván sơ sinh: Phụ nữ mang thai cần tiêm vắc xin đầy đủ để truyền kháng thể thụ động cho trẻ, giúp phòng ngừa uốn ván sơ sinh hiệu quả ngay từ những ngày đầu đời.

Bệnh uốn ván ở trẻ em là tình trạng nghiêm trọng, có khả năng dẫn đến nhiều biến chứng và nguy cơ tử vong cho bệnh nhân nếu không được xử trí đúng cách, kịp thời. Tiêm vắc xin đầy đủ là biện pháp hiệu quả nhất để phòng bệnh và giảm nguy cơ tử vong. Người đã từng mắc bệnh vẫn cần tiêm phòng để tránh tái phát.