Chụp X-quang phổi: Những điều cần biết và chi phí

Chụp X-quang phổi là một phương pháp chẩn đoán hình ảnh phổ biến cho kết quả trong thời gian ngắn. Dựa vào kết quả X-quang phổi, bác sĩ có thể phát hiện nhiều vấn đề liên quan đến phổi, từ đó đưa ra được phác đồ điều trị và chăm sóc thích hợp cho bệnh nhân.

BS Nguyễn Như Điền - Quản lý Y khoa, Hệ thống Trung tâm tiêm chủng VNVC.

Chụp X-quang phổi được thực hiện như thế nào?

Chụp X-quang phổi là phương pháp chẩn đoán hình ảnh phổ biến, giúp bác sĩ chẩn đoán, theo dõi và điều trị nhiều bệnh liên quan đến phổi.

Về cơ chế tạo hình, máy X-quang hoạt động dựa trên khả năng xuyên qua cơ thể và mức độ hấp thụ tia X khác nhau của các mô, từ đó tạo ra hình ảnh trắng - đen trên phim hoặc hệ thống cảm biến kỹ thuật số. Khi chùm tia X đi qua lồng ngực, mỗi loại mô trong cơ thể sẽ hấp thụ tia X ở mức độ khác nhau, phụ thuộc vào độ dày và mật độ của mô. Sự khác biệt này chính là nền tảng giúp bác sĩ phân biệt các cấu trúc giải phẫu và phát hiện bất thường.

Cụ thể, các mô có mật độ cao như xương và răng hấp thụ nhiều tia X, khiến chỉ còn rất ít tia đến được bộ phận ghi nhận hình ảnh, nên trên phim X-quang các vùng này sẽ hiện màu trắng hoặc rất sáng. Ngược lại, các mô mềm như cơ, mỡ hoặc dịch hấp thụ ít tia X hơn, cho phép nhiều tia đi qua, vì vậy hình ảnh thể hiện màu xám với các mức độ đậm nhạt khác nhau. Riêng không khí trong phổi gần như không hấp thụ tia X, nên tia X đi qua gần như hoàn toàn, khiến nhu mô phổi trên phim X-quang thường có màu đen.

Phần tia X còn lại sau khi xuyên qua cơ thể sẽ được ghi nhận trên phim X-quang truyền thống hoặc cảm biến kỹ thuật số hiện đại, tạo thành hình ảnh hoàn chỉnh để bác sĩ phân tích. Nhờ sự tương phản rõ ràng giữa xương, mô mềm và không khí, chụp X-quang phổi giúp phát hiện các nhờ đó, chụp X-quang phổi giúp phát hiện nhiều bất thường quan trọng của hệ hô hấp và lồng ngực một cách nhanh chóng và hiệu quả. Trên hình ảnh X-quang, bác sĩ có thể nhận diện các dấu hiệu viêm phổi, lao phổi, tràn dịch màng phổi, tràn khí màng phổi, các tổn thương u, nốt bất thường trong phổi, cũng như bất thường về tim và khung xương lồng ngực. Những vùng phổi vốn có màu đen do chứa không khí, nếu xuất hiện đám mờ trắng hoặc xám bất thường, thường gợi ý tình trạng viêm, xẹp phổi, ứ dịch hoặc tổn thương nhu mô.

Trong thực hành lâm sàng, X-quang phổi thường được chỉ định như bước thăm dò hình ảnh ban đầu, bởi kỹ thuật này nhanh, chi phí hợp lý, liều tia thấp và dễ tiếp cận tại hầu hết các cơ sở y tế. Kết quả X-quang giúp bác sĩ định hướng chẩn đoán, theo dõi tiến triển bệnh và đánh giá hiệu quả điều trị. Trường hợp hình ảnh chưa đủ rõ hoặc cần khảo sát chi tiết hơn, bác sĩ có thể chỉ định thêm các phương tiện chẩn đoán hình ảnh chuyên sâu như CT scan hoặc MRI để có cái nhìn toàn diện hơn. (1)

Có thể thấy, hiểu đúng cơ chế tạo hình của X-quang phổi không chỉ giúp người dân yên tâm khi thực hiện kỹ thuật này, mà còn góp phần nâng cao nhận thức về vai trò của X-quang trong phát hiện sớm bệnh lý hô hấp, từ đó hỗ trợ điều trị kịp thời và bảo vệ sức khỏe lâu dài.

Khi nào cần chụp X-quang phổi?

Thông thường, bác sĩ sẽ chỉ định bệnh nhân chụp X-quang phổi khi người bệnh xuất hiện một số dấu hiệu bệnh có thể liên quan đến bất thường phổi hoặc trong một số trường hợp bắt buộc như kiểm tra trước phẫu thuật hay theo dõi diễn tiến các bệnh liên quan đến phổi. Cụ thể như sau:

1. Các triệu chứng cần chụp X-quang phổi

Khi xuất hiện các triệu chứng bất thường sau, bệnh nhân cần đến bệnh viện để được bác sĩ thăm khám và chỉ định chụp X-quang phổi kịp thời:

• Ho kéo dài hoặc nghiêm trọng hơn khi ho ra máu;
• Đau tức ngực hoặc khó thở không rõ nguyên nhân;
• Sốt kéo dài, sụt cân không rõ nguyên do;
• Có tiền sử chấn thương vùng ngực. (2)

2. Các trường hợp được chỉ định chụp

Bên cạnh việc xuất hiện các dấu hiệu bất thường liên quan đến phổi, bác sĩ còn có thể chỉ định thực hiện X-quang phổi trong một số trường hợp khác như:

• Khi cần kiểm tra tim - phổi trong quá trình khám sức khỏe định kỳ đặc biệt là với những đối tượng nguy cơ cao có bệnh lý về phổi như thường xuyên hút thuốc lá hay làm việc trong môi trường ô nhiễm;
• Khi nghi ngờ bệnh nhân mắc các bệnh lý như viêm phổi, lao phổi, có khối u phổi, tràn dịch, tràn khí màng phổi... Chụp X-quang lúc này giúp bác sĩ chẩn đoán và sàng lọc bệnh lý;
• Những bệnh nhân có sẵn bệnh lý về phổi, X-quang phổi cũng giữ vai trò phát hiện sớm các bất thường ở phổi, đồng thời theo dõi tiến triển của bệnh;
• Kiểm tra trước phẫu thuật: Giúp đánh giá chính xác tình trạng phổi và tim, nhằm phát hiện sớm bất thường có thể ảnh hưởng đến quá trình gây mê và phẫu thuật;
• Đánh giá thiết bị y tế cấy ghép: Xác định vị trí và tình trạng của các thiết bị như máy tạo nhịp tim, ống thông để đảm bảo an toàn khi điều trị.

Xem thêm: Các kỹ thuật khám phổi để hỗ trợ tầm soát các bệnh lý hô hấp

Chụp X-quang phổi có thể phát hiện những bệnh lý nào?

Chụp X-quang phổi giúp phát hiện một số bệnh lý về phổi như viêm phổi, lao phổi, ung thư phổi… Bên cạnh đó, phương pháp chẩn đoán hình ảnh này còn có khả năng phát hiện vấn đề liên quan đến tim và mạch máu, tổn thương xương. Cụ thể các bệnh lý tại phổi có thể phát hiện nhờ X-quang gồm:

1. Viêm phổi

Có nhiều nguyên nhân gây ra tình trạng viêm phổi, bao gồm: Viêm phổi do virus, viêm phổi tụ cầu, lao phổi.... Nếu bệnh nhân mắc viêm phổi, hình ảnh trên phim chụp X-quang sẽ xuất hiện những đám mờ với nhiều hình dạng khác nhau. Những đám mờ này sẽ xuất hiện rải rác hoặc tập trung tại khu vực nhu mô phổi.

2. Lao phổi

X-quang phổi là phương pháp có độ nhạy cao, do đó thường được sử dụng rộng rãi trong sàng lọc lao phổi. Những bệnh nhân có triệu chứng hô hấp như ho, khạc đờm, khó thở..., đặc biệt là đối tượng nguy hiểm như bệnh nhân đái tháo đường, người cao tuổi, suy dinh dưỡng nhiễm HIV cần chụp X-quang để sàng lọc lao phổi.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng độ đặc hiệu trên phim chụp X-quang không cao, do đó không nên chẩn đoán xác định lao phổi chỉ dựa trên phim chụp X-quang đơn thuần. Các tổn thương trên X-quang của lao phổi không chỉ gặp trong lao, mà còn có thể gặp phải trong nhiều bệnh lý khác.

3. Ung thư phổi

Dựa vào hình ảnh phim X-quang phổi, bác sĩ cũng có thể quan sát một số dấu hiệu ung thư phổi bao gồm: Ung thư phổi di căn thể kê, ung thư phổi di căn thể thả bóng, ung thư phổi nguyên phát. Theo dó, ung thư phổi di căn thể kê các nốt mờ thường tập trung chủ yếu ở vùng dưới phổi, gọn và rõ nét hơn lao kê.

4. Tràn dịch và tràn khí màng phổi

Trong khoang màng phổi thường có chứa một lượng dịch khoảng 10 - 15ml. Tràn dịch màng phổi là khi lượng dịch này nhiều hơn lượng dịch trung bình trong khoang màng phổi. Tình trạng này có thể được biểu hiện trên phim chụp X-quang ngực thẳng, khi lượng dịch đủ lớn từ 175ml trở lên. Nếu tràn dịch vừa phải, phim X-quang sẽ thấy ranh giới trên là đường cong lõm lên trên, mất góc sườn hoành, hay tù góc sườn hoành. Nếu tràn dịch nhiều, phim X-quang có thể thấy mờ toàn bộ một bên phổi.

Tràn khí màng phổi là hiện tượng lọt khí vào giữa hai lá màng phổi (lá thành và lá tạng). Lúc này, trên phim chụp X-quang phổi sẽ thấy được hình ảnh tăng sáng không thấy bóng mờ mạch máu phổi. Phổi lúc này bị ép lại thấy rõ đường viền màng phổi tạng, rộng khoang liên sườn, đẩy tim và trung thất sang phía đối diện, vòm hoành hạ thấp.

5. Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) và giãn phế quản

COPD là tình trạng suy giảm chức năng hô hấp nghiêm trọng và là nguyên nhân gây tử vong thứ 3 ở Hoa Kỳ. Đây là tình trạng không thể hồi phục, nên việc chẩn đoán chính xác và kịp thời rất quan trọng trong điều trị COPD sớm.

Người bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính thường có dấu hiệu khó thở, hụt hơi, tức ngực, ho ra nhiều chất nhầy... Với những dấu hiệu gợi ý này, bác sĩ thường sẽ chỉ định chụp X-quang ngực để đánh giá giai đoạn bệnh. Bệnh nhân cũng có thể được yêu cầu thực hiện thêm xét nghiệm khác để đánh giá tiến triển COPD.

6. Áp xe phổi

Áp xe phổi là bệnh lý nhiễm trùng xảy ra ở nhu mô phổi, khi mắc các bệnh viêm nhiễm cấp tính như viêm phổi. Sau mắc bệnh, nhu mô phổi của bệnh nhân hoại tử, lâu ngày thành dịch mủ, các ổ áp xe chứa mủ, xác bạch hầu và vi sinh vật gây ra bệnh. Để chẩn đoán áp xe phổi, bác sĩ có thể chỉ định bệnh nhân thực hiện X-quang phổi thẳng và nghiêng. Một số dấu hiệu nhận biết áp xe phổi trên X-quang gồm: Hình ảnh tổn thương dạng hang có mức khí - dịch, tổn thương thường xuất hiện vùng đáy phổi.

Tuy nhiên, X-quang phổi thường bị hạn chế trong xác định ranh giới tổn thương hoặc phân biệt với các khối u hoại tử nên bác sĩ thường sẽ chỉ định bệnh nhân thực hiện thêm một số phương pháp xét nghiệm khác như CT ngực, siêu âm ngực...

7. Các vấn đề liên quan đến tim và mạch máu

Trong các bệnh lý tim mạch, X-quang phổi còn là phương tiện hỗ trợ quan trọng giúp phát hiện sớm những bất thường liên quan đến tim và mạch máu. Hình ảnh X-quang có thể cho thấy bóng tim to và dấu hiệu phù phổi trong suy tim, đồng thời giúp phát hiện phình động mạch chủ ngực thông qua sự giãn bất thường của bóng mạch máu trung thất, từ đó định hướng chẩn đoán và theo dõi điều trị kịp thời.

8. Các tổn thương xương

Đối với các tổn thương xương vùng ngực, X-quang phổi giúp phát hiện gãy xương sườn, xương đòn cũng như các bất thường của cột sống ngực, hỗ trợ đánh giá mức độ tổn thương và định hướng xử trí phù hợp sau chấn thương hoặc trong quá trình theo dõi bệnh lý xương.

Ưu điểm và nhược điểm của chụp X-quang phổi

Có thể thấy, X-quang phổi là phương pháp chẩn đoán hình ảnh được sử dụng phổ biến trong thực hành lâm sàng, song phương pháp tồn tại một số ưu nhược điểm nhất định.

1. Ưu điểm

X-quang phổi có những ưu điểm chính sau:

• Được thực hiện nhanh chóng, không đau;
• Phương pháp chẩn đoán hình ảnh ít tốn kém;
• Giúp xác định hình ảnh các cơ quan thuộc lồng ngực như hai lá phổi, bóng tim, xương thành ngực, mạch máu, đường thở... tạo cơ sở để bác sĩ đưa ra chẩn đoán tình trạng bệnh nhân một cách chính xác nhất;
• X-quang phổi có thể nhìn thấy các tổn thương trong phạm vi chụp, có kích thước đủ lớn và không bị chồng lấp trên hình ảnh.

2. Nhược điểm

Bên cạnh những ưu điểm, X-quang phổi tồn tại một số hạn chế nhất định:

• Kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh không thể cho thấy các tổn thương nhỏ, hay các bệnh lý trong giai đoạn sớm;
• Tổn thương phổi khi chụp X-quang đôi khi có thể bị che bởi các cơ quan khác như xương sườn, bóng tim...;
• Với những vị trí khó quan sát như hai đỉnh phổi, chụp X-quang có thể không phải là sự lựa chọn tối ưu;
• Phương pháp X-quang ngực cũng không thấy rõ những đặc tính bên trong của tổn thương;
• X-quang phổi chống chỉ định với phụ nữ mang thai do bức xạ tia X;
• Bởi những bất lợi của tia X nên việc chụp X-quang phổi cần tiến hành trong điều kiện an toàn về mặt kỹ thuật. Phòng chụp và máy móc, trang thiết bị cần đạt tiêu chuẩn an toàn cho Bộ Y tế và Tổ chức Y tế Thế giới đề ra.

Quy trình chụp X-quang phổi diễn ra như thế nào?

Khi được chỉ định thực hiện X-quang phổi, người bệnh cần lưu ý một số vấn đề trước, trong và sau quá trình này như sau.

1. Chuẩn bị trước khi chụp

Để đảm bảo kết quả chính xác khi tiến hành chụp X-quang phổi, người bệnh cần lưu ý một số điều sau:

• Mang theo đầy đủ hồ sơ bệnh án, phiếu xét nghiệm, kết quả chụp X-quang trước đó nếu có để bác sĩ có thể so sánh và nắm được tình trạng sức khỏe cụ thể từng bệnh nhân;
• Nếu bệnh nhân là phụ nữ đang mang thai hay nghi ngờ mang thai cần thông báo cho bác sĩ;
• Mặc quần áo mỏng nhẹ hoặc quần áo do bệnh viện phát khi chụp X-quang;
• Tháo vòng cổ, nhẫn, bông tai... hoặc các vật dụng kim loại khi chụp X-quang để tránh làm ảnh hưởng đến phim chụp.

2. Trong khi chụp

Chụp X-quang phổi sẽ được thực hiện tại phòng y tế chuyên biệt để ngăn chặn tia X phóng ra ngoài, ảnh hưởng đến người khác. Quy trình chụp X-quang phổi được tiến hành như sau:

• Kỹ thuật viên hướng dẫn người chụp X-quang đứng gần tấm chứa phim X-quang hoặc đầu thu đặc biệt để ghi hình vào máy tính;
• Người chụp X-quang sẽ được hướng dẫn dáng đứng chụp hoặc di chuyển theo các góc độ khác nhau theo yêu cầu của kỹ thuật viên để tăng độ nét cho hình ảnh X-quang. Nếu tư thế đứng gặp khó khăn, bệnh nhân có thể chụp X-quang phổi khi nằm/ ngồi;
• Khi chụp, người thực hiện hít một hơi sâu và nín thở trong vài giây. Giữ hơi sau khi hít giúp tim, phổi hiển thị rõ ràng hơn.

3. Sau khi chụp

Phim chụp X-quang có thể cho bác sĩ thấy được dấu hiệu nghi ngờ bệnh viêm phổi, ung thư hay các vấn đề về phổi khác. Từ đó, bác sĩ có thể đưa ra những phương pháp điều trị phù hợp cho từng người bệnh. Trong một số trường hợp, để có thể đưa ra kết luận chính xác nhất, bác sĩ có thể chỉ định bệnh nhân thực hiện thêm các phương pháp xét nghiệm khác.

Ảnh chụp X-quang phổi bình thường, bệnh nhân khỏe mạnh là khi có:

• Kích thước và hình dáng phổi bình thường;
• Không có khối hay biến chứng trong phổi, màng phổi bình thường;
• Kích thước mạch máu, bóng tim bình thường;
• Bộ xương thành ngực bình thường;
• Không tích tụ chất lỏng, dị vật, khí trong khoang phổi.

Ảnh chụp X-quang phổi cho kết quả bất thường, bệnh nhân có thể mắc các bệnh lý liên quan đến phổi là khi:

• Có chấn thương, khối u hay phù phổi;
• Có dấu hiệu viêm nhiễm của lao phổi, viêm phổi;
• Xuất hiện dịch quanh phổi, khí xung quanh;
• Tổn thương xương sườn, xương đòn, cột sống ngực;
• Trong đường thở, thực quản, phổi có hạch to hoặc vật thể lạ;
• Có thể có bất thường về tim hay các mạch máu lớn vùng ngực.

Các câu hỏi thường gặp

Bên cạnh khái niệm về phương pháp chụp X-quang phổi, nhiều người còn thắc mắc về tần suất chụp X-quang, chi phí, cũng như các phương pháp thay thế X-quang phổi.

1. Bao lâu thì nên chụp X-quang phổi một lần?

Thời điểm và tần suất chụp X-quang phổi sẽ phụ thuộc vào chỉ định của bác sĩ dựa trên tình trạng sức khỏe, yếu tố nguy cơ và mục đích thăm khám. Với người khỏe mạnh, không có triệu chứng hô hấp hay yếu tố nguy cơ đặc biệt, không nên tự ý chụp định kỳ vì tia X dù với liều thấp nhưng vẫn cần được cân nhắc giữa lợi ích và nguy cơ.

Trong khi người có triệu chứng kéo dài như ho, khó thở, đau ngực, sốt không rõ nguyên nhân hoặc có bệnh phổi mạn tính, tiền sử lao phổi, hút thuốc lá nhiều năm… có thể được bác sĩ chỉ định chụp khi cần thiết để theo dõi và đánh giá bệnh.

2. Chụp X-quang phổi bao nhiêu tiền?

Chi phí chụp X-quang phổi có thể dao động tùy theo cơ sở y tế, loại hình dịch vụ và hình thức chụp. Tại các bệnh viện, giá chụp X-quang phổi thường ở mức vài chục đến vài trăm nghìn đồng và có thể được bảo hiểm y tế chi trả theo quy định nếu có chỉ định hợp lệ. Người bệnh nên tìm hiểu trước và lựa chọn cơ sở uy tín, đồng thời ưu tiên chụp khi có chỉ định của bác sĩ để tránh tốn kém không cần thiết.

3. Chụp X-quang có thay thế được các phương pháp khác không?

X-quang phổi là phương tiện chẩn đoán hình ảnh cơ bản, đóng vai trò quan trọng trong sàng lọc ban đầu các bệnh lý phổi như viêm phổi, lao phổi, tràn dịch màng phổi hay khối u lớn. Tuy nhiên, X-quang không thể thay thế hoàn toàn các phương pháp chẩn đoán hình ảnh chuyên sâu khác.

Trong nhiều trường hợp, để chẩn đoán xác định, đánh giá chi tiết tổn thương hoặc phát hiện bất thường nhỏ, bác sĩ có thể chỉ định thêm chụp CT scan, MRI hoặc một số xét nghiệm khác.

Chụp X-quang phổi là phương pháp chẩn đoán hình ảnh cơ bản, giúp sàng lọc, phát hiện và theo dõi nhiều bệnh lý tại phổi, tim mạch và lồng ngực. Phương pháp này có ưu điểm thực hiện nhanh, chi phí hợp lý nhưng hạn chế trong phát hiện tổn thương nhỏ hoặc bệnh ở giai đoạn sớm. Do đó, X-quang phổi cần được thực hiện theo chỉ định của bác sĩ, chỉ thực hiện khi thật sự cần thiết.