Kiết lỵ và tiêu chảy: Nhận biết điểm khác biệt và hướng xử lý

Kiết lỵ và tiêu chảy là hai tình trạng thường gặp của hệ tiêu hóa, nhưng ít ai biết rằng chúng mang những nguy cơ tiềm ẩn đe dọa sức khỏe nếu không được xử lý kịp thời. Trong khi tiêu chảy có thể là phản ứng tự nhiên của cơ thể trước nhiễm khuẩn hoặc thực phẩm không phù hợp, kiết lỵ lại đặc trưng bởi cơn đau quặn thắt và phân có máu, báo hiệu những tổn thương nghiêm trọng từ vi khuẩn. Vậy đâu là cách phân biệt hai bệnh lý này và làm thế nào để phòng ngừa hiệu quả? Cùng chuyên gia tìm hiểu chi tiết trong bài viết dưới đây.

Tìm hiểu về bệnh kiết lỵ và tiêu chảy

Kiết lỵ và tiêu chảy là hai bệnh lý tiêu hóa phổ biến nhưng có nguyên nhân và mức độ nguy hiểm khác nhau. Việc phân biệt rõ đặc điểm của từng loại sẽ giúp bạn lựa chọn phương pháp điều trị đúng cách, tránh những biến chứng sức khỏe nghiêm trọng.

1. Kiết lỵ

Kiết lỵ là bệnh thường gặp ở những người sống tại những nơi có điều kiện vệ sinh kém, thiếu nguồn nước sạch. Có hai loại bệnh kiết lỵ chính bao gồm: Bệnh lỵ trực khuẩn và bệnh lỵ amip.

• Bệnh lỵ trực khuẩn hoặc bệnh lỵ do vi khuẩn Shigellosis gây ra thường lây lan do thức ăn nhiễm khuẩn hoặc môi trường vệ sinh kém.
• Bệnh lỵ amip gây ra do một loại ký sinh trùng đơn bào amip có tên Entamoeba histolytica chủ yếu tìm thấy tại các vùng nhiệt đới.

Bệnh kiết lỵ phổ biến ở mọi lứa tuổi, song trẻ em nhất là trẻ từ 2 - 4 tuổi thường dễ mắc căn bệnh này hơn người lớn. Nguyên nhân là do kiết lỵ lây truyền qua phân.

Trong trường hợp trong gia đình có người thân bị căn bệnh này, sau khi đi vệ sinh không rửa tay, chạm vào đồ ăn, thức uống của người khác khiến vi khuẩn dễ lây lan. Trong khi hệ miễn dịch cơ thể nói chung và miễn dịch đường ruột của trẻ còn khá non nớt, nên nguy cơ bị rối loạn và tổn thương do vi khuẩn cũng cao hơn. Từ đó nguy cơ trẻ mắc kiết lỵ cao hơn người lớn.

Ngoài ra, phân của thú cưng trong gia đình cũng có thể chứa mầm bệnh. Nên khi trẻ chơi đùa, tiếp xúc thú cưng rồi vô tình đưa tay lên miệng cũng tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập cơ thể.

Thông thường, bệnh kiết lỵ nhẹ và khỏi sau 3 - 7 ngày khi được chăm sóc và điều trị thích hợp. Biến chứng kiết lỵ tuy ít nhưng lại rất nguy hiểm như mất nước kéo dài đe dọa tính mạng, bệnh nhân tiêu chảy, nôn mửa. Trong trường hợp amip lây đến gan gây áp xe gan. Nếu lỵ do Shigella có thể ngăn hồng cầu đến thận, dẫn đến thiếu máu thận, tiểu cầu thấp gây suy thận.

2. Tiêu chảy

Tiêu chảy được định nghĩa là tình trạng đi ngoài phân lỏng hay phân nước từ 3 lần/ ngày trở lên. Bệnh chỉ diễn ra trong thời gian ngắn được gọi là tiêu chảy cấp. Đa số các trường hợp này không nguy hiểm nếu được chăm sóc và điều trị đúng cách, bện sẽ giảm dần và khỏi trong vài ngày. Tuy nhiên, tình trạng này tiềm ẩn nguy cơ khiến cơ thể mất nước nghiêm trọng, đặc biệt là trẻ em và người cao tuổi.

Tiêu chảy là cách cơ thể tự loại bỏ vi trùng và hầu hết không kéo dài. Một số nguyên nhân phổ biến khiến bệnh nhân tiêu chảy có thể bao gồm: nhiễm virus, vi khuẩn, ký sinh trùng, ngộ độc thực phẩm, dị ứng thực phẩm, sử dụng thuốc kháng sinh, rối loạn tiêu hóa...

• Nhiễm virus phổ biến nhất có thể kể đến là Rotavirus. Tại nước ta, tiêu chảy do virus Rota là căn bệnh phổ biến thứ 2 sau nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính ở trẻ. Ước tính, cứ 2 trẻ nhập viện do tiêu chảy sẽ có 1 trường hợp nguyên nhân là do virus Rota. Trong giai đoạn 1998 - 2003, mỗi năm nước ta ghi nhận 5.300 - 6.800 trẻ dưới 5 tuổi tử vong do căn bệnh này. Đáng sợ hơn hiện bệnh chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, vắc xin vẫn là phương pháp phòng bệnh chủ động, hiệu quả đến 98% phòng ngừa tiêu chảy nặng và 74 - 87% phòng bệnh ở mọi mức độ.
• Tiêu chảy do tả, gây ra bởi vi khuẩn Vibrio cholerae, được biết đến với đặc điểm tiêu chảy cấp tốc và nghiêm trọng, dẫn đến tình trạng mất nước và điện giải nhanh chóng. Phân của người bệnh thường có màu trắng đục như nước vo gạo, đi kèm các triệu chứng như mệt mỏi, chuột rút cơ và có thể nhanh chóng dẫn đến sốc nếu không bù nước kịp thời. Đặc biệt, bệnh tả thường bùng phát thành dịch lớn tại các khu vực dân cư đông đúc, vệ sinh kém, trở thành một vấn nạn sức khỏe cộng đồng nghiêm trọng tại nhiều quốc gia đang phát triển.
• Thương hàn do vi khuẩn Salmonella typhi gây ra, thường khởi phát với sốt cao kéo dài, kèm theo mệt mỏi, đau bụng và tiêu chảy hoặc táo bón. Bệnh có thể dẫn đến tổn thương nghiêm trọng tại niêm mạc ruột, gây thủng ruột, viêm màng bụng hoặc nhiễm trùng huyết nếu không được chẩn đoán và điều trị sớm. Với đặc tính lây lan qua thực phẩm, nước uống nhiễm khuẩn, thương hàn là mối đe dọa không chỉ ở các quốc gia nóng ẩm mà còn ở khu vực có hệ thống vệ sinh không đủ tiêu chuẩn.
• Tiêu chảy còn có thể do ngộ độc thực phẩm gây ra. Các triệu chứng thường xuất hiện ồ ạt gồm tiêu chảy, nôn mửa và có xu hướng khỏi sau 24 giờ.
• Các nguyên nhân khác của tiêu chảy có thể kể đến như bệnh ruột kích thích, bệnh Crohn, dị ứng thực phẩm.
• Khối u thần kinh xuất phát từ trong đường tiêu hóa.
• Xơ nang là bệnh di truyền dẫn đến tích tụ chất nhầy dày ngăn cản cơ thể hấp thụ chất dinh dưỡng từ thức ăn.
• Rối loạn tiêu hóa bạch cầu ái toan là bệnh phức tạp đặc trưng bởi lượng tế bào bạch cầu cao hơn bình thường, được gọi là bạch cầu ái toan trong các cơ quan trong hệ tiêu hóa.
• Thiếu kẽm…

Nếu tiêu chảy kéo dài ở trẻ hơn 24 giờ hoặc sau 3 ngày ở người lớn nên đưa trẻ đến bệnh viện ngay. Ngoài ra, cần lưu ý nếu tình trạng này kèm đau bụng dữ dội hoặc đau trực tràng, có máu trong phân, phân đen, sốt, có dấu hiệu mất nước... cảnh bảo dấu hiệu của bệnh nhiễm trùng, kích thích ruột, viêm tụy hay thậm chí là ung thư ruột kết. (1)

Phân biệt bệnh kiết lỵ và tiêu chảy

Phân biệt rõ những điểm khác nhau của bệnh kiết lỵ và tiêu chảy giúp ba mẹ và người chăm sóc trẻ dễ dàng nhận biết và có hướng xử lý phù hợp với từng căn bệnh.

Mắc bệnh kiết lỵ và tiêu chảy có nguy hiểm không?

Kiết lỵ và tiêu chảy có thể là tình trạng nghiêm trọng ở trẻ nhỏ nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời.

Bệnh kiết lỵ không chỉ khiến người bệnh mất nước và điện giải mà còn có thể dẫn đến những biến chứng nguy hiểm như thủng ruột, xuất huyết tiêu hóa, viêm đa dây thần kinh hay thậm chí tử vong trong những trường hợp nặng. Mặt khác, tiêu chảy, đặc biệt là do virus Rota là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong ở trẻ dưới 5 tuổi tại nước ta với gần 7.000 trẻ tử vong mỗi năm. Căn bệnh này khiến trẻ mất nước nghiêm trọng, suy dinh dưỡng, suy giảm hệ miễn dịch và tạo điều kiện cho nhiều bệnh lý khác tấn công và phát triển.

Nếu trẻ em và người lớn bị tiêu chảy cấp kéo dài mà không được bù nước kịp thời và chăm sóc đúng cách sẽ có nguy cơ mất nước nặng, sốc, rối loạn điện giải thậm chí là tử vong. Khoảng 80% trường hợp tử vong do mất nước vì tiêu chảy mà không được bù kịp thời.

Bệnh nhân mắc bệnh kiết lỵ cũng cần được theo dõi sát sao, nhập viện nếu có các dấu hiệu diễn tiến nặng như sốt cao kéo dài, đau bụng dữ dội, mất nước nghiêm trọng. Kiết lỵ không điều trị và phòng ngừa đúng cách có thể dẫn đến bùng phát dịch bệnh trong cộng đồng, làm ảnh hưởng sức khỏe của nhiều người dân.

Điều trị kiết lỵ và tiêu chảy như thế nào?

Kiết lỵ và tiêu chảy là hai căn bệnh đường tiêu hóa có bản chất và mức độ nguy hiểm khác nhau, nên phương pháp điều trị cũng sẽ có sự khác biệt nhất định trong lâm sàng. Dù vậy, mục tiêu điều trị chung cũng là nhanh chóng phục hồi sức khỏe, bù nước và điện giải, phòng biến chứng và loại bỏ tác nhân gây bệnh.

1. Điều trị tiêu chảy

Để điều trị tiêu chảy, bước đầu tiên và quan trọng nhất là bù nước, điện giải. Dung dịch bù nước và điện giải qua đường uống (ORS) được nhiều tổ chức y tế khuyến cáo sử dụng ngay khi có dấu hiệu tiêu chảy, để bù lại lượng nước và muối đã mất.

Trong trường hợp tiêu chảy nặng, kèm nôn, người bệnh mất nước nghiêm trọng cần được truyền dịch tại bệnh viện để đảm bảo bù dịch hiệu quả, nhanh chóng. Trong quá trình chăm sóc, ba mẹ cần cho trẻ uống nước thường xuyên để bù lượng nước đã mất. Duy trì chế độ ăn uống bình thường và ưu tiên các thức ăn dễ tiêu như cháo, súp.

Khi tiêu chảy do vi khuẩn hay ký sinh trùng như Shigella hay Entamoeba histolytica, bác sĩ có thể chỉ định bệnh nhân dùng kháng sinh, thuốc chống ký sinh trùng tương ứng. Lưu ý, việc dùng thuốc cần tuân thủ đúng theo chỉ định bác sĩ, tránh lạm dụng thuốc làm tăng nguy cơ kháng thuốc và phá vỡ hệ vi sinh đường ruột. Với tiêu chảy do virus như Rota không có thuốc điều trị đặc hiệu, chỉ có thể bù nước, điện giải kịp thời.

Ngoài ra, cần duy trì vệ sinh môi trường, rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, cho trẻ nghỉ ngơi đầy đủ để nâng cao đề kháng. Tránh cho trẻ ăn nhiều thực phẩm chứa lactose hoặc uống sữa khi bị tiêu chảy cấp để giảm kích thích đường ruột.

2. Điều trị kiết lỵ

Để điều trị bệnh kiết lỵ, việc bù nước và điện giải cũng cần được ưu tiên hàng đầu, nhằm tránh để bệnh nhân mất nước nặng, ảnh hưởng đến sức khỏe. Về các loại thuốc điều trị đặc hiệu sẽ còn tùy thuộc vào tình trạng nhiễm khuẩn. Nếu kiết lỵ trực khuẩn, bác sĩ có thể chỉ định bệnh nhân dùng các loại thuốc kháng sinh đặc hiệu như ciprofloxacin hoặc ampicillin để rút ngắn thời gian bệnh và giảm khả năng lây lan.

Nếu kiết lỵ do Entamoeba histolytica, bác sĩ có thể chỉ định dùng thuốc chống ký sinh trùng như metronidazole hoặc tinidazole để tiêu diệt ký sinh trùng hiệu quả, kết hợp điều trị hỗ trợ để giảm triệu chứng. Việc dùng thuốc cần thực hiện theo chỉ định bác sĩ sau khi được thăm khám và xác định nguyên nhân qua các phương pháp xét nghiệm cần thiết.

Về vấn đề chăm sóc và theo dõi, bệnh nhân kiết lỵ cần ăn những loại thức ăn thanh đạm, tránh ăn đồ cay nóng, nhiều dầu mỡ, đảm bảo nghỉ ngơi đầy đủ và giữ gìn vệ sinh cá nhân để hạn chế lây nhiễm cho cộng đồng. Theo dõi sát sao triệu chứng, nếu bệnh nhân có các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm như sốt cao kéo dài, đau bụng dữ dội và tăng lên, mất nước nghiêm trọng cần nhập viện kịp thời.

Cách phòng ngừa bệnh liên quan đường ruột như kiết lỵ, tiêu chảy

Để phòng ngừa các bệnh liên quan đến đường ruột như kiết lỵ và tiêu chảy đòi hỏi người dân cần có ý thức giữ gìn vệ sinh cá nhân, trong đó rửa tay thường xuyên bằng xà phòng trước và sau khi ăn, sau khi đi vệ sinh,sau khi tiếp xúc với vật nuôi là rất quan trọng. Ngoài ra, ăn chín uống sôi, không sử dụng các loại thực phẩm để lâu hoặc không rõ nguồn gốc, bảo quản và chế biến thực phẩm đúng cách là những phương pháp phòng ngừa hiệu quả các bệnh đường tiêu hóa liên quan đến thực phẩm.

Việc sử dụng nguồn nước sạch còn giữ một vai trò thiết yếu để phòng ngừa các bệnh đường ruột. Tránh sử dụng nước có nguy cơ ô nhiễm chứa virus, vi khuẩn hay ký sinh trùng. Tốt nhất nên đun sôi nước rồi mới sử dụng. Ngoài ra, việc chăm sóc sức khỏe và dinh dưỡng hợp lý cũng góp phần tăng cường sức đề kháng đường ruột, giúp cơ thể chống lại các tác nhân gây bệnh.

Đặc biệt, tiêm chủng vắc xin là phương pháp phòng bệnh đường tiêu hóa chủ động và hiệu quả, được các chuyên gia y tế khuyến cáo thực hiện cho trẻ trong những năm đầu đời.

1. Uống vắc xin phòng tiêu chảy cấp do Rotavirus

Rotavirus là nguyên nhân hàng đầu gây tiêu chảy nghiêm trọng ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Bệnh thường đi kèm với nôn mửa, sốt và tiêu chảy cấp, khiến trẻ dễ mất nước nhanh chóng. Hiện nay, vắc xin Rotavirus đã được chứng minh là giải pháp hiệu quả giúp ngăn chặn nguy cơ nhiễm bệnh.

Vắc xin Rotavirus được chỉ định dùng qua đường uống và cần hoàn thành trong khoảng 6 - 8 tháng đầu đời của trẻ, với 2 - 3 liều tùy từng loại vắc xin. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, vắc xin này có thể giảm đáng kể tỷ lệ nhập viện do tiêu chảy Rotavirus cũng như nguy cơ biến chứng nghiêm trọng.

Năm 2006, Nicaragua và Mỹ là những quốc gia đầu tiên đã triển khai chủng ngừa loại vắc xin này. Từ 2006 - 2018, vắc xin đã cứu sống 140.000 trẻ em và con số này tăng dần theo thời gian. Các quốc gia triển khai chủng ngừa vắc xin phòng tiêu chảy do virus Rota đã ghi nhận mức giảm trung bình 59% số ca nhập viện ở trẻ dưới 5 tuổi và giảm 36% số ca tử vong do tiêu chảy nặng. Vắc xin giúp các em đến trường, người lớn không phải nghỉ làm để chăm sóc trẻ, tiết kiệm nhiều khoản chi phí cho hệ thống y tế và chính phủ.

2. Tiêm vắc xin phòng tiêu chảy do tả

Vắc xin phòng tả đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát và ngăn ngừa dịch bệnh do tả gây ra. Vắc xin phòng tả phổ biến hiện nay là vắc xin uống (ORS), an toàn cho cả người lớn và trẻ em trên 2 tuổi. Mỗi người cần uống 2 liều cách nhau tối thiểu 2 tuần. Đối với các khu vực có nguy cơ cao hoặc thường xuyên bùng phát dịch, tiêm chủng là biện pháp chủ động và hiệu quả để giảm thiểu tác động của bệnh.

3. Tiêm vắc xin phòng tiêu chảy do thương hàn

Thương hàn, do vi khuẩn Salmonella typhi gây ra, có thể dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng như viêm thủng ruột, nhiễm trùng huyết nếu không điều trị kịp thời. Hiện nay, vắc xin phòng thương hàn là một phần quan trọng trong chương trình tiêm chủng của nhiều quốc gia.

Tại Việt Nam, vắc xin thương hàn được phê duyệt lưu hành tiêm chủng cho người dân là vắc xin Vi Polysaccharide, tinh chế từ vỏ vi khuẩn thương hàn, chỉ định tiêm cho trẻ từ 2 tuổi trở lên và người lớn với lịch tiêm 1 mũi, sau đó tiêm nhắc lại mỗi 3 năm nếu có nguy cơ nhiễm bệnh.

Kiết lỵ và tiêu chảy là các bệnh đường tiêu hóa thường gặp ở những nơi có điều kiện vệ sinh kém. Trẻ em với hệ miễn dịch non nớt dễ mắc bệnh và diễn tiến nặng là nhóm đối tượng cần được chủ động phòng ngừa tiêu chảy do Rota virus bằng vắc xin.