Vắc xin và dinh dưỡng khoa học để con lớn khôn khỏe mạnh

Năm đầu đời là giai đoạn then chốt quyết định sự phát triển thể chất, trí tuệ và hệ miễn dịch của trẻ. Trong thời gian này, não bộ phát triển mạnh mẽ, có thể sử dụng tới 50 - 75% năng lượng từ dinh dưỡng để hình thành các kết nối thần kinh quan trọng; đồng thời hệ miễn dịch còn non yếu nên trẻ rất dễ mắc các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm.

Trên thế giới, mỗi năm vẫn có khoảng 5 triệu trẻ em dưới 5 tuổi tử vong do các nguyên nhân có thể phòng ngừa hoặc điều trị được, trong đó nhiều bệnh hoàn toàn có thể dự phòng hiệu quả bằng vắc xin. Tiêm chủng đầy đủ, đúng lịch trong năm đầu đời giúp trẻ hình thành miễn dịch chủ động, giảm nguy cơ mắc bệnh nặng, biến chứng và tử vong, đồng thời góp phần bảo vệ cộng đồng thông qua miễn dịch cộng đồng.

Các chuyên gia cho rằng, hai yếu tố quan trọng giúp bảo vệ trẻ trong giai đoạn đầu đời là tiêm chủng vắc xin đầy đủ, đúng lịch và chế độ dinh dưỡng khoa học. Vắc xin giúp tạo “lá chắn” phòng bệnh từ sớm, còn dinh dưỡng hợp lý hỗ trợ trẻ tăng trưởng, phát triển não bộ và củng cố hệ miễn dịch.

Nhằm cung cấp thông tin khoa học, chính xác và dễ hiểu cho phụ huynh, Hệ thống Tiêm chủng VNVC phối hợp cùng các đơn vị y tế và cơ quan báo chí tổ chức chương trình tư vấn trực tuyến “Chăm sóc & Bảo vệ con trong năm đầu đời: Tiêm vắc xin gì? Dinh dưỡng ra sao để con lớn khôn khỏe mạnh?”, diễn ra lúc 20h00, thứ Sáu ngày 20/03/2026, với sự tham gia của các chuyên gia trong lĩnh vực Truyền nhiễm, Tiêm chủng và Dinh dưỡng:

• TS.BS Nguyễn An Nghĩa, Phó khoa Nhiễm - Thần Kinh, Bệnh viện Nhi đồng 1, TP.HCM;
• BS.CKI Đào Thị Yến Thủy, Trưởng khoa Dinh dưỡng Tiết chế, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, TP.HCM.
• BS.CKI Lê Thị Trúc Phương, Chuyên viên Y khoa, Hệ thống Tiêm chủng VNVC;

Chương trình được phát sóng trực tuyến trên:

• Fanpage & kênh Youtube Báo Thanh Niên;
• Fanpage Báo và phát thanh, truyền hình Vĩnh Long & ứng dụng THVLi
• Fanpage VNVC - Trung tâm Tiêm chủng Trẻ em và Người lớn;
• Fanpage Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh;
• Fanpage Nutrihome - Hệ thống Phòng khám Dinh dưỡng;
• Kênh Youtube VNVC - Trung tâm tiêm chủng trẻ em và người lớn;
• Kênh Youtube Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh;
• Kênh Tik Tok Bác sĩ Tiêm chủng VNVC.

Ngay bây giờ, Quý vị đã có thể gửi câu hỏi đến các chuyên gia để được giải đáp trong chương trình TẠI ĐÂY!

THÔNG TIN TƯ VẤN QUAN TRỌNG TỪ CÁC CHUYÊN GIA, BÁC SĨ

Nguy cơ mắc bệnh truyền nhiễm, diễn tiến nặng ở trẻ nhỏ

Trong những tháng đầu đời, trẻ rất dễ mắc các bệnh nhiễm trùng lây qua đường hô hấp và tiêu hóa, vốn là những bệnh lý phổ biến tại nước ta do đặc trưng khí hậu nhiệt đới gió mùa. TS.BS Nguyễn An Nghĩa, Phó khoa Nhiễm - Thần Kinh, Bệnh viện Nhi đồng 1 (TP.HCM), cho biết trẻ dưới 12 tháng tuổi, đặc biệt là dưới 6 tháng, đang trong giai đoạn phát triển mạnh mẽ cả về thể chất lẫn não bộ nhưng hệ miễn dịch của trẻ vẫn chưa hoàn thiện, khả năng chống lại tác nhân gây bệnh chủ yếu dựa vào kháng thể thụ động từ mẹ truyền sang trong thai kỳ. Dù trước đây lượng kháng thể này được cho là bảo vệ trẻ đến 6 tháng tuổi, nhưng nhiều nghiên cứu gần đây cho thấy hiệu quả này thường chỉ kéo dài khoảng 4 - 5 tháng và suy giảm nhanh sau đó.

Các bệnh lý thường gặp ở trẻ nhỏ rất đa dạng, nhưng có thể chia thành một số nhóm chính. Phổ biến nhất là các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp như viêm mũi họng, viêm phế quản, viêm phổi…do virus và vi khuẩn như cúm, virus hợp bào hô hấp (RSV), phế cầu gây ra. Bên cạnh đó, các bệnh về đường tiêu hóa như tiêu chảy cấp do Rotavirus là nguyên nhân hàng đầu ảnh hưởng đến đường ruột ở trẻ nhỏ. Ngoài ra, trẻ cũng có nguy cơ mắc các bệnh truyền nhiễm như tay chân miệng, sốt xuất huyết, sởi… vốn có khả năng lây lan nhanh trong cộng đồng, nhất là tại nhà trẻ, trường học.

Đáng lưu ý, các bệnh lý xâm lấn hệ thần kinh như viêm màng não mô cầu có thể khởi phát rất nhanh, diễn tiến tối cấp và đe dọa tính mạng nếu không được phát hiện, xử trí kịp thời. Tác nhân não mô cầu chủ yếu lây qua đường hô hấp, đặc biệt qua các giọt bắn khi tiếp xúc gần trong phạm vi khoảng 1,5 - 2 mét. Ước tính, có khoảng 5 - 10% dân số trong cộng đồng là người lành mang trùng mà không có triệu chứng, vô tình trở thành nguồn lây. Trong đó, trẻ nhỏ không chỉ là nhóm dễ bị vi khuẩn xâm lấn mà còn có nguy cơ phát tán mầm bệnh cao hơn gấp 500 - 800 lần, TS.BS Nguyễn An Nghĩa cho biết thêm.

Não mô cầu không phải lúc nào cũng diễn tiến nặng, nhưng khi đã trở nặng thì rất nhanh và nguy cơ tử vong có thể xảy ra chỉ trong vòng 24 giờ. Trên thực tế, người bệnh thường phát hiện và nhập viện muộn, khoảng 11 - 13 giờ sau khi nhiễm, khiến “thời gian vàng” để can thiệp bị rút ngắn đáng kể. Ngay cả khi được điều trị tại các cơ sở đầy đủ trang thiết bị, tỷ lệ tử vong vẫn rơi vào khoảng 10%, và trong số những ca sống sót, có đến 20% để lại di chứng lâu dài.

Khi di chứng để lại trên trẻ nhỏ, thì quãng đời còn lại của trẻ sẽ bị ảnh hưởng rất nặng cả trong tâm lý, sinh hoạt lẫn chất lượng cuộc sống. Hơn hết, nếu nhìn xa hơn còn là gánh nặng trên người chăm sóc trẻ, TS.BS Nguyễn An Nghĩa nhấn mạnh.

Ngoài ra, gánh nặng bệnh hô hấp do RSV trên trẻ nhỏ cũng là mối bận tâm lớn. Theo thống kê từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), mỗi năm có 3,6 triệu trường hợp nhập viện do nhiễm RSV, trong đó 100.000 ca tử vong ở nhóm dưới 5 tuổi. Đáng chú ý, RSV không chỉ tấn công trẻ có hệ miễn dịch yếu mà hơn 90% trẻ khỏe mạnh cũng có nguy cơ nhiễm virus này.

Qua đó, càng nhấn mạnh vai trò quan trọng của việc chủ động phòng ngừa bằng vắc xin và các biện pháp phối hợp khác từ sớm, góp phần giảm nguy cơ mắc bệnh và hạn chế biến chứng nặng.

Trẻ nhỏ là đối tượng dễ mắc bệnh truyền nhiễm nguy hiểm do hệ thống miễn dịch chưa hoàn thiện và kháng thể thụ động truyền từ mẹ giảm dần theo thời gian, TS.BS Nguyễn An Nghĩa cho biết.

Những vắc xin quan trọng cho trẻ trong 2 năm đầu đời

Trong bối cảnh trẻ nhỏ phải đối mặt với nhiều tác nhân gây bệnh nguy hiểm ngay từ những năm tháng đầu đời, việc xây dựng hàng rào miễn dịch sớm thông qua tiêm chủng là yếu tố quan trọng giúp bảo vệ sức khỏe toàn diện cho trẻ. Vì vậy, các chuyên gia thường khuyến cáo cha mẹ cần đặc biệt lưu ý đến những vắc xin quan trọng cho trẻ, đặc biệt trong 2 năm đầu đời, là giai đoạn nền tảng quyết định sức đề kháng và sự phát triển lâu dài của trẻ.

Trong những giờ đầu sau sinh, trẻ cần được tiêm phòng lao và viêm gan B càng sớm càng tốt, tốt nhất trong vòng 24 giờ để kịp thời tạo lớp bảo vệ ban đầu trước các tác nhân gây bệnh nguy hiểm. Bên cạnh đó, hiện nay đã có kháng thể đơn dòng giúp phòng ngừa viêm phổi, viêm tiểu phế quản và suy hô hấp cấp do RSV cho trẻ ngay từ khi chào đời. Khác với vắc xin cần thời gian để cơ thể hình thành khả năng bảo vệ, kháng thể đơn dòng được đưa trực tiếp vào cơ thể, giúp bảo vệ trẻ gần như ngay lập tức trong giai đoạn nguy cơ cao.

Theo BS.CKI Lê Thị Trúc Phương, Chuyên viên Y khoa, Hệ thống tiêm chủng VNVC, trẻ hoàn toàn có thể được tiêm đồng thời vắc xin lao, viêm gan B và sử dụng kháng thể đơn dòng phòng RSV ngay sau sinh theo chỉ định.

Tiếp đó, trẻ cần tiêm phòng phối hợp 6 bệnh như bạch hầu - ho gà - uốn ván - bại liệt - viêm gan B - viêm màng não mủ do vi khuẩn Hib; viêm màng não, nhiễm trùng máu, viêm tai giữa do phế cầu khuẩn; tiêu chảy cấp do Rotavirus và phòng các bệnh lý nguy hiểm do não mô cầu gây ra từ 2 tháng tuổi (sớm nhất từ 6 tuần tuổi).

Từ 6 tháng tuổi, trẻ nên được tiêm phòng cúm mùa định kỳ. Bước sang giai đoạn 9 - 12 tháng, trẻ cần tiếp tục được bảo vệ trước nhiều bệnh truyền nhiễm nguy hiểm như viêm não Nhật Bản, thủy đậu, sởi - quai bị - rubella, viêm gan A, thương hàn, tả… Đồng thời, việc tiêm nhắc các vắc xin quan trọng theo đúng lịch đến 24 tháng tuổi đóng vai trò duy trì và củng cố hiệu quả bảo vệ lâu dài cho trẻ.

>> Tham khảo lịch tiêm phòng vắc xin quan trọng cho trẻ TẠI ĐÂY

Chế độ dinh dưỡng khoa học cho trẻ trong những năm đầu đời

Bên cạnh tiêm chủng, dinh dưỡng đóng vai trò quan trọng trên hành trình xây dựng nền tảng sức khỏe và tăng cường sức đề kháng cho trẻ ngay từ những năm đầu đời. BS.CKI Đào Thị Yến Thủy, Trưởng khoa Dinh dưỡng Tiết chế, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, TP.HCM nhấn mạnh, một chế độ ăn khoa học, cân đối không chỉ giúp trẻ phát triển toàn diện về thể chất và trí não mà còn góp phần giảm nguy cơ mắc bệnh, hỗ trợ hệ miễn dịch hoạt động hiệu quả hơn trong giai đoạn còn non yếu.

Trong những tháng đầu đời, sữa mẹ là nguồn dinh dưỡng tốt nhất cho trẻ. Trong sữa mẹ, đặc biệt là sữa non, chứa nhiều kháng thể và tế bào miễn dịch giúp bé chống lại virus, vi khuẩn. Nhờ đó, trẻ bú mẹ thường ít có nguy cơ mắc bệnh hơn. Vì vậy, để đảm bảo chất lượng sữa, mẹ cần ăn uống đầy đủ dinh dưỡng, giữ tinh thần thoải mái và nghỉ ngơi hợp lý. Trường hợp không thể nuôi con bằng sữa mẹ, có thể lựa chọn sữa công thức phù hợp, an toàn, bổ sung thêm dưỡng chất và lợi khuẩn để hỗ trợ tăng cường đề kháng cho trẻ.

BS.CKI Đào Thị Yến Thủy cho biết, trong 6 tháng đầu đời, trẻ nên được nuôi hoàn toàn bằng sữa mẹ; chỉ bổ sung sữa công thức khi không đủ sữa. Từ khoảng 5 - 6 tháng tuổi, khi trẻ có dấu hiệu sẵn sàng như nhóp nhép, liếm môi hoặc tăng trưởng chậm, có thể bắt đầu ăn dặm do nhu cầu sắt, kẽm tăng cao. Giai đoạn này nên cho trẻ ăn từ ít đến nhiều, từ loãng đến đặc, bắt đầu khoảng 30ml rồi tăng dần, từ một loại đến đa dạng nhóm thực phẩm.

Đồng thời, ưu tiên các món dễ tiêu như bột, cháo, rau củ mềm. Trẻ trên 1 tuổi có thể bắt đầu thử các loại cháo hạt và trên 2 tuổi có thể ăn cơm nếu cơ hàm nhai tốt. Đồng thời, trẻ vẫn cần bổ sung khoảng 600ml sữa mỗi ngày; trong đó sữa mẹ vẫn là lựa chọn tốt nhất nếu có thể duy trì.

Trong giai đoạn bị bệnh khiến trẻ mệt mỏi, khó chịu và trở nên biếng ăn, bố mẹ cần điều chỉnh chế ăn uống cho phù hợp. Một số phương pháp như làm thức ăn loãng, dễ nuốt, chia nhỏ thành nhiều bữa trong ngày, có thể bổ sung thêm sữa, sữa chua hoặc váng sữa. Nếu trẻ ăn rất ít hoặc bỏ ăn, có thể dùng sữa dinh dưỡng thay thế tạm thời và tăng cữ bú, kể cả ban đêm, để đảm bảo đủ năng lượng cho trẻ, BS.CKI Đào Thị Yến Thủy cho biết thêm.