Người bị chó dại cắn bao lâu thì phát bệnh? Ủ bệnh mấy ngày?

Bệnh dại có thể gây tử vong với tỷ lệ tuyệt đối nếu không được điều trị kịp thời. Một trong những vấn đề khiến nhiều người hoang mang khi bị chó cắn, đặc biệt là chó có dấu hiệu bị dại, là người bị chó dại cắn bao lâu thì phát bệnh? Cùng chuyên gia từ Hệ thống tiêm chủng VNVC tìm hiểu chi tiết trong bài viết dưới đây.

Người bị chó dại cắn bao lâu thì phát bệnh?

Người bị chó dại cắn có thể phát bệnh sau vài ngày, vài tháng, thậm chí những trường hợp ủ bệnh lâu có thể lên đến hàng chục năm tùy vào vị trí, mức độ nghiêm trọng của vết cắn.

Sau khi xâm nhập cơ thể qua vết cắn, cào hoặc liếm lên vết thương hở/niêm mạc, virus dại sẽ phát triển, nhân lên nhanh chóng từ lớp trong cùng của mô dưới da hoặc đi từ cơ bắp tiến vào các dây thần kinh ngoại biên nằm ngoài não hoặc tủy sống, sau đó phát triển thành bệnh dại. Virus sẽ đi dọc theo các dây thần kinh tủy sống, não bộ với tốc độ khoảng 12 - 24mm mỗi ngày. (1)

Người bệnh sẽ có những sự thay đổi hành vi và biểu hiện lâm sàng khi virus xâm nhập não bộ. Một số yếu tố có thể ảnh hưởng đến sự phát triển của bệnh này có thể kể đến như: Vị trí vết cắn, mức độ nghiêm trọng của vết thương, tuổi tác và miễn dịch của người bị chó dại cắn.

1. Thời gian ủ bệnh trung bình của bệnh dại

Thời gian ủ bệnh trung bình của bệnh dại thường rơi vào khoảng 2 - 8 tuần, trường hợp ủ bệnh ngắn thì chỉ khoảng 10 ngày và có thể lên đến nhiều năm. Người bệnh cần được theo dõi tích cực trong vòng 10 ngày đầu sau khi bị chó/ mèo cào, cắn, liếm lên vết thương hở. Tuy nhiên, không nên chỉ theo dõi mà không kịp thời xử trí vì có thể bỏ lỡ thời gian vàng để tiêm huyết thanh kháng và vắc xin phòng dại.

Tốt nhất, ngay sau khi bị chó cắn nên rửa sạch vết thương bằng nước sạch và xà phòng, nhanh chóng băng bó và đến bệnh viện để được các bác sĩ kiểm tra vết thương và hướng dẫn xử trí.

2. Các yếu tố ảnh hưởng đến thời gian phát bệnh

Một số yếu tố có thể làm ảnh hưởng đến thời gian phát bệnh bao gồm:

2.1. Vị trí vết cắn

Thực tế, người bị chó dại cắn bao lâu thì phát bệnh phụ thuộc nhiều vào vị trí vết cắn. Ba vị trí khiến virus tấn công nhanh hơn, rút ngắn thời gian ủ bệnh mà người dân cần lưu ý để xử trí kịp thời bao gồm:

2.1.1. Vùng đầu, mặt và cổ

Virus dại khi đã thành công xâm nhập não bộ có thể khiến bệnh nhân gặp các triệu chứng mệt mỏi, đau đầu, sợ nước, không chịu được tiếng ồn, ánh sáng, lo lắng và dễ nóng giận. Tỷ lệ tử vong khi phát bệnh gần như 100%.

Nên khi chó tấn công vào vùng đầu, cổ của nạn nhân sẽ được xếp vào trường hợp nguy hiểm. Và trẻ em là đối tượng dễ bị chó tấn công ở vùng này nhất do cơ thể nhỏ bé và chưa có ý thức phòng bệnh khi chơi đùa cùng động vật. Ngoài ra, những người có thói quen ôm, hôn thú cưng cũng có nguy cơ cao bị các vết thương ở vùng này.

2.1.2. Đầu ngón tay, ngón chân

Tại các đầu mút thần kinh như đầu ngón tay, ngón chân khi bị chó tấn công sẽ tạo cơ hội cho virus dễ dàng di chuyển dọc theo dây thần kinh, lên đến não, khiến bệnh nhân phát bệnh nhanh hơn. Thông thường, vết thương tại vị trí này xuất hiện khi cho chó ăn hay tập làm quen với chó.

2.1.3. Bộ phận sinh dục

Vị trí tổn thương do động vật cắn này khá hiếm, nhưng cũng là vị trí rất nguy hiểm có thể ảnh hưởng đến chức năng sinh sản, nhiễm bệnh dại và nhiễm trùng nghiêm trọng. Theo kết quả của một cuộc nghiên cứu năm 2022 của các nhà khoa học Thổ Nhĩ Kỳ, tỷ lệ nhiễm trùng vết thương do động vật tấn công bộ phận sinh dục thường ở mức cao, dao động từ 6 - 29%.

2.2. Mức độ nghiêm trọng của vết thương

Mức độ nghiêm trọng của vết thương cũng có thể ảnh hưởng đến nguy cơ mắc bệnh này và thời gian phát bệnh ở người. Theo Quyết định 1622/QĐ-BYT của Bộ Y tế về việc phê duyệt Hướng dẫn giám sát, phòng chống căn bệnh này ở người, các vết thương do bị chó cắn có thể phân làm các mức độ như sau:

• Mức độ I: Sờ hoặc cho động vật ăn, liếm trên da lành.
• Mức độ II: Vết cào, vết xước, liếm trên vùng da niêm mạc bị tổn thương.
• Mức độ III:
  • Vết cắn/cào sâu, nhiều vết
  • Vết cắn/cào gần thần kinh trung ương như đầu, mặt, cổ
  • Vết cắn/cào ở vùng có nhiều dây thần kinh như đầu chi, bộ phận sinh dục

2.3. Tuổi tác và hệ miễn dịch

Tuổi tác và hệ miễn dịch yếu có thể tăng nguy cơ mắc căn bệnh này và thời gian phát bệnh. Người có hệ miễn dịch yếu, chẳng hạn như trẻ nhỏ, người cao tuổi, người có bệnh nền hay người sử dụng thuốc ức chế miễn dịch khi bị chó cắn cơ thể khó chống chọi lại virus dại, dẫn đến khả năng mắc bệnh cao hơn. Mặt khác, trẻ em có hệ miễn dịch chưa phát triển hoàn thiện, người lớn tuổi hệ miễn dịch suy giảm dần theo tuổi tác sẽ là những yếu tố góp phần làm tăng nguy cơ mắc bệnh ở các nhóm đối tượng này.

3. Trường hợp ủ bệnh kéo dài

Thực tế, quá trình ủ bệnh của virus dại rất phức tạp, các trường hợp ủ bệnh lâu có thể lên đến nhiều năm, thậm chí lên đến hàng chục năm, dẫn đến việc khó kiểm soát trong quá trình theo dõi và điều trị.

Điển hình như trường hợp một người phụ nữ 44 tuổi tử vong sau 4 năm bị chó cắn. Cụ thể, bệnh nhân cư ngụ tại tỉnh Bắc Kạn, đột nhiên có các triệu chứng sợ gió, ánh sáng, chảy dãi khóe miệng, không ăn ngủ. Sau khi được chuyển đến Bệnh viện tại Hà Nội, sức khỏe người bệnh chuyển xấu, gia đình xin về và tử vong ngay trong đêm.

Theo kết quả xét nghiệm mẫu bệnh phẩm dương tính với virus dại và được kết luận và tử vong do bệnh dại. Khai thác tiền sử, người nhà cho biết bệnh nhân bị chó cắn cách đây 4 năm nhưng không tiêm phòng dại. Khi chó cắn đã liền sẹo, bệnh nhân quên mất đã từng bị cắn. Trước đó, một bệnh nhân ở Cao Bằng cũng tử vong do phát bệnh sau 2 năm bị chó cắn không tiêm phòng.

Tùy vào sức đề kháng của bệnh nhân, tình trạng vết cắn, vị trí và số lượng virus xâm nhập, thời gian phát bệnh ở mỗi người là khác nhau. Đặc biệt khi các vết cắn nặng, ở vùng đầu, mặt, cổ, đầu mút thần kinh thì virus sẽ di chuyển rất nhanh, dọc theo dây thần kinh tiến thẳng lên thần kinh trung ương. Nếu không được xử trí, tiêm huyết thanh và vắc xin kịp thời bệnh nhân có thể tử vong tối thiểu sau 3 ngày.

100% người bệnh tử vong sau khi phát bệnh dại

Virus dại rất nhạy bén. Trong suốt quá trình virus xâm nhập cơ thể người, đi vào trong thần kinh cơ sau đó di chuyển theo dây thần kinh ngoại biên tiến vào tủy sống và não bộ, virus hầu như không gây ra bất kỳ triệu chứng nào hay không kích thích các phản ứng viêm mạnh. Đây chính là lý do hệ miễn dịch của cơ thể không thể nhận diện và tiêu diệt virus kịp thời.

Virus này có một phần cấu trúc tương tự nọc độc rắn hổ mang, có khả năng tiết ra chất độc cực mạnh và gây ức chế tế bào thần kinh não. Đồng thời virus còn kích hoạt cơ chế ảnh hưởng đến hàng rào mạch máu não. Hàng rào vốn có nhiệm vụ bảo vệ và ngăn chặn các yếu tố nguy cơ tấn công não bộ, nay bị virus dại ức chế và khóa chặt. Việc này ảnh hưởng đến nỗ lực dùng thuốc tiêu diệt virus dại, khiến việc dùng thuốc vô hiệu và người bệnh 100% tử vong.

Xử lý sau khi bị chó dại cắn để ngăn ngừa phát bệnh

Khi bị chó cắn, việc xử lý ban đầu đúng cách đóng vai trò quan trọng trong việc ngăn ngừa virus xâm nhập vào hệ thần kinh. Dưới đây là các bước cần thực hiện ngay để giảm nguy cơ phát bệnh.

1. Sơ cứu vết thương đúng cách

Khi bị chó cắn, điều quan trọng nhất nạn nhân cần làm ngay là sơ cứu vết thương kịp thời để tránh nhiễm trùng và loại bỏ bớt virus ở vết thương.

Theo Cục Y tế dự phòng, Bộ Y tế cho biết, khi bị vật nuôi như chó, mèo tấn công kể cả con vật đã được tiêm phòng dại thì người bị cắn cũng cần vệ sinh vết thương thật kỹ bằng nước sạch và xà phòng. Tốt nhất nên rửa dưới vòi nước sạch liên tục trong vòng ít nhất 15 phút để loại bỏ bớt virus tại vết thương, sau đó tiếp tục sát trùng vết thương với cồn 45 - 70%, dung dịch povidone - iodine nếu có.

Chú ý, trong quá trình vệ sinh vết thương cần thao tác hết sức nhẹ nhàng, để tránh vết thương bị dập nát, tổn thương lan rộng. Sau đó băng bó vết thương, không băng quá chặt để tránh việc ngăn cản máu lưu thông rồi đi đến bệnh viện gần nhất. Trong trường hợp vết cắn quá sâu, gây chảy nhiều máu cần dùng băng gạc y tế để cầm máu trong khoảng 15 phút. Nếu vết thương chảy thành từng tia, khó khăn trong việc cầm máu nên dùng dây cao su garô để cầm máu tạm thời sau đó đến ngay bệnh viện để được xử trí.

2. Tiêm phòng uốn ván, vắc xin và huyết thanh kháng dại

Huyết thanh kháng và vắc xin phòng dại nên tiêm ngay sau khi bị chó cắn, không cần biết bản thân chó có mắc bệnh hay không. Nếu chậm trễ trong việc tiêm chủng, mầm bệnh có thể tấn công lên não, khiến bệnh nhân phát bệnh và tử vong.

Vắc xin dại thế hệ mới, với khả năng kích thích cơ thể sản sinh kháng thể đặc hiệu chống virus dại, được chỉ định sử dụng trước và sau phơi nhiễm. Nếu như trước đây vắc xin dại thế hệ cũ được nhiều người xem là không an toàn, nguy cơ gặp tác dụng phụ cao do có nguồn gốc từ tế bào thần kinh động vật. Hiện nay, các loại vắc xin phòng dại thế hệ mới được sử dụng tại Việt Nam đã được chứng minh tính an toàn và hiệu quả cao so với các loại vắc xin thế hệ cũ đã được ngưng sử dụng.

Huyết thanh giúp tạo miễn dịch thụ động cho người tiếp xúc với virus dại, có tác dụng trung hòa, làm chậm sự lan tỏa của virus và từ đó ức chế nguy cơ gây bệnh. Vắc xin dại và huyết thanh kháng dại thường được kết hợp để nâng cao hiệu quả điều trị dự phòng căn bệnh này đối với các trường hợp người chưa hoàn thành phác đồ tiêm phòng trước phơi nhiễm có vết thương sâu, vị trí gần các đầu mút thần kinh/khu vực thần kinh trung ương.

Ngoài ra, tùy vào tình trạng, vị trí và mức độ nghiêm trọng của vết thương, bác sĩ có thể chỉ định nạn nhân bị chó cắn tiêm thêm vắc xin phòng uốn ván. Bởi ngoài virus dại, nha bào uốn ván có thể xâm nhập vết thương và phóng thích độc tố lên hệ thần kinh và khiến bệnh nhân tử vong. Vắc xin phòng uốn ván có thể tiêm trước khi bị chó cắn.

3. Theo dõi con chó

Trong vòng 10 ngày đầu sau bị chó cắn, người bệnh cần tích cực theo dõi sức khỏe bản thân và cả tình trạng của con chó. Đây là việc quan trọng cần làn, bởi sau khi lên cơn dại và cắn người, chó chỉ sống được trong khoảng 10 ngày. Nếu sau 10 ngày theo dõi, chó vẫn khỏe mạnh thì lúc cắn người chúng chưa mắc bệnh và không lây nhiễm virus dại sang con người. Tuy nhiên, dù đã theo dõi vật nuôi, bệnh nhân vẫn cần xử trí vết thương sớm tại bệnh viện và tiêm chủng đầy đủ theo hướng dẫn của bác sĩ.

Người bị chó dại cắn bao lâu thì phát bệnh? Thời gian phát bệnh thường có sự khác biệt nhất định ở từng cá nhân, trung bình là khoảng sau 2 - 8 tuần, trường hợp ủ bệnh ngắn thì chỉ khoảng 10 ngày và có thể lên đến nhiều năm. Điều quan trọng nhất cần làm sau khi bị chó cắn là sơ cứu đúng cách và đến ngay bệnh viện gần nhất để được xử trí và hướng dẫn tiêm chủng kịp thời.