Siêu âm phổi có thể nhận định được những bệnh lý nào?

Bên cạnh các phương pháp chẩn đoán hình ảnh truyền thống như X-quang, CT, thì siêu âm phổi được sử dụng ngày càng phổ biến đặc biệt là trong cấp cứu. Siêu âm phổi là phương pháp có độ chính xác cao, trong chẩn đoán cấp cứu viêm phổi, suy tim cấp hay các đợt bùng phát bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính COPD, hen phế quản.

BS Bùi Thanh Phong - Bác sĩ tiêm chủng, Hệ thống Trung tâm tiêm chủng VNVC.

Siêu âm phổi là gì?

Siêu âm phổi là phương pháp chẩn đoán hình ảnh nhằm chẩn đoán các tình trạng như khí/dịch trong nhu mô phổi, tình trạng đông đặc phổi, tràn khí màng phổi và các bất thường về màng phổi khác. Đây là phương pháp chẩn đoán có độ chính xác cao, giữ vai trò quan trọng trong chẩn đoán và điều trị các bệnh lý liên quan đến phổi và đường hô hấp. Siêu âm phổi hiện rất phổ biến tại các bệnh viện và phòng khám, với nhiều ưu điểm như nhanh chóng, an toàn, tiết kiệm chi phí, độ chính các cao. (1)

Khi nào bạn được chỉ định siêu âm phổi?

Thông thường, bác sĩ sẽ chỉ định bệnh nhân thực hiện siêu âm phổi khi có dấu hiệu nghi ngờ mắc các bệnh lý liên quan đến phổi hoặc đường hô hấp. Thường gặp nhất trong hầu hết các bệnh về phổi là ho, ho kéo dài hoặc ho khan có đờm. Ngoài ra, ho bệnh lý còn có thể đi kèm với một số biểu hiện sau:

• Thở khò khè, khó thở, thở nông, thở ngắn hoặc thở gấp, cảm giác không lấy đủ oxy;
• Ho dữ dội và liên tục không ngừng, ho nhiều hơn vào gần sáng;
• Ho ra máu;
• Khi ho có cảm giác đau vùng cổ họng hay vùng ngực;
• Dịch đờm có màu vàng xám, xanh lục hay trắng đục;
• Bệnh nhân có thể sốt, ớn lạnh (thường do nhiễm virus, nhiễm khuẩn hay viêm);
• Bệnh nhân đau đầu, vã mồ hôi, da tái nhợt, tái xanh, đắng miệng, giảm thèm ăn, cơ thể đau nhức, uể oải...

Khi xuất hiện các triệu chứng trên, bác sĩ sẽ chỉ định người bệnh thực hiện siêu âm phổi để hỗ trợ chẩn đoán và có phương pháp điều trị phù hợp.

Siêu âm phổi giúp phát hiện những bệnh lý nào?

Siêu âm phổi có thể giúp bác sĩ phát hiện một số tình trạng bất thường tại phổi, màng phổi bao gồm: Tràn dịch màng phổi, viêm phổi và hội chứng đông đặc phổi, tràn khí màng phổi, phù phổi cấp cùng một số bệnh lý khác.

1. Tràn dịch màng phổi

Tràn dịch màng phổi là tình trạng dịch (hoặc máu) tích tụ trong khoang trống giữa phổi và thành ngực, vượt quá mức cho phép ở khoang màng phổi. Tràn dịch màng phổi là bệnh thường gặp trong các bệnh lý hô hấp của con người, với các nguyên nhân hay gặp bao gồm lao, ung thư, nhiễm khuẩn, bệnh tim mạch, phù niêm, xơ gan, lupus ban đỏ hệ thống... khiến bệnh nhân khó thở, đau ngực, ho khan, sốt.

Siêu âm phổi là phương pháp có khả năng phát hiện lượng dịch rất nhỏ, đồng thời giúp xác định chính xác vị trí, mức độ và tính chất dịch. Ngoài ra, siêu âm phổi còn hỗ trợ hướng dẫn chọc hút dịch màng phổi một cách chính xác, an toàn, giảm nguy cơ biến chứng.

2. Viêm phổi và hội chứng đông đặc phổi

Viêm phổi là tình trạng nhiễm trùng nhu mô phổi do nhiều nguyên nhân như vi khuẩn, virus, nấm, ký sinh trùng. Khi nhu mô phổi bị viêm, các phế nang nơi tổn thương xung huyết và chứa đầy dịch, trở nên đặc, có tỷ trọng cao hơn bình thường tạo nên hội chứng đông đặc phổi. Đông đặc phổi không phải là bệnh lý riêng biệt, mà là một hội chứng thường gặp trong viêm phổi, xẹp phổi, xuất huyết phế nang hay u phổi. Tình trạng này có thể làm giảm trao đổi khí và gây ra các triệu chứng như sốt, ho, khạc đờm, đau ngực, khó thở.

Siêu âm phổi là công cụ chẩn đoán ngày càng được ứng dụng rộng rãi trong phát hiện viêm phổi và hội chứng đông đặc phổi. Nếu so với X-quang, siêu âm phổi có độ nhạy cao hơn trong phát hiện viêm phổi và không sử dụng tia bức xạ, do đó an toàn với phụ nữ mang thai và trẻ em. Ngoài ra, siêu âm phổi còn theo dõi đáp ứng điều trị và phát hiện kịp thời các biến chứng liên quan, từ đó bác sĩ đưa ra quyết định điều trị chính xác và phù hợp.

3. Tràn khí màng phổi

Tràn khí màng phổi là khí trong khoang màng phổi gây xẹp một phần hoặc toàn bộ phổi. Tình trạng này có thể xuất hiện do tự phát hay chấn thương hoặc cũng có thể là do thủ thuật y tế. Chẩn đoán tràn khí màng phổi dựa trên tiêu chuẩn lâm sàng và các xét nghiệm khác như X-quang, siêu âm phổi.

Siêu âm phổi là phương pháp chẩn đoán nhanh, an toàn có độ nhạy cao trong phát hiện tràn khí màng phổi. So với X-quang ngực, siêu âm phổi phát hiện tình trạng này sớm hơn, đặc biệt là khi bệnh nhân có lượng tràn khí ít. Mặt khác, siêu âm phổi có thể tiến hành ngay tại giường, không sử dụng tia bức xạ do đó phương pháp đóng vai trò quan trọng trong chẩn đoán nhanh, theo dõi diễn tiến và đánh giá hiệu quả điều trị tràn khí màng phổi.

4. Phù phổi cấp

Phù phổi cấp là tình trạng ứ dịch ở mô kẽ và phế nang, từ đó dẫn đến rối loạn trao đổi khí phế nang - mao mạch, khiến bệnh nhân suy hô hấp cấp. Đặc điểm của phù phổi cấp thường xuất hiện đột ngột và tiến triển nhanh. Người bệnh thường lo lắng, hoảng hốt, vã mồ hôi, khó thở, thở nhanh, nhịp tim nhanh (100 - 140 lần/phút), huyết áp bình thường hoặc tăng. (2)

Phù phổi cấp có thể được phát hiện bằng X-quang phổi, siêu âm tim, khí máu động mạch... và siêu âm phổi. Siêu âm phổi là công cụ chẩn đoán nhanh, hiệu quả trong phát hiện phù phổi cấp. Ngoài ra, phương pháp còn giúp phân biệt phù phổi do tim với các nguyên nhân khó thở khác, đồng thời theo dõi đáp ứng điều trị.

5. Các bệnh lý khác

Bên cạnh viêm phổi, tràn dịch/ tràn khí màng phổi, siêu âm phổi còn được sử dụng trong đánh giá nhiều vấn đề về hô hấp khác.

Trong xẹp phổi, siêu âm có thể ghi nhận hình ảnh nhu mô phổi đông đặc dạng đồng nhất, mất thông khí, kèm theo giảm hoặc mất trượt màng phổi, giúp phát hiện sớm xẹp phổi tại giường bệnh, đặc biệt ở bệnh nhân hồi sức.

Đối với thuyên tắc phổi, siêu âm phổi có vai trò hỗ trợ ở mức độ hạn chế, chủ yếu phát hiện các tổn thương phổi ngoại vi dạng hình chêm, sát màng phổi gợi ý nhồi máu phổi; tuy nhiên, phương pháp này không thay thế được CT mạch phổi trong chẩn đoán xác định.

Ưu và nhược điểm của phương pháp siêu âm phổi

Với khả năng phát hiện nhiều vấn đề liên quan đến phổi như tràn dịch/ tràn khí màng phổi, viêm phổi... song siêu âm phổi tồn tại những ưu và nhược điểm nhất định.

1. Ưu điểm

Ưu điểm của siêu âm phổi so với các phương pháp chẩn đoán hình ảnh khác có thể kể đến như:

• Chi phí thấp, phù hợp nhiều nhóm đối tượng;
• Thực hiện đơn giản, dễ dàng, nhanh chóng, không gây đau cho bệnh nhân;
• Siêu âm cũng không dùng bất kỳ tia bức xạ nào như X-quang do đó đảm bảo không ảnh hưởng đến sức khỏe bệnh nhân nếu lặp đi lặp lại nhiều lần;
• Kết quả hình ảnh hiển thị rõ nét, hỗ trợ đắc lực trong chẩn đoán.

Đặc biệt siêu âm phổi trong điều trị hô hấp hiện nay có giá trị lớn, đặc biệt là trong cấp cứu trong khi các xét nghiệm khác đều cần thời gian mới trả kết quả. Do đó, siêu âm phổi giúp rút ngắn quy trình chẩn đoán, tăng tỷ lệ chẩn đoán chính xác và điều trị phù hợp.

2. Nhược điểm

Bên cạnh những ưu điểm vượt trội, siêu âm phổi cũng có những hạn chế nhất định. Phương pháp này hầu như không có giá trị trong chẩn đoán u phổi. Vì phổi là nơi chứa khí của cơ thể nên sự dẫn truyền âm sẽ bị ngăn cản. Sóng siêu âm sẽ bị tán xạ do không khí. Do đó, khi phổi chứa đầy khí sẽ làm hình ảnh siêu âm mờ khó nhận diện cấu trúc bên trong.

Xem thêm: Các kỹ thuật khám phổi để hỗ trợ tầm soát các bệnh lý hô hấp

Quy trình siêu âm phổi diễn ra như thế nào?

Vậy cụ thể quy trình siêu âm phổi diễn ra như thế nào? Người bệnh cần lưu ý những gì trước, trong và sau khi thực hiện siêu âm phổi.

1. Trước khi siêu âm

Siêu âm phổi là kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh đơn giản, an toàn nên người bệnh không cần nhịn ăn hay chuẩn bị đặc biệt trước khi thực hiện. Tuy nhiên, để quá trình siêu âm phổi diễn ra thuận lợi và cho hình ảnh chính xác, người bệnh sẽ được nhân viên y tế yêu cầu tháo bỏ áo khoác, trang sức hoặc các vật dụng kim loại ở vùng ngực. Tùy theo tình trạng sức khỏe và khả năng vận động, người bệnh có thể được hướng dẫn nằm, ngồi hoặc đứng khi tiến hành siêu âm.

2. Trong khi siêu âm

Bác sĩ sẽ lựa chọn đầu dò phù hợp và điều chỉnh các thông số của máy siêu âm nhằm thu được hình ảnh siêu âm phổi rõ nét nhất. Sau đó, đầu dò được đặt lên da và di chuyển lần lượt qua các vùng trước ngực, hai bên lồng ngực và sau lưng để khảo sát toàn diện hai phổi. Trong quá trình này, người bệnh cần phối hợp theo hướng dẫn của bác sĩ như thay đổi tư thế hoặc nhịp thở để hỗ trợ việc quan sát các cấu trúc phổi.

3. Sau khi siêu âm

Kết thúc siêu âm, bác sĩ sẽ ghi nhận các hình ảnh và dấu hiệu bất thường (nếu có), từ đó đánh giá tình trạng phổi của người bệnh. Dựa trên kết quả thu được, bác sĩ sẽ tư vấn hướng theo dõi, điều trị phù hợp hoặc chỉ định thêm các xét nghiệm và phương pháp chẩn đoán khác khi cần thiết nhằm đảm bảo hiệu quả điều trị tối ưu.

Các câu hỏi thường gặp

Bên cạnh thông tin về quy trình, khái niệm của siêu âm phổi, nhiều người vẫn còn băn khoăn về mức độ chính xác, khả năng thay thế các phương pháp chẩn đoán hình ảnh khác của siêu âm phổi.

1. Siêu âm phổi có chính xác không?

Siêu âm phổi là phương pháp chẩn đoán hình ảnh có độ chính xác cao trong nhiều bệnh lý hô hấp. Trong nhiều tình huống lâm sàng cho thấy siêu âm phổi có độ nhạy và độ đặc hiệu tương đương, thậm chí cao hơn X-quang ngực, nhất là ở bệnh nhân nặng hoặc cần đánh giá tại giường. Tuy nhiên, độ chính xác của siêu âm phổi phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm của bác sĩ thực hiện và có hạn chế trong đánh giá các tổn thương nằm sâu trong nhu mô phổi.

2. Siêu âm phổi có thay thế được X-quang không?

Siêu âm phổi không hoàn toàn thay thế được X-quang ngực mà đóng vai trò bổ sung và hỗ trợ trong chẩn đoán. Trong nhiều trường hợp cấp cứu hoặc theo dõi diễn tiến bệnh, siêu âm phổi có ưu thế nhờ tính an toàn, không sử dụng tia bức xạ và khả năng thực hiện lặp lại nhiều lần tại giường bệnh. Tuy nhiên, X-quang ngực vẫn cần thiết để đánh giá tổng thể lồng ngực, phát hiện các tổn thương sâu, lan tỏa. Việc lựa chọn phương pháp phù hợp sẽ do bác sĩ cân nhắc dựa trên tình trạng lâm sàng và mục tiêu chẩn đoán của từng người bệnh.

Vậy, có thể thấy siêu âm phổi là phương pháp chẩn đoán hình ảnh an toàn, không xâm lấn, có giá trị cao trong phát hiện và theo dõi nhiều bệnh lý hô hấp như viêm phổi, tràn dịch, tràn khí, phù phổi và xẹp phổi. Kỹ thuật này cho phép đánh giá nhanh tại giường bệnh, hỗ trợ chẩn đoán sớm và theo dõi đáp ứng điều trị. Tuy không thay thế hoàn toàn X-quang hay CT, siêu âm phổi lại đóng vai trò quan trọng trong thực hành lâm sàng.