Sốt xuất huyết diễn biến khó lường, biến chứng nặng, cần phòng ngừa chủ động cho toàn dân

Sốt xuất huyết Dengue (SXHD) tăng 33% với hơn 181.000 ca mắc và 43 ca tử vong vào năm 2025. Chỉ trong chưa tới 3 tháng đầu năm 2026, cả nước tiếp tục ghi nhận 31.927 ca mắc, 4 ca tử vong, tăng 2,2 lần so với cùng kỳ năm ngoái. Đây là bệnh có diễn biến khó lường và có thể chuyển nặng chỉ trong vài giờ ngay cả ở người trẻ, khỏe mạnh. Trong khi chi phí điều trị có thể lên đến hàng trăm triệu đồng, nhiều người dân vẫn chần chừ trước loại vắc xin đã được Tổ chức Y tế thế giới (WHO) tiền thẩm định, giúp giảm khoảng 80% nguy cơ mắc và hơn 90% nguy cơ biến chứng nặng.

Chuyên gia khuyến cáo: Đừng đợi đến khi bệnh xảy ra, hãy chủ động tiêm vắc xin kết hợp với các biện pháp phòng muỗi thường quy tại nơi sinh sống ngay từ hôm nay là cách hiệu quả nhất để bảo vệ cả gia đình.

Đây là các thông tin được các chuyên gia, bác sĩ chia sẻ tại Hội thảo khoa học “Hóa giải những sai lầm về sốt xuất huyết Dengue và phòng vệ cho cả gia đình” diễn ra vào ngày 26/03/2026 tại Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh Hà Nội. Sự kiện do Viện Nghiên cứu Tâm Anh phối hợp cùng Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh thực hiện, có sự tư vấn chuyên môn của công ty Dược phẩm Takeda Việt Nam.

Sốt xuất huyết gia tăng, diễn biến khó đoán, có thể chuyển nặng nhanh chóng

Theo số liệu từ Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương, số ca SXHD tại miền Bắc đang có xu hướng gia tăng rõ rệt trong thời gian gần đây. Đáng chú ý, bệnh không còn tập trung ở trẻ em mà đã lan rộng sang mọi nhóm tuổi, từ thanh niên, người trưởng thành đến người cao tuổi.

Tại Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương, SXHD nhiều năm liên tiếp là nguyên nhân nhập viện hàng đầu. Năm 2024, bệnh viện ghi nhận 2.123 ca điều trị nội trú, trong đó 43 trường hợp diễn biến nặng xin về hoặc tử vong. Số ca SXHD vượt trội so với nhiều bệnh truyền nhiễm khác, cho thấy gánh nặng bệnh tật ngày càng lớn.

Theo hướng dẫn của WHO, SXHD được phân thành ba mức độ: (1) Không dấu hiệu cảnh báo, (2) Có dấu hiệu cảnh báo và (3) Thể nặng. Tuy nhiên, đặc điểm nguy hiểm của bệnh là diễn tiến khó lường. Người bệnh có thể khởi phát với các triệu chứng thông thường như sốt cao, đau đầu, đau cơ, nổi ban… nhưng nhanh chóng chuyển sang giai đoạn nguy hiểm mà không có dấu hiệu rõ ràng. Các biểu hiện cảnh báo bao gồm đau bụng dữ dội, nôn kéo dài, chảy máu niêm mạc, lừ đừ, tích tụ dịch hoặc tăng hematocrit kèm giảm tiểu cầu.

Ở thể nặng, SXHD gây thoát huyết tương dẫn đến sốc, xuất huyết nghiêm trọng và suy đa tạng. Nhiều cơ quan quan trọng có thể bị tổn thương đồng thời như gan, thận, tim, phổi, não và hệ tạo máu. Đây là lý do các chuyên gia nhấn mạnh việc theo dõi sát diễn biến bệnh là yếu tố sống còn.

Không chỉ gây ra gánh nặng ở giai đoạn cấp tính, nhiều nghiên cứu quốc tế ghi nhận gần 50% bệnh nhân sau khi khỏi vẫn gặp các triệu chứng kéo dài như mệt mỏi, giảm tập trung, rụng tóc hoặc rối loạn thị giác, cho thấy tác động lâu dài của bệnh.

Những ca lâm sàng cảnh báo: Người trẻ, khỏe vẫn có thể tử vong

Chia sẻ tại hội thảo, BS.CKII Nguyễn Trung Cấp - Phó Giám đốc Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương, cho biết thực tế điều trị ghi nhận nhiều ca bệnh diễn tiến nặng chỉ trong thời gian ngắn. Điển hình là một bệnh nhi 14 tuổi thừa cân, ban đầu được chẩn đoán SXHD và theo dõi ngoại trú, nhưng đến ngày thứ 4 đã rơi vào sốc nặng và tử vong do suy đa tạng. Nghiên cứu cho thấy trẻ em có tỷ lệ sốc cao hơn người lớn, đặc biệt trẻ béo phì có nguy cơ tăng đáng kể do phản ứng viêm và tổn thương nội mô.

Một trường hợp khác là nữ sinh viên 20 tuổi, trước đó hoàn toàn khỏe mạnh. Sau vài ngày sốt tại nhà, bệnh chuyển nặng nhanh chóng với tổn thương gan, thận nghiêm trọng và không qua khỏi dù được hồi sức tích cực.

Ở nhóm người có bệnh nền, nguy cơ càng cao. Các bệnh lý như đái tháo đường, tim mạch, tăng huyết áp làm tăng nguy cơ suy đa tạng từ 1,6 đến hơn 8 lần theo các nghiên cứu quốc tế. Dữ liệu lâm sàng cho thấy cứ 4 - 5 trẻ nhập viện vì SXHD có thể có 1 trường hợp diễn tiến sốc nguy hiểm. Nhiều trường hợp phải can thiệp hồi sức kéo dài với chi phí điều trị lên đến hàng trăm triệu, thậm chí hàng tỷ đồng.

Tâm lý chủ quan khi mắc sốt xuất huyết là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến tử vong

Theo Bộ Y tế, phần lớn các ca tử vong do SXHD đều liên quan đến việc nhập viện muộn. Nhiều người bệnh có tâm lý “sốt vài ngày sẽ tự khỏi”, đặc biệt khi thấy giảm sốt thì càng chủ quan. Tuy nhiên, lúc giảm sốt cũng chính là thời điểm bệnh có thể chuyển sang giai đoạn nguy hiểm, nguy cơ cao sốc sốt xuất huyết. Nếu không theo dõi sát các chỉ số như tiểu cầu, hematocrit và bỏ qua dấu hiệu cảnh báo, bệnh nhân có thể nhanh chóng rơi vào sốc giảm thể tích, rối loạn đông máu và suy đa tạng.

BS.CKII Nguyễn Trung Cấp khuyến cáo người dân cần nhận thức rõ 3 yếu tố then chốt trong phát hiện, điều trị và tiên lượng bệnh SXHD là (1) Nguy cơ; (2) Độ nặng và (3) Tính khẩn cấp:

Phòng ngừa chủ động là giải pháp then chốt bảo vệ cộng đồng trước SXHD

Trước diễn biến phức tạp của dịch bệnh, các tổ chức y tế như WHO, Bộ Y tế Việt Nam và các chuyên gia y tế hàng đầu trong và ngoài nước đều nhấn mạnh cần chuyển đổi từ tư duy “điều trị” sang “phòng ngừa chủ động”. Bên cạnh các biện pháp kiểm soát muỗi và loại bỏ ổ lăng quăng, BS.CKI Bạch Thị Chính - Giám đốc Y khoa, Hệ thống Tiêm chủng VNVC, cho biết vắc xin phòng SXHD là giải pháp hiệu quả giúp giảm nguy cơ mắc bệnh và đặc biệt giảm biến chứng nặng.

Bác sĩ Chính khuyến nghị người dân, đặc biệt là gia đình có trẻ em, người cao tuổi hoặc người có bệnh nền, nên chủ động tiếp cận cơ sở y tế uy tín để được tư vấn lịch tiêm phù hợp.

Vắc xin phòng SXHD thế hệ mới (TAK-003) có tên thương mại là Qdenga (Nhật Bản) đã được Bộ Y tế Việt Nam cấp phép lưu hành từ tháng 5/2024, chỉ định cho trẻ em từ 4 tuổi trở lên và người lớn, phù hợp triển khai cho toàn bộ gia đình với phác đồ tiêm gồm 2 mũi cách nhau 3 tháng.

Dữ liệu nghiên cứu lâm sàng cho thấy vắc xin giúp giảm khoảng 80% nguy cơ mắc bệnh và hơn 90% nguy cơ nhập viện hoặc biến chứng nặng do SXHD gây ra. Năm 2024, WHO đã đưa vắc xin này vào danh sách tiền thẩm định (Prequalification), đồng thời hơn 41 quốc gia đã phê duyệt sử dụng với trên 20 triệu liều được triển khai, ghi nhận hồ sơ an toàn tích cực trong theo dõi dài hạn.

Các dữ liệu thực tiễn tại một số quốc gia như Argentina và Đức cho thấy phản ứng sau tiêm chủ yếu nhẹ và thoáng qua, phổ biến là đau tại chỗ tiêm, nhức đầu, mệt mỏi, thường tự hết sau 1 - 3 ngày và giảm dần ở các liều tiếp theo.

Tại Việt Nam, nhiều tổ chức chuyên môn uy tín như Hội Nhi khoa Việt Nam, Hội Y học Dự phòng Việt Nam, Hội Truyền nhiễm Việt Nam và Viện Pasteur TP.HCM đã đồng thuận khuyến cáo tiêm vắc xin SXHD cho người từ 4 tuổi trở lên, không cần xét nghiệm sàng lọc trước tiêm, kết hợp kiểm soát muỗi để giảm gánh nặng bệnh tật.

Vắc xin sốt xuất huyết Qdenga (TAK-003) của Takeda (Nhật Bản) đã được Bộ Y tế Việt Nam cấp phép lưu hành từ tháng 5/2024, dành cho người từ 4 tuổi trở lên, phù hợp tiêm cho cả gia đình, từ trẻ nhỏ đến ông bà, bố mẹ.

Bác sĩ Nguyễn Như Điền - Quản lý Y khoa, Hệ thống Tiêm chủng VNVC, cho biết mặc dù đã có giải pháp phòng ngừa, nhiều người dân vẫn trì hoãn tiêm vắc xin do những quan niệm chưa chính xác về mức độ nguy hiểm của bệnh ở người lớn, mức độ an toàn, hiệu quả của vắc xin, rào cản chi phí…

Với nhóm phụ huynh có con nhỏ, rào cản lớn nhất thường là chi phí. Khi đưa trẻ đi tiêm các vắc xin cơ bản như phế cầu hay sởi - quai bị - rubella, nhiều phụ huynh tỏ ra e ngại khi được khuyến nghị tiêm thêm vắc xin SXHD cho cả gia đình. Theo hướng dẫn chuyên môn của Bộ Y tế, bệnh có thể dẫn đến sốc, xuất huyết nặng, suy đa tạng nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời, kéo theo chi phí điều trị có thể lên đến hàng chục, thậm chí hàng trăm triệu đồng. Khi so sánh chi phí tiêm phòng (chỉ khoảng 2,8 triệu đồng cho 2 mũi), Bác sĩ Như Điền đánh giá đây là một khoản đầu tư có lợi.

Ở nhóm người trưởng thành hoặc phụ huynh có con lớn hơn, tâm lý phổ biến lại là đánh giá thấp nguy cơ hoặc lo ngại về tính an toàn của vắc xin mới. Không ít người cho rằng sống trong khu đô thị, ít muỗi thì nguy cơ mắc bệnh thấp. Tuy nhiên, muỗi Aedes - trung gian truyền bệnh, có thể sinh sản ngay trong các vật dụng chứa nước nhỏ trong môi trường đô thị và SXHD có thể lây lan nhanh trong cộng đồng thông qua chuỗi truyền từ người sang muỗi rồi sang người.

Trong khi đó, vắc xin sốt xuất huyết Qdenga (Nhật Bản) đã được WHO tiền thẩm định, triển khai tại hơn 40 quốc gia với hàng chục triệu liều sử dụng và hồ sơ an toàn được theo dõi liên tục trong nhiều năm. Đồng thời, vắc xin cũng chứng minh an toàn và hiệu quả tốt khi tiêm kết hợp với nhiều loại vắc xin quan trọng khác như vắc xin phòng cúm trong cùng một buổi tiêm.

Một tình huống khác thường gặp là phụ huynh có con ở tuổi vị thành niên cho rằng sốt xuất huyết chỉ là bệnh nhẹ và ít gặp biến chứng ở lứa tuổi này. Tuy nhiên, các nghiên cứu dịch tễ cho thấy tỷ lệ mắc ở người lớn và thanh thiếu niên đang có xu hướng gia tăng, đặc biệt tại các đô thị lớn. Ngoài nguy cơ diễn tiến nặng, nhiều bệnh nhân sau khi khỏi vẫn có thể gặp các triệu chứng kéo dài như mệt mỏi, giảm tập trung, rụng tóc hoặc suy giảm thể lực. Chính vì thế, SXHD ngày thay theo ghi nhận xu hướng dịch tễ, không còn là bệnh “của riêng trẻ em” - Bác sĩ Như Điền nhấn mạnh.

Các chuyên gia cũng lưu ý, tiêm vắc xin cần được kết hợp với các biện pháp kiểm soát muỗi và loại bỏ lăng quăng/bọ gậy theo hướng dẫn của Bộ Y tế để đạt hiệu quả phòng bệnh tối ưu. Đây là “lá chắn kép” giúp giảm nguy cơ lây nhiễm và hạn chế bùng phát dịch trong cộng đồng. Trong bối cảnh Dengue tiếp tục lưu hành và có xu hướng gia tăng, việc chủ động tìm hiểu thông tin, trao đổi trực tiếp với bác sĩ và thực hiện tiêm phòng đầy đủ là giải pháp thiết thực để bảo vệ sức khỏe cá nhân và gia đình.