Tăng cường dự phòng sốt xuất huyết và cúm trong giai đoạn giao mùa đầu năm

Sau Tết, Việt Nam bước vào giai đoạn nguy cơ cao của dịch bệnh khi thời tiết giao mùa và di chuyển tăng cao, trong đó sốt xuất huyết Dengue là mối đe dọa hàng đầu với khả năng diễn tiến nhanh, gây sốc, suy đa tạng và tử vong ở mọi lứa tuổi. Dịch có thể xuất hiện quanh năm, không còn tính mùa vụ, trong khi chưa có thuốc điều trị đặc hiệu. Các chuyên gia nhấn mạnh, tiêm vắc xin kết hợp kiểm soát muỗi là giải pháp phòng ngừa chủ động, hiệu quả nhất hiện nay.

Đây là những thông tin quan trọng được các chuyên gia, bác sĩ đầu ngành trong lĩnh vực dịch tễ học, bệnh truyền nhiễm và tiêm chủng vắc xin chia sẻ tại Hội thảo khoa học “Tăng cường dự phòng các bệnh truyền nhiễm phổ biến sau dịp Tết: Cúm và Sốt xuất huyết” diễn ra ngày 19/03/2026 tại Viện Nghiên cứu Tâm Anh. Sự kiện do Viện Nghiên cứu Tâm Anh phối hợp cùng Takeda Việt Nam và Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh thực hiện.

Theo ThS.BS Lương Chấn Quang - Trưởng khoa Kiểm soát và Phòng ngừa bệnh tật, Viện Pasteur TP.HCM, Việt Nam nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa với đặc điểm thời tiết biến động nhanh, tạo điều kiện thuận lợi cho nhiều tác nhân gây bệnh phát triển và lây lan nhanh chóng. Dưới góc độ dịch tễ học, giai đoạn giao mùa thường đi kèm sự gia tăng của ba nhóm bệnh chính.

Thứ nhất là các bệnh hô hấp cấp tính như cúm mùa, virus hợp bào hô hấp (RSV) và nhiều virus hô hấp khác, đồng thời làm trầm trọng các bệnh mạn tính như hen phế quản hay bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD). Thứ hai là các bệnh tiêu hóa do virus và vi khuẩn, đặc biệt gia tăng trong điều kiện mưa ngập, ảnh hưởng đến nguồn nước sạch và vệ sinh môi trường. Thứ ba là các bệnh do vector truyền, điển hình là sốt xuất huyết Dengue, thường tăng mạnh trong giai đoạn mưa nhiều, nước đọng tạo điều kiện cho muỗi sinh sản.

Đáng chú ý, thời gian kéo dài của giai đoạn nguy cơ cao này không cố định mà phụ thuộc vào tốc độ biến đổi thời tiết tại từng địa phương, biên độ dao động nhiệt độ - độ ẩm giữa ngày và đêm, cũng như khoảng cách thời gian từ thời điểm phơi nhiễm đến khi ghi nhận ca bệnh.

Sau kỳ nghỉ Tết, nguy cơ dịch bệnh không chỉ đến từ yếu tố tự nhiên mà còn chịu tác động mạnh từ hành vi xã hội, tạo thành “rủi ro kép”. Về môi trường, nhiệt độ dao động thất thường, độ ẩm cao, mưa nắng xen kẽ và chất lượng không khí suy giảm là những điều kiện thuận lợi cho mầm bệnh tồn tại và phát triển. Về hành vi xã hội, hiện tượng “đại di dân” trong dịp Tết, việc tập trung đông người, trẻ em quay trở lại trường học, cùng với tâm lý chủ quan, lơ là phòng bệnh sau thời gian dài kiểm soát dịch đã góp phần gia tăng nguy cơ lây lan.

Theo Bộ Y tế Việt Nam và Trung tâm Kiểm soát Bệnh tật TP.HCM, điều kiện thời tiết lạnh ẩm sau Tết đặc biệt thuận lợi cho các tác nhân gây bệnh hô hấp và tiêu hóa, đồng thời làm gia tăng nguy cơ bùng phát các ổ dịch lớn như tay chân miệng. Dữ liệu giám sát dịch tễ cho thấy, dù không ghi nhận ổ dịch lớn trong dịp Tết nhưng sự gia tăng di chuyển dân cư vẫn tiềm ẩn nguy cơ lan truyền mầm bệnh và xuất hiện biến chủng mới.

Sau Tết, nguy cơ “dịch chồng dịch” gia tăng khi thời tiết giao mùa, độ ẩm cao và di chuyển đông, khiến các bệnh hô hấp, tiêu hóa và sốt xuất huyết có xu hướng tăng mạnh, lan nhanh trong cộng đồng nếu chủ quan phòng ngừa.

Một trong những cảnh báo đáng chú ý là xu hướng dịch tễ của sốt xuất huyết Dengue. Theo dữ liệu từ Viện Pasteur TP.HCM được ThS.BS Lương Chấn Quang chia sẻ, bệnh có thể xuất hiện quanh năm tại khu vực phía Nam, thay vì chỉ tập trung vào mùa mưa như trước đây. Sốt xuất huyết hiện là bệnh truyền nhiễm phổ biến thứ hai sau cúm nhưng có tỷ lệ tử vong cao hơn đáng kể. Đáng lo ngại, số ca mắc cao gấp nhiều lần so với các bệnh có thể phòng ngừa bằng vắc xin khác.

Về mặt sinh học, virus Dengue gây bệnh sốt xuất huyết có 4 tuýp huyết thanh (DENV-1, DENV-2, DENV-3 và DENV-4). Người từng mắc bệnh vẫn có nguy cơ tái nhiễm với tuýp khác và có thể diễn tiến nặng hơn do hiện tượng tăng cường phụ thuộc kháng thể. Ước tính khoảng 1/20 ca nhiễm Dengue có thể tiến triển thành thể nặng, đe dọa tính mạng. Thậm chí, trên 80% người nhiễm không triệu chứng vẫn có thể lây truyền virus qua muỗi vằn Aedes, khiến nguy cơ lan rộng trong cộng đồng luôn hiện hữu. Đặc biệt, miễn dịch sau nhiễm Dengue chỉ đặc hiệu với từng tuýp virus và tồn tại trong thời gian ngắn, khoảng 2 - 6 tháng, do đó nguy cơ mắc bệnh nặng ở lần nhiễm tiếp theo là hoàn toàn có cơ sở khoa học.

“Chủ động phòng bệnh hôm nay chính là bảo vệ tương lai sức khỏe của chính mình và gia đình. Bởi trong cuộc chiến với dịch bệnh, con muỗi và mầm bệnh sẽ không chờ chúng ta hành động” ThS.BS Lương Chấn Quang nhấn mạnh tại Hội thảo.

Những ca bệnh điển hình: cảnh báo từ thực tiễn điều trị,TS.BS. Nguyễn Minh Tuấn - Trưởng khoa Sốt xuất huyết, Bệnh viện Nhi Đồng 1 cho biết đã gặp rất nhiều trường hợp sốt xuất huyết nặng đã để lại hậu quả nghiêm trọng, thậm chí tử vong, chỉ vì phát hiện và xử trí muộn.

Một trường hợp điển hình là bé gái 8 tuổi tại TP.HCM. Trong 3 ngày đầu, trẻ sốt cao nhưng vẫn đáp ứng với thuốc hạ sốt nên gia đình chủ quan theo dõi tại nhà. Đến ngày thứ 4 - 5, trẻ xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo như ói nhiều, đau bụng dữ dội, mệt lả. Khi được đưa đến bệnh viện, trẻ đã rơi vào tình trạng ngưng tim, ngưng thở do sốc sốt xuất huyết nặng và không qua khỏi dù được hồi sức tích cực.

Không chỉ trẻ em, người lớn cũng đối mặt nguy cơ tương tự. Một bệnh nhân 44 tuổi điều trị tại Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới TP.HCM đã phải trải qua hơn 10 ngày hồi sức tích cực với chi phí gần 500 triệu đồng, do biến chứng sốc, thoát dịch nặng, xuất huyết tiêu hóa, suy gan - thận, phải thở máy và lọc máu liên tục.

Tại Bệnh viện Nhi Đồng 1, nhiều trẻ phải hỗ trợ hô hấp bằng CPAP hoặc thở máy không xâm lấn do suy hô hấp nặng. TS.BS Nguyễn Minh Tuấn nhận định, những tình huống này không còn hiếm gặp, đặc biệt trong giai đoạn sau Tết, khi thời tiết lạnh ẩm, mật độ di chuyển và tiếp xúc xã hội tăng cao, tạo điều kiện thuận lợi cho virus lây lan.

Từ hàng loạt ca bệnh nặng, TS.BS Nguyễn Minh Tuấn nhấn mạnh ba thông điệp quan trọng cần truyền tải rộng rãi đến cộng đồng. Thứ nhất, sốt xuất huyết là bệnh nguy hiểm và diễn tiến khó lường, người bệnh có thể vẫn tỉnh táo trong giai đoạn đầu nhưng nhanh chóng chuyển sang sốc và tử vong nếu không được theo dõi sát. Thứ hai, bệnh có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi. Trẻ em vẫn chiếm tỷ lệ lớn nhập viện, song số ca nặng ở người lớn đang có xu hướng gia tăng. Thứ ba, phòng bệnh là biện pháp hiệu quả nhất, bởi đến nay chưa có thuốc điều trị đặc hiệu cho Dengue.

Thực tế lâm sàng ghi nhận nhiều ca sốt xuất huyết nặng nhập viện muộn đã dẫn đến sốc, suy đa tạng, thậm chí tử vong. Bệnh diễn tiến khó lường, có thể gặp ở mọi lứa tuổi.

Đáng chú ý, sốt xuất huyết ở trẻ em thường dễ rơi vào sốc hơn do thành mạch yếu, tính thấm cao và cơ chế bù trừ chưa hoàn thiện. Trong khi đó, người lớn lại có xu hướng xuất huyết nhiều hơn và tổn thương các cơ quan như gan, thận rõ rệt hơn. Theo kinh nghiệm điều trị tại các bệnh viện nhi lớn, khoảng 20 - 25% trẻ nhập viện vì sốt xuất huyết có thể diễn tiến sốc, thường rơi vào ngày thứ 4 - 5 của bệnh. Các dấu hiệu cảnh báo sớm bao gồm li bì hoặc bứt rứt, tay chân lạnh, tím môi, tiểu ít… Nếu không được cấp cứu kịp thời, nguy cơ tử vong cao và xảy ra rất nhanh.

Theo TS.BS Nguyễn Minh Tuấn, sốt xuất huyết thể nặng có thể gây tổn thương trên diện rộng, từ não (viêm não), tim (viêm cơ tim), phổi (phù phổi, suy hô hấp), đến gan, thận và hệ tạo máu (giảm tiểu cầu, rối loạn đông máu), thậm chí gây xuất huyết tiêu hóa nghiêm trọng.

Không chỉ là gánh nặng y tế, chi phí điều trị cũng là áp lực lớn đối với gia đình. Theo thống kê thực tế tại các cơ sở điều trị, chi phí cho một ca nặng có thể dao động từ 120 triệu đến 720 triệu đồng, thậm chí vượt 1 tỷ đồng trong các trường hợp biến chứng nặng kéo dài.

“Một trong những nguyên nhân chính dẫn đến ca nặng là tâm lý chủ quan của người dân. Nhiều gia đình cho rằng sốt vài ngày sẽ tự khỏi hoặc khi hạ sốt là bệnh đã thuyên giảm, dẫn đến việc nhập viện muộn” TS.BS Nguyễn Minh Tuấn chia sẻ và cho biết thêm, tại Bệnh viện Bạch Mai đã ghi nhận nhiều ca tử vong do sốt xuất huyết liên quan đến việc nhập viện trễ, khi bệnh đã tiến triển sang sốc giảm thể tích và suy đa tạng. Tình trạng này có xu hướng lặp lại, đặc biệt sau Tết là thời điểm người dân thường lơ là việc theo dõi sức khỏe.

Không những thế, việc điều trị một ca sốt xuất huyết nặng còn đòi hỏi nguồn lực lớn, bao gồm đội ngũ bác sĩ, điều dưỡng và trang thiết bị hồi sức hiện đại. Khi dịch bùng phát, số lượng ca nặng tăng nhanh có thể dẫn đến quá tải hệ thống y tế. Qua đó, TS.BS Nguyễn minh Tuấn nhấn mạnh sự cần thiết của việc phối hợp chặt chẽ giữa bác sĩ điều trị và bác sĩ dự phòng, trong đó việc tư vấn phòng bệnh, đặc biệt là tiêm chủng, cần được thực hiện ngay từ những lần khám đầu tiên.

TS.BS Nguyễn Minh Tuấn nhấn mạnh: “Sốt xuất huyết có thể xảy ra với bất kỳ ai, nhưng hoàn toàn có thể phòng ngừa nếu chúng ta hành động sớm và đúng cách”.

Trước diễn biến phức tạp của dịch bệnh, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính đã ký Công điện số 116/CĐ-TTg (20/7/2025), yêu cầu triển khai đồng bộ, quyết liệt các biện pháp phòng chống sốt xuất huyết trên phạm vi toàn quốc. Báo cáo từ Cổng Thông tin Chính phủ nhấn mạnh, xây dựng chiến lược toàn diện, phối hợp đa ngành nhằm kiểm soát hiệu quả dịch bệnh, đồng thời cảnh báo những biến chứng nghiêm trọng có thể xảy ra nếu người dân hiểu sai hoặc chủ quan.

PGS.TS.BS. Nguyễn Vũ Trung - Viện trưởng Viện Pasteur TP.HCM, nhận định Việt Nam hiện là một trong những điểm nóng toàn cầu về Dengue, đòi hỏi tăng cường giám sát, dự phòng, điều trị và truyền thông một cách bài bản, liên tục.

Trong chiến lược phòng bệnh, BS.CKI Bạch Thị Chính - Giám đốc Y khoa, Hệ thống Tiêm chủng VNVC đặc biệt nhấn mạnh vai trò của tiêm chủng. Vắc xin phòng sốt xuất huyết Qdenga do Takeda (Nhật Bản) phát triển đã được Bộ Y tế Việt Nam cấp phép và được Tổ chức Y tế thế giới (WHO) khuyến cáo sử dụng tại các khu vực có nguy cơ cao. Vắc xin áp dụng phác đồ 2 mũi, cách nhau 3 tháng, dành cho người từ 4 tuổi trở lên. Dữ liệu từ nghiên cứu lâm sàng pha III (TIDES) cho thấy hiệu quả bảo vệ cao, giảm trên 80% nguy cơ mắc bệnh và hơn 90% nguy cơ nhập viện hoặc biến chứng nặng, đồng thời tạo đáp ứng miễn dịch tốt với cả 4 tuýp virus.

Tại Argentina, là quốc gia có dịch lưu hành, chương trình tiêm chủng quốc gia triển khai tiêm ngừa sốt xuất huyết cho người dân 15 - 39 tuổi tại 11 tỉnh có tỷ lệ mắc cao từ năm 2024. Dữ liệu giám sát trên khoảng 60.000 liều cho thấy tỷ lệ phản ứng sau tiêm rất thấp, các phản ứng chủ yếu nhẹ và thoáng qua. Trong khi đó, tại Đức là một quốc gia không lưu hành dịch, nghiên cứu trên hơn 6.400 du khách quốc tế cũng ghi nhận vắc xin được dung nạp tốt. Phần lớn phản ứng xảy ra sau liều đầu, mức độ nhẹ như đau tại chỗ tiêm, mệt mỏi, nhức đầu hoặc phát ban, và tự hồi phục nhanh.

Đáng chú ý, đến tháng 1/2026, nhiều tổ chức y tế uy tín tại Việt Nam như Hội Y học Dự phòng Việt Nam, Hội Truyền nhiễm Việt Nam và Viện Pasteur TP.HCM đã đồng thuận khuyến cáo tiêm vắc xin sốt xuất huyết cho người từ 4 tuổi trở lên, không yêu cầu xét nghiệm sàng lọc trước tiêm. Vắc xin này cũng đã được WHO đưa vào danh sách tiền thẩm định (Prequalification), khẳng định các tiêu chuẩn nghiêm ngặt về chất lượng, an toàn và hiệu quả để có thể triển khai rộng rãi trên toàn cầu.

Các chuyên gia khuyến cáo người dân nên tiêm phòng càng sớm càng tốt để cơ thể kịp hình thành miễn dịch trước khi dịch bùng phát, tránh tình trạng quá tải hệ thống y tế hoặc khan hiếm vắc xin trong cao điểm dịch. Đồng thời, tiêm chủng cần được kết hợp với các biện pháp truyền thống như giữ vệ sinh môi trường, diệt muỗi, loại bỏ lăng quăng và theo dõi sức khỏe thường xuyên. Người dân được khuyến nghị chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ tại các cơ sở y tế uy tín để được tư vấn phù hợp với từng độ tuổi và tình trạng sức khỏe.

Đặc biệt lưu ý, khi xuất hiện các dấu hiệu như sốt cao, đau bụng, ói nhiều, mệt lả, cần đến cơ sở y tế ngay, không tự điều trị kéo dài tại nhà.

BS.CKI. Bạch Thị Chính nhấn mạnh: “Dự phòng sốt xuất huyết không thể chỉ dừng lại ở diệt muỗi hay nằm màn. Cần tích hợp tiêm chủng vắc xin, là giải pháp đã được chứng minh hiệu quả và an toàn qua dữ liệu khoa học và thực tiễn triển khai”.

Một thông tin quan trọng khác được các chuyên gia nhấn mạnh là khả năng tiêm đồng thời vắc xin sốt xuất huyết với vắc xin cúm. Theo khuyến cáo của WHO (Position Paper 2024) và hướng dẫn sử dụng, vắc xin phòng sốt xuất huyết có thể tiêm cùng các vắc xin bất hoạt, vắc xin tiểu đơn vị hoặc mRNA (bao gồm vắc xin cúm) tại các vị trí khác nhau trên cơ thể, không có chống chỉ định.

Dữ liệu nghiên cứu thực tiễn tại Đức (2025) trên 1.176 người cho thấy nhóm tiêm đồng thời có tỷ lệ phản ứng tương đương hoặc thấp hơn so với tiêm riêng lẻ, chủ yếu là phản ứng nhẹ và kéo dài 1 - 3 ngày, không ghi nhận biến cố nghiêm trọng. Tại Argentina, vắc xin cúm cũng là loại được sử dụng phổ biến nhất khi tiêm cùng vắc xin sốt xuất huyết.

Hội Y học Dự phòng Việt Nam cũng khẳng định có thể tiêm hai loại vắc xin này trong cùng một buổi, giúp tối ưu thời gian và nâng cao hiệu quả bảo vệ.

Kết luận hội thảo, Chủ tọa - BS.CKI. Bạch Thị Chính nhấn mạnh: “Phòng bệnh cần thực hiện trước khi dịch xảy ra, không phải khi dịch đã bùng phát. Lộ trình tiêm 2 mũi vắc xin sốt xuất huyết cách nhau 3 tháng, kết hợp tiêm vắc xin cúm, sẽ giúp tạo lá chắn bảo vệ toàn diện cho người dân trong giai đoạn nguy cơ cao sau Tết. Các nhóm được khuyến nghị ưu tiên bao gồm trẻ em, thanh thiếu niên, người trưởng thành, người chuẩn bị lập gia đình, nhân viên y tế, người cao tuổi và người có bệnh mạn tính”.

BÀI VIẾT CÙNG CHỦ ĐỀ