Có thêm giải pháp mới, tối ưu hơn trong bảo vệ người cao tuổi trước cúm mùa

Cúm mùa có thể gây biến chứng nghiêm trọng ở nhiều cơ quan, làm tăng nguy cơ nhập viện và tử vong ở người cao tuổi, đặc biệt là người mắc bệnh mạn tính. Quá trình lão hóa miễn dịch khiến cơ thể đáp ứng kém hơn với vắc xin theo tuổi tác, đặt ra nhu cầu về giải pháp phòng bệnh phù hợp hơn cho nhóm nguy cơ cao. Vắc xin cúm liều cao với hàm lượng kháng nguyên gấp 4 lần liều tiêu chuẩn cung cấp thêm giải pháp tăng cường bảo vệ người từ 60 tuổi trước cúm mùa và các biến chứng nghiêm trọng, với những bằng chứng khoa học về hiệu quả và tính an toàn đã được kiểm chứng.

Phát biểu khai mạc tại Hội thảo khoa học, TTƯT.PGS.TS.BS Trần Quang Bính - Giám đốc chuyên môn, Giám đốc Trung tâm Đào tạo & Nghiên cứu khoa học, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM nhấn mạnh ba thông điệp trọng tâm: (1) Chủ động phòng cúm quanh năm, (2) Lựa chọn giải pháp vắc xin phù hợp với đặc điểm miễn dịch ở người cao tuổi và (3) Tăng cường tư vấn tiêm chủng trong thực hành y tế, đặc biệt là ở các đơn vị điều trị.

Theo TTƯT.PGS.TS.BS Trần Quang Bính, tại Việt Nam, virus cúm lưu hành quanh năm, không theo mùa cố định như ở các quốc gia vùng ôn đới. Dữ liệu giám sát của Hệ thống Giám sát và Ứng phó Cúm Toàn cầu (GISRS) thuộc Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), thông qua nền tảng FluNet, cho thấy các mẫu xét nghiệm có kết quả dương tính với virus cúm được ghi nhận tại những điểm giám sát trên cả nước từ tháng 01/2022 đến tháng 09/2026.

Vì vậy, người dân không nên chờ đến khi dịch cúm gia tăng mới bắt đầu phòng bệnh. Đặc biệt, với người cao tuổi và người mắc bệnh mạn tính, cúm có thể trở thành yếu tố khởi phát những biến cố sức khỏe nghiêm trọng, làm khởi phát đợt cấp của bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), nhồi máu cơ tim, đột quỵ đến suy tim, rối loạn đường huyết ở người bệnh đái tháo đường và suy giảm khả năng tự chủ trong sinh hoạt.

Người cao tuổi và người có bệnh nền chịu gánh nặng cúm lớn nhất

Theo PGS.TS. Vũ Thị Thanh Huyền - Tổng Thư ký, Hội Lão khoa Việt Nam, cúm mùa thường khởi phát với các triệu chứng như sốt, ho, đau họng, đau cơ, mệt mỏi. Tuy nhiên, ở người cao tuổi và người mắc bệnh mạn tính, bệnh có thể tiến triển nặng, dẫn đến viêm phổi, nhập viện, làm mất kiểm soát bệnh nền, thậm chí đe dọa tính mạng.

Theo các ước tính được Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC) Hoa Kỳ công bố, người từ 65 tuổi trở lên chiếm khoảng 70 - 85% số ca tử vong và 50 - 70% số ca nhập viện liên quan đến cúm mùa tại Hoa Kỳ trong các mùa cúm được thống kê. Những con số này cho thấy người cao tuổi là nhóm đặc biệt dễ bị tổn thương trước các biến chứng của bệnh.

Nguy cơ còn tăng lên khi người bệnh đồng thời mắc các bệnh mạn tính. Nghiên cứu tại Canada trong giai đoạn 1994 - 2000 ghi nhận nguy cơ tử vong liên quan đến cúm ở người cao tuổi mắc bệnh tim mạn tính cao gấp 5 lần, mắc bệnh phổi mạn tính cao gấp 12 lần và mắc đồng thời cả hai bệnh cao gấp 20 lần so với người không có các bệnh nền này. Theo thống kê, khoảng một nửa người cao tuổi hiện nay thường mắc đồng thời từ hai bệnh mạn tính trở lên.

Tại Việt Nam, nghiên cứu công bố năm 2021 trên tạp chí Emerging Infectious Diseases ước tính tỷ lệ nhập viện liên quan đến cúm ở người từ 65 tuổi trở lên đạt 207 ca trên 100.000 dân mỗi năm, cao hơn khoảng 1,5 lần so với mức trung bình của toàn dân số là 134 ca trên 100.000 dân mỗi năm. Trong khi đó, ước tính của WHO năm 2020 ghi nhận khoảng 27.836 ca tử vong do cúm và viêm phổi tại Việt Nam.

Gánh nặng này càng đáng quan tâm trong bối cảnh Việt Nam già hóa dân số nhanh chóng. Theo các số liệu từ Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA) và hệ thống nghiên cứu Gánh nặng bệnh tật toàn cầu (GBD) của Viện Đo lường và Đánh giá sức khỏe Hoa Kỳ (IHME), người từ 60 tuổi trở lên hiện chiếm khoảng 15% dân số Việt Nam và tỷ lệ này được dự báo vượt 20% vào năm 2036. Bên cạnh đó, khoảng 95% người cao tuổi được ghi nhận có nhiều bệnh đồng mắc.

Người cao tuổi cũng chiếm tỷ trọng đáng kể trong các nhóm đang sống chung với bệnh mạn tính: 59% ở nhóm bệnh tim mạch, 55% ở nhóm đột quỵ, 66% ở nhóm bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) và 42% ở nhóm đái tháo đường.

Những yếu tố này khiến cúm mùa trở thành vấn đề cần được nhìn nhận rộng hơn một bệnh nhiễm trùng hô hấp thông thường. Với người cao tuổi có nhiều bệnh nền, một đợt cúm có thể làm khởi phát hoặc làm nặng thêm các vấn đề sức khỏe vốn đã tồn tại.

 Hệ lụy của cúm không dừng lại ở đường hô hấp

Một trong những nội dung được PGS.TS. Vũ Thị Thanh Huyền nhấn mạnh tại hội thảo là mối liên quan giữa cúm và các biến cố tim mạch, chuyển hóa. Theo chuyên gia, khi nhiễm virus cúm, phản ứng viêm toàn thân cùng những thay đổi sinh lý liên quan đến tình trạng nhiễm trùng cấp tính có thể làm gia tăng gánh nặng lên cơ thể, đặc biệt ở những người vốn có sức khỏe nền không ổn định.

Người lớn mắc bệnh nền đối mặt với nguy cơ mất kiểm soát bệnh lý sau khi nhiễm cúm:

Đáng chú ý, bốn nhóm bệnh nằm trong số những nguyên nhân gây tử vong hàng đầu tại Việt Nam theo các số liệu WHO năm 2020, gồm đột quỵ, bệnh mạch vành, bệnh phổi mạn tính và đái tháo đường, đều có thể bị ảnh hưởng bất lợi khi người bệnh mắc cúm.

Từ góc độ thực hành lâm sàng, PGS.TS.BS. Phạm Nguyễn Vinh - Giám đốc Trung tâm Tim mạch, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM, Phòng khám Đa khoa Tâm Anh Quận 7 chia sẻ rằng tại các khoa tim mạch, người cao tuổi chiếm tỷ trọng lớn trong nhóm bệnh nhân nhập viện, trong đó nhiễm trùng hô hấp như viêm phổi và cúm là những vấn đề cần đặc biệt lưu ý. Một đợt nhiễm trùng cấp tính có thể khiến tình trạng tim mạch vốn ổn định trở nên phức tạp hơn, kéo dài thời gian điều trị và ảnh hưởng đến quá trình hồi phục.

Theo Phó Giáo sư, việc phòng ngừa cúm và các bệnh nhiễm trùng hô hấp đã được quan tâm trong chăm sóc người cao tuổi từ khoảng 20 năm trước; đồng thời, trong quá trình điều trị và chuẩn bị cho bệnh nhân xuất viện, tiêm phòng cúm và phế cầu là những nội dung cần được xem xét, tư vấn phù hợp. Đặc biệt, trong các khuyến cáo quản lý suy tim, tiêm chủng cũng là một nội dung quan trọng của chăm sóc dự phòng.

Vắc xin cúm liều cao: Bước tiến trong bảo vệ người cao tuổi trước biến chứng nặng

Tại Việt Nam, Quyết định số 1840/QĐ-BYT ngày 3/6/2025 của Bộ Y tế ban hành tài liệu chuyên môn “Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị cúm mùa”, trong đó đề cập nội dung dự phòng bệnh. Tiêm vắc xin cúm hằng năm là biện pháp phòng bệnh quan trọng, đặc biệt đối với người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người mắc các bệnh mạn tính như bệnh tim mạch, COPD, hen phế quản, đái tháo đường, bệnh thận mạn và lupus ban đỏ hệ thống.

Tuy nhiên, một trong những thách thức trong phòng cúm ở người cao tuổi là hiện tượng lão hóa miễn dịch. Quá trình này diễn ra theo tuổi tác, khiến hệ miễn dịch suy giảm khả năng nhận diện và đáp ứng với tác nhân gây bệnh. Do đó, người cao tuổi không chỉ dễ gặp biến chứng nặng hơn khi mắc cúm mà còn có thể tạo đáp ứng miễn dịch sau tiêm vắc xin kém hơn so với người trẻ.

Bác sĩ Choe Sunho - Giám đốc Y khoa về vắc xin cúm, Sanofi khu vực Đông Nam Á và Ấn Độ, cho biết vắc xin cúm liều tiêu chuẩn vẫn có vai trò quan trọng trong phòng bệnh. Tuy nhiên, nhu cầu tăng cường đáp ứng miễn dịch ở người cao tuổi đã thúc đẩy sự phát triển của các loại vắc xin được thiết kế chuyên biệt cho nhóm tuổi này.

Theo Bác sĩ, vắc xin cúm liều cao chứa 60 microgam kháng nguyên hemagglutinin (HA) cho mỗi chủng virus, gấp 4 lần hàm lượng 15 microgam mỗi chủng của vắc xin liều tiêu chuẩn. Hàm lượng kháng nguyên cao hơn nhằm tăng cường đáp ứng miễn dịch ở người cao tuổi, qua đó cải thiện khả năng bảo vệ trước cúm.

Vắc xin cúm liều cao đang được chỉ định tại Việt Nam cho người lớn từ 60 tuổi trở lên, được Hội Y học Dự phòng Việt Nam năm 2026 khuyến nghị sử dụng hằng năm cho người từ 60 tuổi trở lên; Hội Tim mạch Việt Nam năm 2026 ưu tiên lựa chọn này cho bệnh nhân tim mạch lớn tuổi. Các khuyến cáo của Hội Hô hấp Việt Nam, Hội Nội tiết và Đái tháo đường Việt Nam và Hội Thấp khớp học Việt Nam cũng nhấn mạnh vai trò của tiêm phòng cúm hằng năm ở các nhóm nguy cơ cao.

Hiệu quả của vắc xin cúm liều cao đã được đánh giá qua các nghiên cứu lâm sàng và nghiên cứu thực tế quy mô lớn ở người từ 65 tuổi trở lên. Chỉ định mở rộng cho nhóm 60 - 64 tuổi dựa trên nghiên cứu cho thấy vắc xin liều cao tạo đáp ứng miễn dịch cao hơn vắc xin liều tiêu chuẩn.

 Phân tích định trước về tim mạch của FLUNITY-HD cũng cho thấy vắc xin liều cao giúp giảm tương đối 21,3% nguy cơ nhập viện do suy tim và 6,6% nguy cơ nhập viện do bất kỳ bệnh tim mạch nào. Kết quả nhất quán ở cả nhóm có và không có tiền sử bệnh tim mạch.

Bên cạnh hiệu quả bảo vệ, tính an toàn là yếu tố quan trọng khi lựa chọn vắc xin cho người cao tuổi, đặc biệt ở những người có nhiều bệnh nền hoặc đang sử dụng các thuốc điều trị dài hạn. Theo thông tin được Bác sĩ Choe Sunho chia sẻ tại hội thảo, vắc xin cúm liều cao đã được sử dụng qua 15 mùa cúm, với hơn 360 triệu liều được phân phối tính đến tháng 9/2025. Dữ liệu từ các thử nghiệm lâm sàng và giám sát thực tế được báo cáo không ghi nhận vấn đề an toàn mới đáng lo ngại.

Các phản ứng sau tiêm thường gặp có thể bao gồm đau, đỏ hoặc sưng tại chỗ tiêm và một số biểu hiện toàn thân, phần lớn ở mức độ nhẹ, thoáng qua và tự hết trong vài ngày.

Trên thế giới, hơn 25 quốc gia được báo cáo đã đưa vắc xin cúm liều cao vào các khuyến nghị hoặc chương trình tiêm chủng dành cho người cao tuổi, cho thấy xu hướng tăng cường bảo vệ người cao tuổi trước cúm đang được quan tâm ở nhiều hệ thống y tế. Tuy nhiên, lựa chọn vắc xin cần dựa trên bằng chứng khoa học, hướng dẫn chuyên môn hiện hành và đánh giá của nhân viên y tế đối với từng người.

Từ các bằng chứng được chia sẻ tại hội thảo, PGS.TS.BS Phạm Quang Thái - Phó Trưởng khoa Kiểm soát Nhiễm khuẩn, Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương, cho biết khi cúm lưu hành mạnh, tỷ lệ xét nghiệm dương tính có thể tăng từ khoảng 10% lên tới 40%, kéo theo áp lực lớn hơn đối với hệ thống y tế. Đối với người cao tuổi, nhất là người mắc bệnh tim mạch, COPD, hen phế quản, đái tháo đường, bệnh thận mạn hoặc có nhiều bệnh đồng mắc, tiêm phòng cúm hằng năm nên được trao đổi trong các lần khám sức khỏe định kỳ. Gia đình cũng có thể đóng vai trò hỗ trợ bằng cách khuyến khích người cao tuổi trao đổi với bác sĩ về lịch tiêm chủng, duy trì việc theo dõi bệnh mạn tính và thực hiện các biện pháp phòng nhiễm trùng đường hô hấp theo hướng dẫn.

Theo Phó Giáo sư, giá trị của phòng cúm không chỉ nằm ở việc giảm nguy cơ mắc bệnh mà còn ở khả năng góp phần bảo vệ sức khỏe tim mạch, duy trì thể lực và hạn chế những đợt bệnh cấp tính có thể khiến người cao tuổi phải nhập viện hoặc mất đi một phần khả năng tự chăm sóc bản thân. Đó cũng là cơ hội để họ tiếp tục những sinh hoạt thường ngày, từ tự nấu ăn, đi dạo, gặp gỡ bạn bè đến chăm sóc con cháu.

Hưởng ứng Tháng hành động vì Người cao tuổi Việt Nam vào tháng 10, BS.CKI Bạch Thị Chính - Giám đốc Chuyên môn Y khoa, Hệ thống Trung tâm Tiêm chủng VNVC cho rằng sự quan tâm dành cho người cao tuổi cần được thể hiện bằng những hành động thiết thực trong chăm sóc sức khỏe, trong đó có tư vấn và tiêm chủng dự phòng. Bác sĩ Chính nhấn mạnh: “Món quà ý nghĩa nhất dành cho các bậc cao niên không chỉ nằm ở những lời tri ân tại một sự kiện, mà chính là một lời khuyên đúng lúc, một mũi tiêm đúng loại trong mỗi lần thăm khám”.

Hội thảo khoa học “Nâng cao bảo vệ người cao tuổi tại Việt Nam trước bệnh cúm: Vắc xin cúm mùa liều cao” do Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM, Viện Nghiên cứu Tâm Anh (TAMRI) và Hệ thống Tiêm chủng VNVC phối hợp tổ chức, với sự đồng hành của Công ty TNHH Sanofi Việt Nam, đã cập nhật các bằng chứng khoa học về gánh nặng cúm ở người cao tuổi, hiệu quả và tính an toàn của vắc xin cúm liều cao, đồng thời nhấn mạnh vai trò của tư vấn y tế trong nâng cao tỷ lệ tiêm chủng. Những trao đổi tại hội thảo góp phần thúc đẩy cách tiếp cận dự phòng toàn diện hơn, hướng đến bảo vệ sức khỏe, chất lượng sống và khả năng tự chủ của người cao tuổi tại Việt Nam.