Viêm gan ứ sắt: Tìm hiểu cơ chế gây bệnh

Viêm gan ứ sắt không chỉ gây tổn thương gan, dẫn tới xơ gan, suy gan hay ung thư gan, mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến tim, tụy và nhiều cơ quan khác. Nguy hiểm ở chỗ, bệnh thường diễn tiến lặng lẽ, khó nhận biết sớm, khiến nhiều trường hợp chỉ phát hiện khi đã ở giai đoạn nặng.

Viêm gan ứ sắt là gì?

Viêm gan ứ sắt là tình trạng bệnh lý đặc trưng bởi sự tích tụ sắt quá mức, gây dư thừa trong gan. Sắt là thành phần cấu tạo nên huyết sắc tố (haemoglobin) của hồng cầu, tham gia sản sinh bạch cầu và tăng cường hoạt động của hệ miễn dịch. Khi cơ thể thiếu sắt sẽ dẫn đến thiếu máu (anemia); tuy nhiên nếu sắt dư thừa sẽ dẫn đến hiện tượng ứ sắt (hemochromatosis). Chính lượng sắt dư thừa sẽ tích tụ trong các cơ quan của cơ thể đặc biệt là gan, tim, tụy…, làm tăng nguy cơ suy gan, ung thư gan, suy tim, đái tháo đường và nhiều biến chứng toàn thân khác.

Bệnh ứ sắt được phân thành 2 loại bao gồm nguyên phát và thứ phát. Trong đó:

• Ứ sắt nguyên phát do đột biến gen kiểm soát lượng sắt hấp thu từ thực phẩm, khiến cơ thể hấp thu nhiều sắt hơn mức cần thiết.
• Ứ sắt thứ phát do biến chứng của viêm gan, xơ gan... dẫn đến rối loạn hấp thu sắt hoặc ứ sắt do truyền máu nhiều lần ở người mắc các bệnh lý về máu như thalassaemia, thiếu máu hồng cầu hình liềm…

Nguyên nhân gân viêm gan do ứ sắt

Nguyên nhân viêm gan ứ sắt rất đa dạng, có thể bắt nguồn từ yếu tố di truyền, môi trường... Ngoài ra, một số thói quen sinh hoạt và bệnh lý nền cũng có thể làm tăng nguy cơ tích tụ sắt trong gan.

1. Nguyên nhân

• Di truyền: Viêm gan ứ sắt thường do các yếu tố di truyền, đột biến gen liên quan đến điều hòa hấp thu sắt (thường gặp nhất là gen HFE). Tình trạng di truyền dẫn đến việc hấp thụ quá nhiều sắt từ thực phẩm, khiến sắt tích tụ trong các cơ quan trong cơ thể điển hình như gan.
• Thuốc bổ sung sắt: Sử dụng thuốc bổ sung sắt không có sự giám sát của bác sĩ có thể dẫn đến tình trạng quá tải sắt. Đặc biệt là ở người không cần bổ sung sắt thường xuyên.
• Chế độ ăn: Một chế độ ăn giàu thực phẩm có chứa sắt, như thịt đỏ có thể ảnh hưởng đáng kể đến nồng độ sắt trong cơ thể. Với người có cơ địa dễ tích tụ sắt, việc tiêu thụ thực phẩm giàu sắt có thể làm trầm trọng thêm nguy cơ quá tải sắt, dẫn đến viêm gan ứ sắt.
• Các bệnh lý khác: Một số bệnh như lupus, viêm khớp dạng thấp có thể tăng nguy cơ quá tải sắt. Những tình trạng này có thể góp phần vào xu hướng hấp thụ và lưu trữ sắt dư thừa của cơ thể, làm phức tạp thêm việc kiểm soát bệnh. Ngoài ra, viêm gan ứ sắt còn có thể gặp ở người phải truyền máu nhiều lần (như bệnh nhân tan máu bẩm sinh, thiếu máu mạn tính) hoặc trong một số bệnh lý về gan, rối loạn chuyển hóa. Khi đó, sắt từ hồng cầu hoặc do rối loạn hấp thu sẽ tích tụ quá mức, dẫn đến ứ sắt tại gan.

2. Yếu tố nguy cơ

Có nhiều yếu tố nguy cơ dẫn đến viêm gan ứ sắt, bao gồm:

• Di truyền: Trong gia đình có người thân mắc bệnh, nguy cơ mắc viêm gan ứ sắt thường cao hơn.
• Bệnh lý: Người mắc các bệnh lý ở gan như viêm gan, xơ gan, hay ở máu như thalassaemia, thiếu máu hồng cầu hình liềm… thường có nguy cơ mắc viêm gan ứ sắt cao.
• Giới tính: Nam giới thường có nguy cơ mắc bệnh cao hơn nữ giới.
• Tuổi tác: Bệnh viêm gan ứ sắt có thể xảy ra mọi độ tuổi nhưng thường gặp ở người từ 40 - 60 tuổi.
• Chủng tộc: Người da trắng ở các nước Bắc Âu như Đan Mạch, Phần Lan, Na Uy... có nguy cơ mắc bệnh cao hơn so với các chủng tộc có màu da khác.
• Lối sống: Uống nhiều rượu tăng nguy cơ mắc bệnh.

Dấu hiệu nhận biết tình trạng gan ứ sắt

Trong giai đoạn đầu của bệnh, khi sắt tích tụ chưa nhiều trong gan, người bệnh thường chưa xuất hiện triệu chứng. Khi hàm lượng sắt tăng lên, bệnh nhân có thể bắt đầu xuất hiện các dấu hiệu như:

• Mệt mỏi;
• Đau khớp;
• Sạm da;
• Đau bụng;
• Giảm ham muốn tình dục…

Khi lượng sắt tích tụ quá nhiều trong cơ thể có thể dẫn đến hàng loạt biến chứng như:

• Rối loạn cương dương;
• Đái tháo đường;
• Suy tim;
• Suy gan…

Các xét nghiệm chẩn đoán viêm gan ứ sắt

Viêm gan ứ sắt thường rất khó nhận biết do triệu chứng mệt mỏi ban đầu thường dễ nhầm lẫn với các tình trạng sức khỏe thông thường khác. Nhiều người bệnh còn không xuất hiện triệu chứng nào khác ngoài nồng độ sắt trong máu cao. Để phát hiện viêm gan ứ sắt thường căn cứ vào một số xét nghiệm sau.

1. Xét nghiệm máu

Có hai xét nghiệm máu quan trọng nhằm phát hiện tình trạng ứ sắt, bao gồm:

• Xét nghiệm Transferrin huyết thanh: Xét nghiệm này đo lượng sắt liên kết với protein transferrin vận chuyển sắt trong máu. Giá trị độ bão hòa transferrin lớn hơn 45% được coi là quá cao.
• Xét nghiệm Ferritin huyết thanh: Xét nghiệm này đo lượng sắt dự trữ trong gan. Nếu kết quả xét nghiệm bão hòa transferrin huyết thanh cao hơn bình thường, chuyên gia chăm sóc sức khỏe có thể kiểm tra nồng độ ferritin huyết thanh.

Các xét nghiệm kiểm tra tình trạng ứ sắt này tốt nhất nên được thực hiện khi nhịn ăn.

2. Xét nghiệm di truyền

Xét nghiệm di truyền hay xét nghiệm DNA có khả năng tìm đột biến gen HFE. Xét nghiệm di truyền thường được khuyến nghị nếu nồng độ sắt trong máu của người bệnh cao được chẩn đoán từ xét nghiệm máu.

3. Sinh thiết gan

Nếu bác sĩ nghi ngờ có tổn thương gan có thể sẽ chỉ định bệnh nhân thực hiện sinh thiết. Trong quá trình sinh thiết gan, một mẫu mô được lấy ra từ gan bằng một cây kim mỏng. Mẫu mô sau đó được đưa đến phòng xét nghiệm để kiểm tra sự hiện diện của sắt và tổn thương gan, đặc biệt là kiểm tra sẹo hoặc xơ gan.

Phương pháp điều trị viêm gan ứ sắt

Các phương pháp điều trị viêm gan ứ sắt chủ yếu nhắm đến mục tiêu: Giảm lượng sắt thừa đồng thời duy trì nồng độ sắt trong cơ thể đến mức bình thường, ngăn tổn thương các cơ quan do tình trạng tích tụ sắt gây ra, điều trị biến chứng. Cụ thể các phương pháp điều trị viêm gan ứ sắt như sau:

1. Trích máu định kỳ

Trích ly máu qua đường tĩnh mạch là phương pháp chủ yếu để điều trị viêm gan ứ sắt giúp đào thải lượng sắt thừa theo máu ra khỏi cơ thể. Phương pháp trích ly máu qua đường tĩnh mạch tương tự quá trình hiến máu. Được thực hiện bằng cách lấy một lượng máu khoảng 500ml từ 1 - 2 lần mỗi tuần, tùy theo mức độ tích tụ sắt.

2. Sử dụng thuốc

Nếu không thể trích ly máu qua đường tĩnh mạch, bác sĩ có thể chỉ định bệnh nhân điều trị tình trạng viêm gan ứ sắt bằng cách sử dụng thuốc.

Các loại thuốc thường được sử dụng trong trường hợp này bao gồm: desferoxamin (đường tiêm), deferiprone và deferasirox (đường uống). Đây là những loại thuốc khi được đưa vào cơ thể sẽ gắn kết với sắt thừa, tạo thành những phức chất sau đó được đào thải ra ngoài theo đường tiểu.

3. Điều trị biến chứng

Điều trị biến chứng viêm gan ứ sắt tập trung vào việc kiểm soát tổn thương mà tình trạng ứ sắt gây ra cho gan và các cơ quan khác trong cơ thể. Khi sắt tích tụ kéo dài, gan có thể bị xơ hóa, tiến triển thành xơ gan, suy gan thậm chí là ung thư gan. Lúc này, việc điều trị chủ yếu tập trung kiểm soát biến chứng:

• Xơ gan: Người bệnh cần được theo dõi chức năng gan định kỳ, điều chỉnh chế độ ăn và hạn chế các yếu tố gây tổn thương gan như bia rượu.
• Cổ trướng hoặc xuất huyết tiêu hóa: Bác sĩ có thể chỉ định thuốc lợi tiểu nội soi can thiệp hay kết hợp các chuyên khoa khác.

Ngoài ra, tình trạng ứ sắt còn có thể gây biến chứng tại một số cơ quan khác như suy tim, loạn nhịp tim hoặc ở tuyến tụy gây đái tháo đường... Việc điều trị lúc này sẽ tùy thuộc vào từng biến chứng cụ thể.

Cách phòng ngừa bệnh viêm gan ứ sắt

Các biện pháp phòng ngừa viêm gan ứ sắt chủ yếu tập trung vào việc phát hiện sớm và giảm thiểu nguy cơ tích tụ sắt quá mức trong cơ thể bằng cách:

• Khám sức khỏe định kỳ và tầm soát di truyền: Nếu gia đình có người mắc bệnh, nên xét nghiệm gen để phát hiện sớm nguy cơ viêm gan ứ sắt.
• Theo dõi nồng độ sắt trong máu: Xét nghiệm máu giúp nhận diện tình trạng thừa sắt trước khi xuất hiện tổn thương tại các cơ quan.
• Hạn chế bổ sung sắt không cần thiết: Tránh tự ý uống thuốc bổ sung sắt hoặc vitamin C liều cao, vì vitamin C làm tăng hấp thu sắt.
• Điều chỉnh chế độ ăn uống: Giảm thực phẩm giàu sắt (nội tạng động vật, thịt đỏ ăn quá thường xuyên), hạn chế rượu bia để bảo vệ gan.
• Tiêm phòng viêm gan virus (A và B): Giúp giảm nguy cơ tổn thương gan nặng hơn ở người có tích tụ sắt.
• Theo dõi biến chứng ngoài gan: Kiểm tra tim mạch, đường huyết định kỳ để phát hiện sớm bệnh tim hoặc tiểu đường do lắng đọng sắt.

Viêm gan ứ sắt là tình trạng tích tụ sắt dư thừa trong gan gây xơ gan, suy gan thậm chí là ung thư gan. Để phòng ngừa hiệu quả viêm gan ứ sắt, người dân cần chủ động thăm khám sức khỏe định kỳ và theo dõi nồng độ sắt trong máu, hạn chế bổ sung sắt khi không cần thiết đồng thời điều chỉnh chế độ ăn và tiêm vắc xin phòng viêm gan do virus để giảm nguy cơ tổn thương gan nặng ở người tích tụ sắt.