Xạ hình phổi là gì? Quy trình thực hiện ra sao?

Kỹ thuật xạ hình phổi được phát triển từ năm 1964 với ứng dụng lâm sàng ban đầu trong xác định cục máu đông trong phổi, đánh giá khả năng thuyên tắc phổi trong trường hợp chống chỉ định sử dụng thuốc cản quang hoặc tiếp xúc với bức xạ.

Bài viết được tư vấn chuyên khoa bởi BS Bùi Công Sự,Quản lý Y khoa, Hệ thống Tiêm chủng VNVC.

Xạ hình phổi là gì?

Xạ hình phổi (chụp xạ hình V/Q) là kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh y học hạt nhân, sử dụng một lượng nhỏ chất phóng xạ để đánh giá chức năng thông khí (lưu thông không khí) và sự phân bố lưu lượng máu (lưu thông máu) trong phổi.

Công dụng chính của chụp xạ hình V/Q là chẩn đoán xác định các cục máu đông trong phổi, giúp Bác sĩ đưa ra quyết định lâm sàng thông qua đánh giá các hình ảnh cho thấy sự thông khí và tưới máu ở tất cả các vùng của phổi. (1)

Chụp xạ hình phổi bao gồm hai phần: Xạ hình thông khí (Ventilation Scan - V scan) và xạ hình tưới máu (Perfusion Scan - Q scan). Trong đó, xạ hình thông khí thường được thực hiện trước xạ hình tưới máu, cụ thể như sau:

1. Xạ hình thông khí

Xạ hình thông khí là thủ thuật sử dụng các dược phẩm phóng xạ như khí, chất lỏng dạng khí dung và các hạt rắn dạng khí dung, nhằm đánh giá sự phân bố không khí trong phổi. Bệnh nhân sẽ hít vào một lượng nhỏ dược phẩm phóng xạ, cùng lúc đó Bác sĩ sẽ ghi nhận lại hình ảnh các vùng phổi có thông khí tốt hoặc kém qua một máy ảnh đặc biệt (tương tự như máy chụp X - quang hay máy CT).

2. Xạ hình tưới máu

Xạ hình tưới máu là thủ thuật thực hiện sau xạ hình thông khí. Bác sĩ sẽ thực hiện tiêm một chất phóng xạ (phát sáng) vào tĩnh mạch, giúp xác định luồng máu lưu thông đến các mô phổi. Lúc này, Bác sĩ cũng dùng một máy ảnh đặc biệt để chụp lại dòng máu trong phổi của bệnh nhân.

3. Tại sao lại gọi là V/Q Scan?

V/Q Scan là viết tắt của Ventilation/Perfusion Scan, tức là xạ hình thông khí/ xạ hình máu phổi. Gọi là thủ thuật V/Q Scan có nghĩa là thực hiện đồng thời kiểm tra sự phân bố khí và tình trạng lưu thông máu trong phổi.

Theo chuyên gia y tế, tỷ lệ V/Q là tỷ lệ giữa lượng không khí đi vào phế nang và lượng máu lưu thông đến phổi. Thông khí, tưới máu và tỷ lệ V/Q sẽ thay đổi ở các vùng phổi khác nhau do ảnh hưởng của trọng lực và sự khác biệt về áp suất màng phổi dưới áp suất khí quyển. (2)

Khi nào bạn được chỉ định thực hiện xạ hình phổi?

Thủ thuật xạ hình phổi được chỉ định khi Bác sĩ cần đánh giá tình trạng thuyên tắc phổi hoặc kiểm tra chức năng thông khí - tưới máu của phổi trước khi can thiệp y khoa, cụ thể như sau:

1. Chẩn đoán chính: Thuyên tắc phổi (Pulmonary Embolism - PE)

Chụp xạ hình tưới máu phổi (V/Q scan) là một trong những phương pháp chẩn đoán đã được kiểm chứng, có khả năng chẩn đoán hoặc loại trừ thuyên tắc phổi (PE) với độ chính xác cao. Mặc dù chụp mạch phổi bằng CT hiện được xem là “tiêu chuẩn vàng” trong chẩn đoán PE, nhưng trong các trường hợp chống chỉ định sử dụng thuốc cản quang đường tĩnh mạch (do suy thận cấp tính, dị ứng thuốc cản quang tĩnh mạch), thì thủ thuật V/Q scan là lựa chọn ưu tiên được thực hiện.

2. Đánh giá chức năng phổi trước phẫu thuật

Thủ thuật xạ hình V/Q còn được chỉ định trong các trường hợp cần đánh giá phổi trước khi tiến hành phẫu thuật phổi (trong ung thư phổi), để ước tính mức độ mất chức năng phổi của bệnh nhân. Bên cạnh đánh giá trước khi phẫu thuật, theo dõi sau phẫu thuật ở bệnh nhân ghép phổi, đo thông tim và đánh giá tăng huyết áp phổi mới khởi phát, cũng góp phần phát hiện tăng huyết áp phổi do huyết khối tắc mạch mạn tính.

3. Chẩn đoán các bệnh lý phổi khác

Xạ hình phổi còn hỗ trợ chẩn đoán các bệnh hô hấp khác như viêm phổi tắc nghẽn mãn tính (COPD), hen phế quản, xơ phổi và bệnh phổi kẽ. Kỹ thuật này ghi lại sự phân bố thông khí và tưới máu, từ đó đánh giá chức năng phổi và hỗ trợ chuẩn bị trước phẫu thuật.

Xem thêm: Các kỹ thuật khám phổi để hỗ trợ tầm soát các bệnh lý hô hấp

Quy trình thực hiện chụp xạ hình phổi V/Q Scan chi tiết

Thực hiện thủ thuật V/Q scan cần tuân thủ theo quy trình: chuẩn bị trước khi chụp, diễn biến và các lưu ý sau khi thực hiện, cụ thể như sau:

1. Chuẩn bị trước khi chụp

Trước khi tiến hành chụp xạ hình V/Q, bệnh nhân sẽ được yêu cầu chụp X-quang ngực ở tư thế trước sau và bên hông trong vòng 12 - 24 giờ như một điều kiện tiên quyết để thực hiện thủ thuật này. Chụp X-quang ngực tư thế trước sau di động chỉ là một lựa chọn thay thế nếu bệnh nhân không thể chịu đựng được việc chụp X-quang thông thường. Ngoài ra, chụp CT ngực cũng là một lựa chọn có thể thay thế cho chụp X-quang.

2. Diễn biến trong quá trình chụp

Quy trình thực hiện thủ thuật Q/V scan bao gồm hai phẩm: Kiểm tra thông khí và kiểm tra tưới máu. Một số ít trường hợp chỉ thực hiện kiểm tra tưới máu, nhưng hầu hết sẽ kiểm tra thông khí trước, sau đó ngay lập tức làm kiểm tra tưới máu trong cùng một ngày.

Kiểm tra thông khí

• Nhân viên y tế sẽ đeo thiết bị hỗ trợ thở - một ống ngậm, đồng thời kẹp một miếng che mũi để đảm bảo chỉ thở bằng miệng hoặc một mặt nạ ôm sát miệng và mũi;
• Gắn ống ngậm hoặc mặt nạ vào máy bằng một ống dẫn, thêm dược phẩm phóng xạ vào ống dẫn đó;
• Bệnh nhân nằm trên bàn hoặc ngồi trên ghế để chụp ảnh. Nếu nằm trên bàn, người bệnh sẽ được đưa vào một máy có hình trụ; nếu ngồi trên ghế, nhân viên sẽ điều chỉnh vị trí trước máy ảnh;
• Bệnh nhân hít thở qua mặt nạ hoặc ống ngậm trong khi máy ảnh chụp ảnh;
• Trong quá trình kiểm tra, nhân viên y tế sẽ điều chỉnh tư thế của bệnh nhân để có được những hình ảnh cần thiết;
• Sau cùng, nhân viên y tế sẽ yêu cầu người bệnh tháo mặt nạ hoặc dụng cụ bảo vệ miệng. Lúc này, họ có thể chụp ảnh thêm một hoặc hai phút nữa;

Kiểm tra tưới máu

Sau khi thực hiện kiểm tra thông khí, bệnh nhân sẽ được tiến hành chụp xạ hình tưới máu. Nhân viên y tế sẽ sử dụng chất phóng xạ 99mTc-albumin kết tụ lớn (99mTc-MMA) với kích thước hạt từ 10 - 100 micromet được tiêm tĩnh mạch, liều dùng thông thường là 40 - 150 MBq (1 - 4mCi). Bệnh nhân nằm ngửa trong quá trình tiêm để cho phép lưu lượng máu tối đa đến đỉnh phổi. Các hạt phóng xạ sau đó sẽ gây tắc nghẽn trong các mao mạch và cung cấp bản đồ lưu lượng máu phổi.

Sau đó, hình ảnh phổi được thực hiện bằng cách sử dụng hình ảnh phẳng với máy ảnh gamma độ phân giải cao, SPECT hoặc hình ảnh 3D với SPECT/CT.

Một lần thực hiện thủ thuật V/Q scan sẽ mất từ 30 - 60 phút, trung bình mỗi công đoạn chụp mất khoảng 15 phút. Thời gian chụp sẽ thay đổi tùy vào mỗi bệnh nhân, phụ thuộc vào thời gian chuẩn bị và tình hình thu hình ảnh cần thiết.

3. Cần làm gì sau khi chụp?

Sau khi thực hiện thủ thuật, chất phóng xạ sẽ rời khỏi phổi khi bệnh nhân hít thở không khí trong lành. Đối với chất được tiêm vào sẽ mất hoạt tính phóng xạ và được đào thải ra khỏi cơ thể qua nước tiểu và phân trong vài giờ hoặc vài ngày.

Bác sĩ khuyên, bệnh nhân nên uống nhiều nước để giúp cơ thể đào thải chất phóng xạ nhanh hơn. Đồng thời, cần hạn chế tiếp xúc gần trong thời gian ngắn, đặc biệt với phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ.

Lợi ích và rủi ro của phương pháp xạ hình phổi

Xạ hình phổi mang lại lợi ích lớn trong chẩn đoán thuyên tắc phổi và đánh giá chức năng hô hấp, nhưng cũng có một số rủi ro nhỏ liên quan đến việc sử dụng chất phóng xạ. (3)

1. Lợi ích chính

Những ưu điểm của xét nghiệm V/Q scan bao gồm:

• Tiếp xúc với lượng bức xạ ít hơn so với chụp CT;
• Phương pháp an toàn cho những người có chức năng thận không tốt (suy thận), khi thuốc cản quang được sử dụng trong chụp CT có thể gây tổn thương thận;
• An toàn cho những người dị ứng với thuốc cản quang được sử dụng trong chụp CT.

2. Rủi ro và tác dụng phụ

Một số rủi ro khi thực hiện chụp xạ hình tưới máu và thông khí bao gồm:

• Tiếp xúc với bức xạ: Nguy cơ tiếp xúc với một lượng bức xạ nhỏ, dù chúng sẽ biến mất khỏi cơ thể trong vòng vài giờ đến vài ngày sau khi chụp;
• Không thể che chắn khỏi bức xạ: Mặc dù chụp xạ hình chỉ tiếp xúc với một lượng bức xạ nhỏ, nhưng không có cách nào để che chắn thai nhi khỏi bức xạ này;
• Phản ứng dị ứng: Hiếm gặp và thường nhẹ;
• Khó chịu: Việc bị kim chích để tiêm chất đánh dấu hoặc phải nằm yên trong vài phút có thể gây khó chịu.

Các câu hỏi thường gặp

1. Phụ nữ mang thai có làm xạ hình phổi được không?

Phụ nữ mang thai thường không được khuyến cáo thực hiện xạ hình phổi, vì đây là kỹ thuật y học hạt nhân sử dụng chất phóng xạ, có nguy cơ ảnh hưởng đến thai nhi. Trong trường hợp cần thiết để thực hiện chẩn đoán, Bác sĩ sẽ cân nhắc kỹ và chỉ định biện pháp thay thế an toàn hơn như chụp CT hoặc có thể sử dụng tấm chắn trong quá trình chụp để giảm thiểu sự tiếp xúc của thai nhi với bức xạ.

2. Chi phí xạ hình phổi khoảng bao nhiêu?

Tại Việt Nam, chi phí thực hiện chụp V/Q scan dao động khoảng 1,5 - 3 triệu đồng, tùy từng cơ sở y tế, trang thiết bị được sử dụng và chế độ của bảo hiểm y tế.

Tóm lại, xạ hình phổi là kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh trong y học hạt nhân, giúp đánh giá tình trạng thông khí và tưới máu của phổi, đặc biệt hữu ích trong chẩn đoán thuyên tắc phổi. Quy trình thực hiện tuy phức tạp, có sự tham gia của chất phóng xạ và thiết bị chuyên dụng, nhưng được tiến hành theo tiêu chuẩn an toàn nghiêm ngặt. Người bệnh cần tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ trước, trong và sau khi làm xét nghiệm để đảm bảo kết quả chính xác và hạn chế rủi ro không mong muốn.