Virus Hanta là gì? Tại sao cần cảnh giác?

Virus Hanta có nguồn gốc từ loài gặm nhấm, lây sang người qua tiếp xúc với chuột hoặc chất thải của chúng. Virus có thể gây hai thể bệnh nặng là hội chứng phổi (HPS) và hội chứng thận kèm sốt xuất huyết (HFRS), với tỷ lệ tử vong cao nếu không phát hiện và điều trị kịp thời.

CẬP NHẬT MỚI NHẤT: Tại Việt Nam, hiện chưa ghi nhận ca bệnh do virus Hanta lây từ chuột. Tuy nhiên, theo Cục Phòng bệnh (Bộ Y tế), đây là nhóm virus có thể gây bệnh nặng ở người, như hội chứng phổi hoặc sốt xuất huyết kèm suy thận. Bệnh lây qua tiếp xúc với chuột, có thể diễn tiến nhanh với các biểu hiện nguy hiểm như khó thở, suy hô hấp, tụt huyết áp và nguy cơ tử vong. Hiện chưa có thuốc điều trị đặc hiệu cho virus Hanta, vì vậy người dân cần chủ động phòng bệnh từ sớm để bảo vệ sức khỏe. (3)

Virus Hanta là gì?

Virus Hanta là một nhóm virus lây từ động vật sang người, “trú ngụ” tự nhiên trong các loài gặm nhấm như chuột và có thể âm thầm truyền sang con người khi tiếp xúc với môi trường bị nhiễm. Thuộc họ Hantaviridae trong bộ Bunyavirales, mỗi chủng Hantavirus thường gắn với một loài vật chủ riêng, nơi chúng tồn tại nhưng gần như không gây biểu hiện rõ rệt.

Dù đã phát hiện nhiều chủng virus Hanta trên toàn cầu, chỉ một số ít có khả năng gây bệnh ở người nhưng khi đã nhiễm, hậu quả có thể rất nghiêm trọng. Tùy theo khu vực địa lý, virus này gây ra những hội chứng khác nhau. Ở châu Mỹ, bệnh thường biểu hiện dưới dạng hội chứng tim phổi do Hanta (HCPS), tiến triển nhanh, ảnh hưởng nặng nề đến phổi và tim. Trong khi đó, tại châu Âu và châu Á, virus này lại gây sốt xuất huyết kèm hội chứng thận (HFRS), tấn công hệ mạch máu và thận, tiềm ẩn nhiều biến chứng nguy hiểm.

Theo thống kê từ WHO, tính đến tuần dịch tễ thứ 47 năm 2025, khu vực châu Mỹ ghi nhận 229 ca mắc, trong đó có 59 ca tử vong, tỷ lệ tử vong lên đến 25,7%. Tại châu Âu, năm 2023 có 1.885 ca nhiễm, tương đương 0,4 ca trên 100.000 dân. Riêng Đông Á, đặc biệt là Trung Quốc và Hàn Quốc, mỗi năm vẫn ghi nhận hàng nghìn ca sốt xuất huyết do Hantavirus kèm hội chứng thận.

Ổ chứa và đường lây truyền của Hantavirus

Việc nắm rõ ổ chứa và con đường lây truyền của Hantavirus không chỉ giúp hiểu đúng về nguồn lây mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc phòng bệnh.

1. Ổ chứa

Các loài gặm nhấm như chuột đồng, chuột cổ vàng là ổ chứa tự nhiên của virus Hanta. Virus có thể tồn tại và lưu hành trong quần thể chuột mà không gây triệu chứng rõ ràng. Sự bùng phát ở người thường liên quan đến sự gia tăng số lượng chuột theo mùa hoặc theo điều kiện môi trường thuận lợi, chẳng hạn những năm mùa màng bội thu khiến nguồn thức ăn dồi dào, làm quần thể gặm nhấm phát triển mạnh.

Khi mật độ chuột tăng cao, tỷ lệ nhiễm virus trong đàn cũng có thể tăng theo. Sau khi nhiễm, chuột bắt đầu thải virus ra môi trường sau vài ngày và có thể kéo dài trong nhiều tuần, làm tăng nguy cơ lây nhiễm cho con người, đặc biệt tại khu dân cư hoặc nơi sinh hoạt của người dân.

2. Con đường lây truyền

Virus Hanta lây sang người chủ yếu qua đường hô hấp khi hít phải bụi hoặc khí dung chứa virus từ nước tiểu, phân hoặc nước bọt của chuột nhiễm bệnh. Ngoài ra, người cũng có thể bị lây khi tiếp xúc trực tiếp với chuột hoặc các bề mặt bị nhiễm rồi đưa tay lên mắt, mũi, miệng. Một số trường hợp hiếm hơn có thể do bị chuột cắn.

Các hoạt động như dọn dẹp kho chứa, nhà kho kín, làm nông nghiệp, lâm nghiệp hoặc sinh sống trong khu vực có nhiều chuột đều làm tăng nguy cơ phơi nhiễm.

Khả năng lây truyền từ người sang người nhìn chung rất hiếm, chỉ ghi nhận với một số chủng như virus Andes tại châu Mỹ và thường xảy ra khi có tiếp xúc gần gũi, kéo dài, đặc biệt trong giai đoạn đầu của bệnh.

Những căn bệnh do các chủng virus Hanta gây ra

Virus Hanta có nhiều chủng khác nhau và có thể gây ra các bệnh lý nghiêm trọng, tùy theo khu vực địa lý và loại virus lưu hành.

1. Hội chứng phổi (HPS)

Hội chứng tim phổi do Hantavirus (HCPS), hay còn gọi là hội chứng phổi do Hanta (HPS) là bệnh hô hấp cấp tính lây từ động vật sang người, gây ra bởi các virus thuộc chi Orthohantavirus, họ Hantaviridae, bộ Bunyavirales. Hiện đã xác định hơn 20 chủng virus trong nhóm này. Tại châu Mỹ, virus Sin Nombre là nguyên nhân chủ yếu gây HPS ở Bắc Mỹ, trong khi Orthohantavirus andesense thường gặp ở Nam Mỹ.

Triệu chứng thường xuất hiện sau 1 - 8 tuần kể từ khi tiếp xúc với nguồn lây. Giai đoạn đầu, người bệnh có thể sốt, mệt mỏi, đau cơ (đặc biệt ở đùi, hông, lưng, vai), kèm theo đau đầu, chóng mặt, ớn lạnh và rối loạn tiêu hóa như buồn nôn, nôn, tiêu chảy hoặc đau bụng.

Sau khoảng 4 - 10 ngày, bệnh có thể tiến triển nặng với ho, khó thở, tức ngực do dịch tích tụ trong phổi, dẫn đến suy hô hấp. HPS có tỷ lệ tử vong cao, có thể lên đến khoảng 38% ở các trường hợp có triệu chứng hô hấp.

2. Sốt xuất huyết kèm hội chứng thận (HFRS)

Sốt xuất huyết kèm hội chứng thận HFRS là bệnh nghiêm trọng, ảnh hưởng chủ yếu đến thận, với thời gian ủ bệnh thường từ 1 - 2 tuần (đôi khi đến 8 tuần). Bệnh khởi phát đột ngột với sốt cao, đau đầu dữ dội, đau lưng, đau bụng, buồn nôn và nhìn mờ. Một số trường hợp có thể kèm đỏ mặt, viêm mắt hoặc phát ban.

Ở giai đoạn nặng, người bệnh có thể bị tụt huyết áp, sốc, xuất huyết nội tạng và suy thận cấp, gây nguy cơ quá tải dịch trong cơ thể. Mức độ nặng nhẹ phụ thuộc vào chủng virus. Các chủng như Hantaan và Dobrava thường gây bệnh nặng với tỷ lệ tử vong 5 - 15%, trong khi Seoul, Saaremaa hay Puumala thường nhẹ hơn, tỷ lệ tử vong dưới 1%. Quá trình hồi phục có thể kéo dài từ vài tuần đến vài tháng.

⇒ Tham khảo thêm: Các loại virus gây sốt xuất huyết

Các dấu hiệu nhiễm virus Hanta ở người

Sau khi tiếp xúc với nguồn lây, người bệnh thường xuất hiện triệu chứng sau khoảng 1 - 8 tuần. Giai đoạn đầu thường không đặc hiệu, bao gồm sốt, đau đầu, đau cơ và các biểu hiện tiêu hóa như đau bụng, buồn nôn hoặc nôn.

Tùy theo thể bệnh, diễn tiến có thể trở nên nặng nhanh chóng:

• Hội chứng phổi do Hanta (HCPS): Có thể xuất hiện ho, khó thở, tràn dịch trong phổi và tiến triển nhanh đến suy hô hấp, sốc.
• Sốt xuất huyết kèm hội chứng thận (HFRS): Có thể gây tụt huyết áp, rối loạn đông máu và suy thận ở giai đoạn nặng.

Chẩn đoán nhiễm Hantavirus bằng những phương pháp nào?

Việc chẩn đoán nhiễm virus Hanta thường không dễ dàng ở giai đoạn đầu, vì triệu chứng ban đầu giống nhiều bệnh lý khác như cúm, COVID-19, viêm phổi do virus, leptospirosis hay sốt xuất huyết. Do đó, bác sĩ cần phối hợp nhiều yếu tố lâm sàng và xét nghiệm để xác định chính xác. (4)

1. Khai thác tiền sử bệnh

Khai thác tiền sử bệnh là bước rất quan trọng, giúp định hướng nguy cơ nhiễm bệnh. Bác sĩ sẽ hỏi kỹ về khả năng tiếp xúc với chuột hoặc môi trường có gặm nhấm, yếu tố nghề nghiệp (nông nghiệp, kho bãi, rừng…), lịch sử đi lại và tiếp xúc với các ca bệnh tại vùng lưu hành.

2. Xét nghiệm huyết thanh

Các xét nghiệm huyết thanh học giúp phát hiện kháng thể hoặc kháng nguyên của virus, bao gồm:

• IFA (kỹ thuật miễn dịch huỳnh quang): Phát hiện kháng nguyên virus trong mẫu bệnh phẩm.
• ELISA: Phát hiện kháng thể IgG, có độ nhạy cao và được sử dụng rộng rãi trong chẩn đoán nhanh.
• Test ức chế ngưng kết hồng cầu: Hỗ trợ phát hiện kháng thể với yêu cầu kỹ thuật đơn giản hơn.
• PRNT (trung hòa giảm đám hoại tử): Giúp xác định và đánh giá kháng thể đặc hiệu với độ chính xác cao.
• Western Blot: Dùng để khẳng định chẩn đoán và phân định chủng virus gây bệnh.
• Quan sát bằng kính hiển vi điện tử: Trong một số trường hợp đặc biệt, virus có thể được quan sát trực tiếp bằng kính hiển vi điện tử khi nồng độ virus trong mẫu đủ cao. Tuy nhiên, phương pháp này ít được sử dụng thường quy do yêu cầu kỹ thuật cao.

3. Kỹ thuật RT-PCR

RT-PCR là kỹ thuật sinh học phân tử được sử dụng để phát hiện vật liệu di truyền (RNA) của virus Hanta trong mẫu bệnh phẩm.

Nhiễm virus Hanta có chữa được không?

Hiện nay, chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu hay vắc xin được cấp phép cho bệnh do Hantavirus. Việc điều trị chủ yếu là chăm sóc hỗ trợ và kiểm soát biến chứng, đặc biệt ở hệ hô hấp, tim mạch và thận.

• Chăm sóc hỗ trợ: Sử dụng thuốc hạ sốt, giảm đau khi cần.
• Theo dõi và điều trị tích cực: Bệnh nhân cần được theo dõi sát về huyết động, truyền dịch thận trọng và hỗ trợ hô hấp. Với các trường hợp nặng (đặc biệt thể HPS), cần chuyển sớm đến khoa hồi sức tích cực (ICU).
• Can thiệp chuyên sâu: Có thể cần thở máy, dùng thuốc vận mạch, kiểm soát dịch chặt chẽ. Trong trường hợp nặng có thể áp dụng ECMO (oxy hóa máu ngoài cơ thể) để hỗ trợ tim phổi.
• Hỗ trợ thận: Nếu xảy ra suy thận nặng (thể HFRS), người bệnh có thể cần lọc máu.

Do bệnh có thể tiến triển nhanh và nguy hiểm, phát hiện sớm và điều trị kịp thời là yếu tố then chốt giúp cải thiện tiên lượng cho người bệnh.

Một số biện pháp phòng ngừa nhiễm Hantavirus hiệu quả

Để giảm nguy cơ nhiễm virus Hanta, đặc biệt tại những khu vực có nhiều chuột hoặc điều kiện vệ sinh kém, người dân cần chủ động thực hiện các biện pháp phòng tránh sau:

1. Vệ sinh nhà cửa, văn phòng

Thường xuyên dọn dẹp nhà cửa, văn phòng, kho bãi sạch sẽ, khô thoáng để hạn chế nơi trú ẩn của chuột. Khi phát hiện khu vực có dấu vết gặm nhấm, cần xử lý đúng cách như mở cửa thông gió, đeo khẩu trang và găng tay, đồng thời làm ẩm khu vực nghi ngờ bằng dung dịch khử khuẩn hoặc chất tẩy rửa trước khi vệ sinh, tránh làm phát tán bụi chứa virus vào không khí.

2. Sử dụng bẫy và che kín nơi chuột xâm nhập

Chủ động bịt kín các khe hở, lỗ thông, đường dẫn mà chuột có thể chui vào nhà. Sử dụng bẫy khi cần thiết để kiểm soát số lượng chuột. Đồng thời, bảo quản thực phẩm và nước uống trong hộp kín, không để lộ thức ăn ra ngoài và thu gom rác thải hằng ngày để tránh thu hút loài gặm nhấm.

3. Tránh xử lý phân chuột bằng chổi quét khô hoặc máy hút bụi

Tuyệt đối tránh quét khô hoặc sử dụng máy hút bụi, máy thổi tại nơi có phân, nước tiểu hoặc tổ chuột. Những hành động này có thể làm virus phát tán trong không khí dưới dạng bụi khí dung, làm tăng nguy cơ hít phải mầm bệnh.

4. Rửa tay thường xuyên

Rửa tay bằng xà phòng và nước sạch sau khi dọn dẹp, xử lý rác thải, tiếp xúc với chuột hoặc làm việc trong môi trường có nguy cơ. Đây là biện pháp đơn giản nhưng rất quan trọng để ngăn ngừa lây nhiễm gián tiếp.

5. Đến bệnh viện khi có dấu hiệu bất thường

Sau khi tiếp xúc với chuột hoặc môi trường nghi ngờ, nếu xuất hiện các dấu hiệu như sốt, ớn lạnh, đau đầu, đau cơ, chóng mặt, buồn nôn, nôn, đau bụng hoặc tiêu chảy, cần đến ngay cơ sở y tế. Đồng thời, thông báo rõ tiền sử phơi nhiễm với loài gặm nhấm để được chẩn đoán và xử trí kịp thời.

Bên cạnh nguy cơ từ Hantavirus, tại Việt Nam hiện vẫn đang lưu hành nhiều bệnh truyền nhiễm có nguồn lây từ động vật hoặc côn trùng trung gian như bệnh dại (lây qua vết cắn, cào, liếm của chó, mèo), sốt xuất huyết và viêm não Nhật Bản (lây qua muỗi). Đây đều là những bệnh có thể diễn tiến nặng, thậm chí đe dọa tính mạng nếu không được phòng ngừa và xử trí kịp thời. Người dân cần chủ động tiêm chủng đầy đủ, đúng lịch đối với các bệnh đã có vắc xin phòng ngừa, đồng thời kết hợp các biện pháp kiểm soát nguồn lây để bảo vệ sức khỏe bản thân và cộng đồng.

⇒ Xem thêm: Các bệnh truyền nhiễm thường gặp từng được ghi nhận tại Việt Nam

Virus Hanta tuy hiếm gặp nhưng có thể gây bệnh nặng và diễn tiến nhanh, đe dọa tính mạng nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời. Trong bối cảnh hiện chưa có thuốc điều trị đặc hiệu hay vắc xin phòng bệnh, việc nâng cao nhận thức, chủ động phòng tránh tiếp xúc với nguồn lây và theo dõi sức khỏe rất quan trọng. Đặc biệt, khi có dấu hiệu nghi ngờ bệnh, nên đến bệnh viện ngay để bác sĩ kiểm tra, chẩn đoán và điều trị kịp thời.