Bệnh sốt đất là gì? Căn bệnh từ bùn đất

Bệnh sốt đất đang gây hàng loạt ca tử vong tại Thái Lan, là căn bệnh truyền nhiễm mới nổi được phát hiện lần đầu vào năm 1911, lưu hành tại 79 quốc gia trên toàn cầu, đặc hữu ở khu vực Đông Nam Á và Bắc Úc. Trong bối cảnh mùa mưa lũ làm gia tăng nguy cơ phơi nhiễm từ đất và nước, việc nhận diện sớm và phòng ngừa bệnh trở nên đặc biệt quan trọng. Vậy bệnh sốt đất biểu hiện ra sao và làm thế nào để phòng tránh hiệu quả?

Bệnh sốt đất là gì?

Bệnh sốt đất (hay còn gọi là bệnh Whitmore, tên khoa học Melioidosis) là bệnh truyền nhiễm nhiệt đới cấp tính nguy hiểm do vi khuẩn Burkholderia pseudomallei lây lan từ đất hoặc nước bị ô nhiễm, gây ra các triệu chứng không đặc hiệu, dễ nhầm lẫn với các bệnh thông thường khác.

Burkholderia pseudomallei là loại vi khuẩn gram âm sống trong môi trường tự nhiên, phổ biến ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, đặc biệt khu vực có lượng mưa lớn như Thái Lan, Malaysia, Singapore, miền Bắc Úc... Đây là vi sinh vật hoại sinh có khả năng thích nghi cao, có thể tồn tại trong nhiều điều kiện khắc nghiệt như môi trường đất nghèo dinh dưỡng, pH axit hoặc kiềm, tiếp xúc với các chất khử trùng (bao gồm clo và dung dịch tẩy rửa), nhiều loại kháng sinh, cũng như chịu được biên độ nhiệt độ lớn. (2)

Nhờ khả năng tồn tại bền vững trong đất và nước, vi khuẩn có thể khuếch tán mạnh khi môi trường bị xáo trộn, đặc biệt là sau các đợt mưa lớn hoặc bão lũ. Khi đất bị cuốn trôi và nguồn nước bị ô nhiễm, nguy cơ con người tiếp xúc với mầm bệnh cũng gia tăng rõ rệt.

Không chỉ lưu hành âm thầm trong môi trường tự nhiên, bệnh Whitmore đang có dấu hiệu gia tăng tại khu vực Đông Nam Á. Tháng 4/2026, giới chức y tế Thái Lan cảnh báo bệnh Melioidosis đã ghi nhận 732 ca nhiễm chỉ sau hơn 3 tháng đầu năm, trong đó có 23 trường hợp tử vong.

Diễn biến này cho thấy mức độ nguy hiểm của vi khuẩn Burkholderia pseudomallei trong điều kiện khí hậu nhiệt đới, đặc biệt vào mùa mưa lũ khi đất và nguồn nước dễ bị ô nhiễm.

Với đặc điểm địa lý, khí hậu tương đồng, Việt Nam cũng được đánh giá là khu vực có nguy cơ cao, nhất là tại các tỉnh thường xuyên ngập lụt hoặc người dân có tiếp xúc trực tiếp với đất, bùn, nước. Thực tế đã ghi nhận các ca bệnh rải rác qua nhiều năm cho thấy mầm bệnh vẫn tồn tại trong môi trường và có thể gia tăng nếu không chủ động phòng ngừa.

Ca bệnh Whitmore đầu tiên tại Việt Nam được ghi nhận do Pons và Advier thuộc Viện Pasteur Sài Gòn báo cáo năm 1925, ở một thai phụ 24 tuổi tại Thủ Đức; 6 ngày xuất hiện triệu chứng, bệnh nhân đã sảy thai và tử vong sau 14 ngày.

Trong các thập niên 1940 - 1970, nhiều trường hợp bệnh tiếp tục được phát hiện ở binh lính Pháp và Mỹ tham chiến tại Việt Nam, cho thấy sự lưu hành của tác nhân gây bệnh trong môi trường chiến sự và điều kiện khí hậu nhiệt đới.

Nguyên nhân và con đường lây nhiễm bệnh sốt đất

Vi khuẩn gây bệnh sốt đất tồn tại tự nhiên trong đất và nước, vì vậy nguy cơ nhiễm bệnh cao hơn tại các khu vực lưu hành, đặc biệt nơi có nguồn nước hoặc môi trường đất bị ô nhiễm, cụ thể như sau:

1. Các con đường lây nhiễm chính

Bệnh sốt đất Melioidosis do vi khuẩn Burkholderia pseudomallei gây ra, không lây truyền trực tiếp từ người sang người trong đa số trường hợp. Nguồn lây chủ yếu đến từ môi trường đất và nước bị ô nhiễm, khi vi khuẩn xâm nhập vào cơ thể qua các yếu tố tiếp xúc bên ngoài, bao gồm:

• Xâm nhập qua da qua các vết trầy xước khi tiếp xúc với đất hoặc nước nhiễm khuẩn;
• Hít phải bụi hoặc giọt nước nhiễm khuẩn trong không khí;
• Uống nguồn nước bị ô nhiễm và nhiễm khuẩn;
• Tiêu thụ thực phẩm bị nhiễm bẩn từ đất hoặc môi trường không đảm bảo vệ sinh.

2. Những ai có nguy cơ cao mắc bệnh?

Bệnh sốt đất có thể xảy ra ở cả người khỏe mạnh, tuy nhiên nguy cơ mắc bệnh tăng cao ở những nhóm có sức đề kháng suy giảm hoặc thường xuyên tiếp xúc với môi trường nhiễm khuẩn, bao gồm:

• Người mắc các bệnh mạn tính như đái tháo đường, bệnh thận mạn, bệnh gan mạn tính;
• Người nghiện rượu hoặc lạm dụng rượu kéo dài;
• Người có hệ miễn dịch suy giảm.

Ngoài ra, nguy cơ cũng tăng ở những người sinh sống hoặc đi đến vùng lưu hành bệnh, đặc biệt khi tham gia các hoạt động như:

• Làm việc trực tiếp với đất (làm vườn, nông nghiệp, xây dựng);
• Tiếp xúc với nước ngọt như lội hoặc bơi trong nước lũ, ao, hồ, sông;
• Tham gia các hoạt động khắc phục hậu quả sau bão, lũ lụt.

Các triệu chứng nhận biết bệnh sốt đất

Các triệu chứng của bệnh sốt đất thường xuất hiện sau khoảng 1 - 4 tuần kể từ khi tiếp xúc với mầm bệnh. Biểu hiện bệnh rất đa dạng và không đặc hiệu do vi khuẩn có thể gây nhiễm ở nhiều cơ quan trong cơ thể, thậm chí tấn công cả phổi, da, máu và não hoặc nhiều nơi cùng một lúc; với các mức độ từ khu trú đến lan tỏa, đôi khi không có triệu chứng rõ ràng, khiến bệnh dễ bị nhầm lẫn với các bệnh nhiễm trùng khác.

1. Dấu hiệu nhiễm trùng ngoài da

Nhiễm trùng khu trú ngoài da thường khởi phát với các tổn thương tại chỗ như vết loét, nốt sần hoặc ổ áp xe, kèm theo sưng, đỏ, nóng, đau và có thể chảy dịch hoặc mủ. Trong một số trường hợp nặng, tổn thương có thể tiến đến hoại tử, nên bệnh dễ bị gọi sai là “vi khuẩn ăn thịt người”. Tuy nhiên, đây chỉ là cách gọi mang tính giật gân, không phản ánh đúng cơ chế gây bệnh, vốn là do nhiễm trùng và phản ứng viêm lan rộng.

Bên cạnh biểu hiện tại chỗ, người bệnh có thể xuất hiện triệu chứng toàn thân như sốt, ớn lạnh và đau cơ, phản ánh tình trạng nhiễm trùng đang tiến triển. Các biểu hiện này có thể mức độ nhẹ hoặc nặng tùy theo vị trí và mức độ lan rộng của nhiễm khuẩn.

Xem thêm: Nhiễm trùng là gì? Dấu hiệu, nguyên nhân và biến chứng như thế nào?

2. Triệu chứng nhiễm trùng phổi

Bệnh Melioidosis có khả năng biểu hiện dưới dạng nhiễm trùng phổi, với mức độ từ nhẹ đến nặng, bao gồm viêm phế quản hoặc viêm phổi. Người bệnh có thể xuất hiện ho (ho khan hoặc ho có đờm), sốt cao, đau ngực, đau đầu, chán ăn và đau cơ. Trong nhiều trường hợp, hình ảnh X-quang phổi có thể tương tự tổn thương của bệnh lao, gây khó khăn trong chẩn đoán.

Phần lớn bệnh nhân biểu hiện cấp tính, tuy nhiên khoảng 10% có thể tiến triển thành thể mạn tính, kéo dài trên 2 tháng.

3. Triệu chứng nhiễm trùng máu

Cả thể cấp tính và mạn tính của bệnh sốt đất đều có thể tiến triển thành nhiễm trùng lan tỏa và nhiễm trùng huyết khởi phát nhanh, đặc biệt ở những người có bệnh nền như đái tháo đường hoặc suy thận. Trong nhiều trường hợp, áp xe có thể xuất hiện ở nhiều cơ quan như gan, lách, tuyến tiền liệt, đồng thời vi khuẩn cũng có thể ảnh hưởng đến khớp, xương, hạch bạch huyết, da hoặc não.

Người bệnh có thể xuất hiện các triệu chứng toàn thân như sốt, đau đầu, đau cơ, cảm giác khó chịu vùng bụng hoặc ngực, suy hô hấp, lú lẫn hoặc co giật. Khi tiến triển thành nhiễm trùng huyết, các dấu hiệu thường gặp gồm sốt cao, mệt mỏi nặng, khó thở, đau bụng, đau khớp và rối loạn ý thức như mất phương hướng hoặc thay đổi hành vi tâm thần.

Chẩn đoán và phác đồ điều trị bệnh Whitmore

Bệnh Whitmore với biểu hiện lâm sàng đa dạng, dễ nhầm lẫn với nhiều bệnh nhiễm trùng khác, vì vậy việc chẩn đoán sớm và can thiệp điều trị phù hợp đóng vai trò rất quan trọng trong hồi phục bệnh, cụ thể như sau:

1. Chẩn đoán bằng cách nào?

Chẩn đoán bệnh Whitmore được thực hiện dựa trên lâm sàng, yếu tố dịch tễ và xét nghiệm vi sinh, bao gồm:

• Ca bệnh nghi ngờ: Điều tra yếu tố dịch tễ người bệnh có tiền sử tiếp xúc với đất hoặc nước nhiễm khuẩn, kèm theo các triệu chứng như viêm phổi, nhiễm khuẩn huyết hoặc hình thành áp xe ở các cơ quan (gan, lách, não, cơ…). Bệnh có thể diễn tiến mạn tính với tình trạng sốt kéo dài, dễ bỏ sót trên lâm sàng;
• Chẩn đoán phân biệt: loại trừ các bệnh có biểu hiện tương tự như viêm phổi cộng đồng (đặc biệt do Klebsiella pneumoniae), nhiễm khuẩn huyết do tụ cầu hoặc vi khuẩn Gram âm khác, nhiễm nấm gây tổn thương phổi hoặc áp-xe nội tạng. Ngoài ra, thể mạn tính cần phân biệt với bệnh lao và một số trường hợp có thể nhầm với bệnh lý ác tính như u lympho hoặc ung thư;
• Chẩn đoán xác định: Khi bệnh nhân có biểu hiện lâm sàng nghi ngờ và đồng thời nuôi cấy phân lập được vi khuẩn gây bệnh từ mẫu bệnh phẩm. Đây là tiêu chuẩn vàng giúp khẳng định chính xác bệnh và định hướng điều trị phù hợp.

2. Bệnh sốt đất có chữa được không?

Bệnh sốt đất (Melioidosis/Whitmore) có khả năng điều trị khỏi nếu được chẩn đoán sớm và tuân thủ đúng phác đồ kháng sinh. Phần lớn bệnh nhân không có bệnh nền và được điều trị kịp thời có thể hồi phục hoàn toàn, tuy nhiên thời gian điều trị thường kéo dài nhiều tháng nhằm loại bỏ triệt để vi khuẩn và giảm nguy cơ tái phát.

Tiên lượng bệnh phụ thuộc đáng kể vào thời điểm phát hiện và tình trạng sức khỏe nền. Ở những bệnh nhân có bệnh nền hoặc được chẩn đoán muộn, nguy cơ diễn tiến nặng và đáp ứng điều trị kém sẽ cao hơn. Ngoài ra, vi khuẩn gây bệnh có khả năng hình thành màng sinh học, giúp vi khuẩn tồn tại lâu dài trong cơ thể, tăng khả năng kháng kháng sinh và gây nhiễm trùng mạn tính, từ đó làm cho việc điều trị trở nên phức tạp hơn và dễ tái phát.

Hướng dẫn phòng ngừa bệnh sốt đất trong mùa mưa lũ

Mùa mưa lũ là thời điểm nguy cơ mắc bệnh Whitmore gia tăng do vi khuẩn gây bệnh dễ phát tán trong đất và nước bị ô nhiễm. Bệnh có thể diễn tiến nặng và khó điều trị nếu không phát hiện sớm, vì vậy chủ động phòng ngừa đóng vai trò quan trọng, cụ thể như sau:

1. Biện pháp bảo vệ cá nhân

Để giảm nguy cơ nhiễm bệnh sốt đất, cần hạn chế tối đa tiếp xúc trực tiếp với đất và nước bẩn, đặc biệt trong mùa mưa lũ. Khi phải làm việc ngoài trời hoặc ở khu vực ẩm ướt, nên mang ủng, găng tay và quần áo bảo hộ kín để tránh vi khuẩn xâm nhập qua da trầy xước. Vết thương hở cần được che kín bằng băng chống thấm và xử lý sát khuẩn đúng cách.

Bên cạnh đó, cần hạn chế tắm, rửa hoặc ngâm mình trong nguồn nước không đảm bảo vệ sinh. Đồng thời, giữ vệ sinh cá nhân tốt, rửa tay bằng xà phòng sau khi tiếp xúc với đất, nước, bùn. Người có bệnh nền như đái tháo đường, bệnh thận hoặc suy giảm miễn dịch cần đặc biệt thận trọng và nên chủ động khám khi có triệu chứng bất thường như sốt kéo dài, đau sưng hoặc áp xe dưới da.

2. An toàn thực phẩm và sinh hoạt

Để giảm nguy cơ nhiễm khuẩn bệnh Whitmore, mỗi cá nhân cần đảm bảo vệ sinh an toàn trong ăn uống và sinh hoạt hằng ngày. Thực phẩm cần được nấu chín, uống sôi, tránh sử dụng nguồn nước chưa qua xử lý hoặc thực phẩm có nguy cơ nhiễm bẩn từ đất và nước lũ. Các dụng cụ chế biến cần được rửa sạch và bảo quản khô ráo, hạn chế để thức ăn tiếp xúc trực tiếp với môi trường ẩm ướt.

Trong sinh hoạt, cần giữ môi trường sống sạch sẽ, khô thoáng, đặc biệt là khu vực bếp và nơi chứa nước. Hạn chế tiếp xúc với bùn, nước tù đọng; nếu bắt buộc phải tiếp xúc, cần có biện pháp bảo hộ phù hợp. Đồng thời, vệ sinh tay thường xuyên bằng xà phòng, nhất là trước khi ăn và sau khi làm việc ngoài trời, giúp giảm đáng kể nguy cơ lây nhiễm.

Không chỉ riêng Whitmore, thực tế cho thấy nhiều bệnh truyền nhiễm có đường lây tương tự qua tiếp xúc môi trường, giọt bắn hoặc sinh hoạt hằng ngày như uốn ván, tả, thương hàn, não mô cầu, cúm mùa, phế cầu… đã được kiểm soát hiệu quả nhờ vắc xin. Đây là điểm khác biệt quan trọng, bởi trong khi Whitmore hiện chưa có vắc xin phòng ngừa, nhiều bệnh nguy hiểm khác có nguy cơ lây lan trong cộng đồng lại hoàn toàn có thể chủ động phòng tránh.

Do đó, bên cạnh việc nâng cao ý thức vệ sinh cá nhân và hạn chế tiếp xúc với nguồn đất, nước ô nhiễm, người dân cần chủ động tiêm đầy đủ các vắc xin cần thiết để giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh và biến chứng nặng, đặc biệt trong bối cảnh các tác nhân gây bệnh truyền nhiễm đang lưu hành đồng thời tại khu vực. Tìm hiểu các vắc xin quan trọng cho từng độ tuổi tại đây.

Nhìn chung, sốt đất là bệnh nhiễm khuẩn nguy hiểm có nguồn gốc từ đất và nước ô nhiễm, có thể xâm nhập vào cơ thể qua da tổn thương, đường hô hấp hoặc tiêu hóa. Bệnh có thể gây diễn tiến nặng nếu không phát hiện và điều trị kịp thời, do đó cần hiểu đúng bản chất để tránh nhầm lẫn và chủ động phòng ngừa trong sinh hoạt hằng ngày. Việc giữ vệ sinh cá nhân và hạn chế tiếp xúc với môi trường đất, nước ô nhiễm là biện pháp quan trọng giúp giảm nguy cơ mắc bệnh.