Bị chuột cắn có nên tiêm phòng dại không? Bác sĩ tiêm chủng trả lời

Chuột hiếm khi là nguồn truyền virus dại sang người. Trên thực tế, nguy cơ nhiễm bệnh này từ chuột là rất thấp, và những trường hợp bị chuột truyền bệnh gần như không được ghi nhận. Vậy, bị chuột cắn có nên tiêm phòng dại không? Chuyên gia từ Hệ thống tiêm chủng VNVC giải đáp chi tiết trong bài viết dưới đây.

Chuột có mang virus dại không?

Theo nhiều kết quả nghiên cứu cho thấy, chuột hiếm khi mang mầm bệnh này do kích thước nhỏ, tuổi thọ ngắn (thường chỉ sống được 1 - 2 năm) và lối sống thiên về sinh hoạt dưới lòng đất hay những nơi kín đáo. Chính đặc điểm này khiến chuột là "vật chủ trung gian yếu" trong chu kỳ lây lan căn bệnh này. Khi đối mặt với những loài động vật hoang dã hay chó hoang, chuột có thể rất nhanh bị giết chết trước khi virus kịp nhân lên và truyền đi.

Mặt khác, cơ chế sinh học của chuột cho thấy khả năng lây nhiễm virus thấp hơn so với các động vật có vú khác như mèo, chó, cáo. Đặc điểm của virus là cần thời gian ủ bệnh dài trong cơ thể vật chủ để đạt đủ điều kiện để lây lan. Chuột, do kích thước nhỏ, tuổi thọ ngắn thường sống không đủ lâu để có thể hoàn thành một chu kỳ lây nhiễm của virus. Chính điều này là nguyên nhân khiến tỷ lệ chuột có mầm bệnh này trong nước bọt là rất thấp.

Tuy nhiên, thấp không có nghĩa rằng không có khả năng. Trong một số tình huống đặc biệt, chuột vẫn có thể nhiễm và đóng vai trò lây lan bệnh. Nếu chuột sống trong môi trường có tỷ lệ lây lan bệnh cao, như rừng rậm hay nơi thường xuyên tiếp xúc với động vật hoang dã nguy cơ mang virus của chuột có thể tăng lên. Thêm vào đó, tập tính thích nghi và tìm thức ăn của chuột ở gần con người, nhất là tại những khu vực có điều kiện vệ sinh kém như "khu ổ chuột" đặt chúng vào tình huống tiếp xúc với một số ổ dịch tiềm tàng.

Tóm lại, chuột thường ít khi mang virus dại nhờ tập tính sinh học và chu kỳ sống ngắn, thế nhưng không thể loại trừ hoàn toàn nguy cơ mang virus trong một số hoàn cảnh đặc biệt. Ngoài ra, không chỉ có thể mang mầm bệnh này, chuột còn có khả năng lây lan hàng loạt bệnh nguy hiểm khác như bệnh dịch hạch, bệnh Leptospirosis, viêm màng não lymphocytic... Khi bị chuột cắn, người dân cần quan sát kỹ vết thương, sát trùng đúng cách sau đó đến ngay bệnh viện để được bác sĩ thăm khám và xử trí kịp thời. Vậy, bị chuột cắn có nên tiêm phòng dại không?

Bị chuột cắn có nên tiêm phòng dại không?

Bị chuột cắn cần tiêm vắc xin phòng dại và vắc xin uốn ván. Vì, virus dại có khả năng lây truyền từ các động vật máu nóng như chuột. Ngoài ra, vi khuẩn uốn ván lại tồn tại ở những nơi bụi bẩn, cống rãnh... có thể lây nhiễm qua các vết thương hở. Với tập tính sinh hoạt ở những nơi cống rãnh, bẩn, chuột có khả năng lây bệnh uốn ván cao. Bệnh dại và uốn ván đều có thể ảnh hưởng đến hệ thần kinh, khó điều trị và tỷ lệ tử vong cao, nhất là bệnh dại.

Uốn ván từng là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm hàng đầu tại nước ta, nhưng nhờ có tiêm chủng đã thanh toán thành công bệnh uốn ván sơ sinh vào năm 2005 và duy trì số ca uốn ván với tỷ lệ 0,04/100.000 dân. Tuy nhiên, trong những năm trở lại đây, nước ta vẫn ghi nhận nhiều trường hợp mắc uốn ván phải điều trị tại bệnh viện. Trong đó không ít những ca uốn ván gây ra bởi vết cắn từ động vật.

Trong khi đó, dại là bệnh phổ biến trên toàn thế giới, với 10 triệu trường hợp người bị súc vật nghi hoặc mắc bệnh cắn mỗi năm, 60.000 - 70.000 người tử vong do căn bệnh này. Ước tính, tại các quốc gia khu vực Đông Nam Á, hàng năm tỷ lệ tử vong do bệnh này chiếm 80% trên toàn thế giới. Từ 2004 đến nay, bệnh này tăng rõ rệt ở nhiều quốc gia trong khu vực, trong đó có Việt Nam.

Bệnh dại lưu hành tại hầu hết các tỉnh thành phố tại nước ta. Những năm 1990 - 1995 tỷ lệ tử vong là 0,43/100.000 dân, trung bình mỗi năm có 350 - 500 ca tử vong. Đến 1996, Chỉ thị 92/TTg của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường phòng phòng chống bệnh dại đã giúp số ca tử vong của bệnh trong giai đoạn 1996 - 2007 giảm hơn 75% so với năm 1995. Tuy nhiên, những năm gần đây số ca tử vong do bệnh này vẫn tiếp tục xuất hiện.

Những loài động vật phổ biến mang virus dại

Ổ chứa virus dại trong thiên nhiên là động vật có vú, máu nóng. Có thể kể đến như một số loài chó như: sói đồng, chó sói, chó rừng, chó nhà, cầy hương... Ngoài ra, ổ chứa virus còn có thể là mèo, chồn, cáo và một số loại động vật có vú khác. Ở Nam Mỹ, Trung Mỹ và Mexico ổ chứa virus thường là các loài dơi hút máu và dơi ăn quả. Còn ở Mỹ, Canada, Châu Âu các nhà khoa học còn phát hiện loài dơi ăn sâu bọ nhiễm loại virus này.

⇒ Tham khảo thêm: Bị chồn cắn có sao không? Cảnh báo nguy hiểm và cách xử lý

Ở các quốc gia đang phát triển, ổ chứa virus chủ yếu là chó, ngoài ra còn có ở mèo và chuột. Tại nước ta, ổ chứa virus chủ yếu là chó với 95 - 97%, sau đó là mèo 3 - 4% và các động vật khác như chuột, thỏ, sóc... hiện chưa có nhiều ghi nhận. (1)

Nguồn lây truyền bệnh này chủ yếu là động vật có vú hoang dã và động vật sinh sống gần con người, nhiều nhất là chó, mèo. Thời gian ủ bệnh tầm 2 - 8 tuần, hay thậm chí có thể lên đến vài năm. Thời gian ủ bệnh có thể phụ thuộc vào tải lượng virus xâm nhập, mức độ nghiêm trọng của vết thương, khoảng cách từ vết thương đến não bộ. Vết thương càng nặng, vị trí càng gần thần kinh trung ương thì thời gian ủ bệnh sẽ càng ngắn.

Bị chuột cắn có thể mắc bệnh gì?

Chuột là ổ chứa của nhiều mầm bệnh nguy hiểm có thể lây lan cho con người thông qua vết cắn, chất bài tiết hay tiếp xúc gần. Khi bị chuột cắn, con người có thể mắc một số bệnh lý nghiêm trọng như: virus Hanta, leptospirosis, viêm màng não lymphocytic, bệnh dịch hạch và sốt phát ban. Đây đều là những mầm bệnh không chỉ đe dọa sức khỏe của mỗi cá nhân, mà còn tiềm ẩn rủi ro bùng phát lan rộng, đe dọa sức khỏe cộng đồng nếu không được kiểm soát chặt chẽ.

1. Virus Hanta

Virus Hanta lây truyền qua nước bọt, nước tiểu và phân của chuột mang mầm bệnh. Sau khi bị lây nhiễm virus Hanta, con người có thể mắc hội chứng phổi Hanta. Đây là bệnh truyền nhiễm virus nguy hiểm, có triệu chứng ban đầu gồm sốt, đau cơ, khó thở, sau đó tiến triển suy hô hấp cấp tính và tổn thương phổi nghiêm trọng. Tỷ lệ tử vong của bệnh phổi Hanta có thể lên đến 38%, khiến bệnh trở thành một trong những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm nhất gây ra bởi chuột.

2. Bệnh Leptospirosis

Bệnh Leptospirosis hay còn được biết đến với tên gọi là bệnh xoắn khuẩn, do vi khuẩn Leptospira gây ra, lây lan qua vết cắn hay tiếp xúc với nước, đất nhiễm nước tiểu chuột. Các triệu chứng ban đầu của bệnh bao gồm sốt cao, đau đầu, đau cơ, vang da. Ở giai đoạn bệnh nặng có thể gây tổn thương gan, thận và viêm màng não. Đây là bệnh có thể gặp phải ở các khu vực ngập nước hoặc thiếu điều kiện vệ sinh. Nếu không điều trị kịp thời, bệnh có thể dẫn đến suy đa cơ quan, tử vong hay di chứng vĩnh viễn.

3. Viêm màng não lymphocytic

Vết cắn của chuột có thể lây truyền virus viêm màng não lymphocytic. Bệnh sẽ khởi phát với các triệu chứng như sốt, đau đầu, đau cơ sau đó dẫn đến viêm màng não, viêm não hay tổn thương thần kinh. Viêm màng não lymphocytic thường không gây tử vong ở người miễn dịch khỏe mạnh, song ở người sức khỏe yếu như người suy giảm miễn dịch, trẻ nhỏ, hay phụ nữ mang thai có thể dẫn đến biến chứng nghiêm trọng và nguy cơ tổn thương não vĩnh viễn.

4. Bệnh dịch hạch

Bệnh dịch hạch từng là một trong những dịch bệnh đáng sợ nhất lịch sử, được biết đến nhiều nhất qua đại dịch "Cái chết đen" tại châu Âu trong thế kỷ XIV. Ước tính, đại dịch đã cướp đi sinh mạng của 30 - 60% dân số của châu Âu lúc bấy giờ, tương đương với khoảng 25 - 50 triệu người. Dân số toàn cầu đã giảm từ 450 triệu người xuống còn 350 - 375 triệu người vào năm 1400.

Tác nhân gây bệnh dịch hạch là vi khuẩn Yersinia pestis lây truyền qua vết cắn trực tiếp của chuột nhiễm bệnh hay bọ chét hút máu từ chuột bị bệnh. Bệnh tiến triển cực kỳ nhanh, gây viêm hạch bạch huyết, nhiễm trùng huyết, viêm phổi với tỷ lệ tử vong rất cao nếu không điều trị kịp thời. Dù hiện nay bệnh hiếm gặp hơn nhờ điều kiện vệ sinh, y tế được cải thiện, song vẫn xuất hiện các ca bệnh lẻ tẻ ở một số vùng nông thôn và nơi có điều kiện vệ sinh kém.

5. Sốt phát ban

Sốt phát ban do chuột cắn là bệnh do vi khuẩn Streptobacillus moniliformis hoặc Spirillum minus gây ra. Sau khi bị chuột cắn, vi khuẩn có thể xâm nhập cơ thể, gây sốt, đau khớp, sưng hạch, phát ban, viêm cơ. Nếu không điều trị bằng thuốc kháng sinh, bệnh có thể gây ra các biến chứng trầm trọng, bao gồm viêm nội tâm mạc, viêm phổi, nhiễm khuẩn huyết.

Hướng dẫn cách xử lý vết thương khi bị chuột cắn

Khi bị chuột cắn, bạn nên nhanh chóng rửa sạch vết thương bằng nước sạch và xà phòng để loại bỏ mầm bệnh và bụi bẩn tại vết cắn. Khi rửa vết thương bằng nước sạch và xà phòng cần rửa nhẹ nhàng, không nặn máu, không chà xát mạnh để tránh làm dập nát vết thương.

Sau khi rửa sạch bằng nước, bạn cần sát trùng vết thương bằng các dung dịch sát khuẩn như povidin bán ở các hiệu thuốc. Có thể sử dụng nước muối sinh lý 0.9% rửa vết thương trước khi tiến hành sát trùng.

Sau khi rửa sạch và sát trùng vết thương, cần băng vết thương bằng gạc sạch để cầm máu và ngăn ngừa nhiễm trùng. Thường xuyên theo dõi vết thương để phát hiện các dấu hiệu nhiễm trùng như sưng đỏ, chảy mủ. Đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được bác sĩ đánh giá tình trạng vết thương, đồng thời tư vấn tiêm vắc xin phòng dại và uốn ván.

Trong trường hợp vết thương rộng, sâu cần đến bệnh viện khâu vết thương.

Các loại vắc xin cần tiêm sau khi bị chuột cắn

Sau khi bị chuột cắn, tùy vào tình trạng vết thương, bác sĩ có thể chỉ định bệnh nhân tiêm huyết thanh, vắc xin phòng dại và vắc xin phòng uốn ván.

Tên vắc xin	Lịch tiêm sau phơi nhiễm	Đăng ký tiêm!
Verorab	1. Người chưa tiêm dự phòng trước đó hoặc tiêm chưa đủ liều 1.1. Tiêm bắp Tiêm 3 liều (*): vào các ngày N0 – N3 – N7 Tiêm 5 liều (**) vào các ngày N0 – N3 – N7 – N14 – N28 Lịch tiêm đặt biệt: 4 liều theo lịch: 2 mũi N0 (ở 2 bên chi) – N7 – N21 Lịch tiêm đặc biệt áp dụng trong trường hợp: Không có sẵn huyết thanh tại điểm tiêm vắc xin và xa nơi tiêm huyết thanh mà người bị thương chưa thể tiếp cận ngay. Liều lượng: 0,5 ml/1 mũi 1.2. Tiêm trong da Tiêm 2 mũi/1 lần x 3 lần (*): vào các ngày N0 – N3 – N7 Tiêm 2 mũi/1 lần x 4 lần (**): vào các ngày N0 – N3 – N7 – N28 Liều lượng: 0,1 ml/1 mũi Lưu ý: (*) Con vật sống khỏe mạnh sau 10 ngày theo dõi (**) Con vật chết, bệnh, không theo dõi được trong vòng 10 ngày Đi tiêm vắc xin ngay sau khi bị động vật cắn hoặc càng tiêm càng sớm càng tốt. Có thể phải kết hợp tiêm vắc xin với huyết thanh kháng dại (tùy thuộc vào vết thương, tình trạng sức khỏe của người bị cắn, tình trạng con vật tại thời điểm cắn và trong vòng 10 ngày theo dõi…) 2. Người đã tiêm dự phòng đủ liều trước phơi nhiễm hoặc sau phơi nhiễm ít nhất 3 mũi vắc xin công nghệ tế bào Tiêm 2 mũi vào các ngày N0 – N3. Có thể tiêm đường bắp (0,5 ml/1 mũi) hoặc tiêm trong da (0,1 ml/1 mũi).
Abhayrab

Đối với vắc xin uốn ván, thông thường vết thương do động vật cắn ở mức độ 3 (bị cắn nhiều vết hay cắn xuyên da hay vết liếm trên da hở) sẽ được tư vấn tiêm phòng uốn ván. Phác đồ tiêm phòng uốn ván không cố định, mà phụ thuộc vào lịch sử tiêm chủng của từng người.

Nếu không rõ tình trạng tiêm vắc xin trước đó, gia đình nên đưa nạn nhân đến cơ sở y tế hoặc trung tâm tiêm chủng gần nhất để bác sĩ thăm khám và tư vấn cụ thể. Bác sĩ sẽ đánh giá mức độ vết thương và chỉ định tiêm phòng uốn ván cần thiết nhằm tránh nguy cơ nhiễm trùng nguy hiểm. Lịch tiêm uốn ván chi tiết sẽ được bác sĩ yêu cầu sau khi xem xét tình trạng và yếu tố nguy cơ cá nhân của bệnh nhân.

Bị chuột cắn có nên tiêm phòng dại không? Câu trả lời là có. Không chỉ tiêm phòng dại mà bác sĩ còn có thể chỉ định người bị thương tiêm vắc xin phòng uốn ván. Bởi chuột có thể lây virus dại và cả bệnh uốn ván do tập tính sinh hoạt ở nơi cống rãnh, vệ sinh kém. Cả hai loại vắc xin đều có thể tiêm dự phòng trước phơi nhiễm, do đó người dân nên chủ động tiêm phòng để đảm bảo an toàn cho bản thân và gia đình.