8 biến chứng tay chân miệng đầy tai hại, nhiều nguy cơ tiềm ẩn

Dù phần lớn các ca tay chân miệng đều nhẹ và tự khỏi, nhưng một số trường hợp có thể diễn tiến nguy hiểm với các biến chứng như viêm não, viêm màng não, viêm cơ tim hoặc phù phổi cấp. Những biến chứng tay chân miệng thường diễn ra nhanh chóng, có nguy cơ tử vong cao chỉ trong 24 giờ. Vì vậy, nhận biết sớm dấu hiệu bất thường và can thiệp kịp thời là yếu tố sống còn để bảo vệ sức khỏe trẻ nhỏ.

Bệnh tay chân miệng có gây biến chứng nguy hiểm không?

Tay chân miệng ở trẻ có thể gây ra các biến chứng nguy hiểm, nhưng chỉ ở một tỷ lệ thấp, đặc biệt ở trẻ nhỏ. Theo nghiên cứu, khoảng 86,2% ca bệnh diễn biến nhẹ, 12,7% không có triệu chứng, chỉ 1,1% chuyển nặng hoặc nguy kịch và tỷ lệ tử vong là 0,03%.

Dù phần lớn các trường hợp mắc bệnh đều diễn biến nhẹ và tự khỏi, nhưng những biến chứng này diễn tiến trong thời gian ngắn và là lý do bệnh vẫn bị xếp vào nhóm nguy hiểm với trẻ dưới 5 tuổi. Nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời trẻ có thể gặp phải những chuyển biến nghiêm trọng liên quan đến hệ thần kinh, tim mạch và hô hấp.

Yếu tố quyết định nguy cơ biến chứng là chủng virus gây bệnh. Trong 2 tác nhân chính, Coxsackievirus A16 (CA16) gần như chỉ gây bệnh nhẹ, còn Enterovirus 71 (EV71) là chủng gây hầu hết ca biến chứng thần kinh và tử vong.

Tại Việt Nam, nghiên cứu trên 1.547 trẻ mắc tay chân miệng tại 3 bệnh viện tuyến cuối ở TP.HCM giai đoạn 2013-2015 cho thấy 8,8% trẻ nhập viện chuyển sang độ nặng hơn trong quá trình điều trị, trong đó 6,3% chuyển từ nhẹ (độ 1-2a) sang nặng (độ 2b trở lên) và khoảng 5% tiến triển tới độ 3-4 với biến chứng tim mạch,hô hấp. Trong đó, tác nhân EV71 chiếm 70% tổng số ca cấp độ 3-4.

Tại đỉnh dịch 2011-2012, mức độ nguy hiểm của chân tay miệng được ghi nhận hơn 200.000 trẻ nhập viện và hơn 200 ca tử vong, phần lớn ở các tỉnh phía Nam. (2)

Biến chứng tay chân miệng ở trẻ và người lớn

Mặc dù trẻ em là đối tượng dễ bị ảnh hưởng nhất bởi các biến chứng tay chân miệng, nhưng người lớn, đặc biệt là những người có hệ miễn dịch suy giảm, cũng không hoàn toàn miễn nhiễm với căn bệnh này.

Chuyên gia cho biết, ở người trưởng thành, bệnh tay chân miệng thường biểu hiện nhẹ hơn nhưng vẫn tiềm ẩn nguy cơ tiến triển nặng. Một số trường hợp có thể xuất hiện tổn thương da, niêm mạc nghiêm trọng, các nốt mụn nước vỡ ra hình thành vết loét dễ nhiễm trùng.

Nếu không được theo dõi và xử trí kịp thời, bệnh có thể gây ra biến chứng nguy hiểm như viêm não, viêm màng não, viêm cơ tim, suy tim hoặc phù phổi cấp, đe dọa đến tính mạng. Do đó, người lớn cũng cần cảnh giác, đặc biệt là khi có dấu hiệu bất thường, nên đi khám sớm để được chẩn đoán và điều trị đúng cách.

Để hiểu rõ về mức độ nguy hiểm của bệnh tay chân miệng, cần đi sâu vào từng biến chứng cụ thể mà bệnh có thể gây ra, từ ảnh hưởng đến hệ thần kinh, tim mạch cho đến hô hấp.

1. Biến chứng nhẹ

1.1. Mất nước

Mất nước là một trong những biến chứng phổ biến của bệnh tay chân miệng, đặc biệt ở trẻ nhỏ. Khi virus Coxsackie A16 tấn công, các vết loét đau rát xuất hiện trong khoang miệng và cổ họng khiến trẻ khó ăn uống, dẫn đến tình trạng uống ít nước hơn bình thường.

Nếu không được bù nước kịp thời, trẻ có thể rơi vào trạng thái mất nước với các dấu hiệu như môi khô, ít tiểu, mắt trũng, mệt mỏi, thậm chí nguy hiểm hơn là rối loạn điện giải. Chính vì vậy, bố mẹ cần theo dõi sát sao lượng nước trẻ uống, khuyến khích trẻ uống nhiều nước và đưa trẻ đến cơ sở y tế nếu có dấu hiệu mất nước nghiêm trọng.

1.2. Mất móng tay và móng chân

Mất móng (Onychomadesis) hay ly móng (Onycholysis) là một biến chứng muộn có thể xảy ra sau khi trẻ mắc bệnh tay chân miệng hoặc một số bệnh do virus khác. Theo các chuyên gia, tình trạng này xuất phát từ phản ứng viêm của cơ thể trong quá trình chống lại virus, kết hợp với tác động của virus lên mầm móng (nail matrix). Điều này khiến quá trình tạo móng bị gián đoạn, làm móng cũ mất đi liên kết với giường móng (nail bed) và dần bong ra. Sau đó, khi tế bào mầm móng hoạt động trở lại, móng mới sẽ hình thành và thay thế móng cũ.

⇒ Bạn nên tìm hiểu chi tiết hơn: Hiện tượng bong móng sau tay chân miệng có đáng lo?

2. Biến chứng nặng

Trong những trường hợp nặng, trẻ mắc tay chân miệng có thể gặp biến chứng ở hệ thần kinh, hô hấp và tuần hoàn, khiến tình trạng bệnh diễn tiến nhanh và trở nên nguy hiểm hơn.

2.1. Viêm màng não

Viêm màng não là một trong những biến chứng nghiêm trọng của bệnh tay chân miệng, xảy ra khi virus xâm nhập vào hệ thần kinh trung ương, gây viêm lớp màng bao quanh não và tủy sống. Trẻ bị viêm màng não thường có các dấu hiệu như sốt cao kéo dài, đau đầu dữ dội, nôn nhiều, quấy khóc liên tục, cứng gáy, nhạy cảm với ánh sáng, co giật hoặc thậm chí rối loạn ý thức.

Biến chứng này có thể để lại hậu quả nghiêm trọng nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, bao gồm tổn thương não, suy giảm nhận thức, thậm chí tử vong.

2.2. Viêm não

Viêm não là một trong những biến chứng nguy hiểm của bệnh tay chân miệng, đe dọa đến tính mạng nhưng rất hiếm gặp. Khi virus xâm nhập vào hệ thần kinh trung ương, nó gây viêm và sưng ở não, dẫn đến các triệu chứng như sốt cao kéo dài, đau đầu dữ dội, nôn mửa, co giật, rối loạn ý thức và thậm chí hôn mê.

Theo thống kê, từ đầu năm 2023 đến giữa năm, Bệnh viện Nhi Trung ương đã tiếp nhận hơn 1.200 trẻ mắc bệnh tay chân miệng, trong đó gần 500 trường hợp phải nhập viện điều trị. Đáng chú ý, khoảng 30% số ca này nhiễm chủng EV71, với nhiều trường hợp biến chứng viêm não.

Viêm não do tay chân miệng tiến triển nhanh và có thể gây tử vong nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời. Do đó, khi trẻ có dấu hiệu sốt cao không hạ, giật mình nhiều, quấy khóc liên tục hoặc xuất hiện các triệu chứng thần kinh khác, phụ huynh cần đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay để được thăm khám và điều trị phù hợp.

2.3. Nhiễm trùng huyết ở trẻ sơ sinh

Nhiễm trùng huyết là một biến chứng nguy hiểm có thể xảy ra ở trẻ sơ sinh mắc bệnh tay chân miệng, đặc biệt khi hệ miễn dịch của trẻ còn non yếu. Khi virus gây bệnh xâm nhập vào máu, chúng có thể lan rộng khắp cơ thể, dẫn đến tình trạng nhiễm trùng toàn thân. Trẻ bị nhiễm trùng huyết thường biểu hiện sốt cao, bú kém, lừ đừ, thậm chí có thể xuất hiện các dấu hiệu sốc như tay chân lạnh, mạch nhanh, huyết áp tụt.

Mặc dù bệnh tay chân miệng thường do virus Coxsackie A16 và Enterovirus 71 (EV71) gây ra, nhưng trong một số trường hợp, nhiễm trùng thứ phát do vi khuẩn có thể dẫn đến nhiễm trùng huyết ở trẻ sơ sinh. Điều này đặc biệt nguy hiểm do hệ miễn dịch của trẻ chưa phát triển hoàn thiện, khiến bệnh tiến triển nhanh chóng và khó kiểm soát.

Việc nhận biết sớm và điều trị kịp thời nhiễm trùng huyết ở trẻ sơ sinh là vô cùng quan trọng. Khi trẻ có các dấu hiệu nghi ngờ, cần đưa đến cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị phù hợp, nhằm giảm thiểu nguy cơ biến chứng nghiêm trọng và tử vong.

2.4. Phù phổi

Phù phổi cấp là một trong những biến chứng nghiêm trọng và có thể đe dọa tính mạng ở bệnh nhân tay chân miệng, đặc biệt là những trường hợp nhiễm Enterovirus 71 (EV71). Tình trạng này xảy ra do rối loạn hệ thần kinh trung ương, làm tăng tính thấm của mao mạch phổi, dẫn đến sự tích tụ dịch trong phổi.

Trẻ bị phù phổi cấp thường có các dấu hiệu như khó thở đột ngột, tím tái, thở rên, xuất hiện bọt hồng ở miệng, ho ra máu, phổi có nhiều ran ẩm. Trong những trường hợp nặng, trẻ có thể bị suy hô hấp cấp tính, tụt huyết áp và nguy cơ tử vong cao nếu không được cấp cứu kịp thời.

Do mức độ nguy hiểm của biến chứng này, phụ huynh cần đặc biệt lưu ý khi trẻ mắc tay chân miệng. Nếu trẻ có dấu hiệu mệt lả, lơ mơ, giật mình chới với, thở nhanh, tím tái hoặc xuất hiện bọt hồng ở miệng, cần đưa trẻ đến bệnh viện ngay để được xử trí kịp thời.

Phù phổi do thần kinh là một trong những nguyên nhân gây tử vong ở trẻ mắc tay chân miệng, với phần lớn ca tử vong xảy ra chỉ trong vòng 12 - 18 giờ sau khi xuất hiện triệu chứng. Những trẻ vượt qua giai đoạn nguy kịch vẫn có nguy cơ để lại di chứng thần kinh kéo dài.

2.5. Biến chứng tim mạch

Biến chứng tim mạch của tay chân miệng gồm 3 tình trạng diễn tiến nối tiếp nhau: viêm cơ tim, trụy mạch và sốc, gần như chỉ gặp ở ca nhiễm Enterovirus 71 (EV71) và là nguyên nhân tử vong nhanh của bệnh.

Tuy nhiên cơ chế xảy ra trong bệnh chân tay miệng không giống viêm cơ tim do virus thông thường. Virus tấn công thân não gây rối loạn thần kinh tự chủ, cơ thể phóng thích ồ ạt catecholamine, làm cơ tim bị tổn thương và suy chức năng thất trái. Vì vậy tim bị "kéo theo" từ tổn thương thần kinh, và biến chứng tim mạch hầu như luôn đi kèm phù phổi cấp.

Ba dấu hiệu tim mạch theo thứ tự nặng dần mà bố mẹ quan sát được:

• Mạch nhanh: nhịp tim tăng cao bất thường dù trẻ không sốt cao, không quấy khóc; ca bệnh nhi 6 tháng tuổi ở ảnh trên có mạch trên 200 lần/phút.
• Huyết áp thay đổi: tăng ở giai đoạn đầu, sau đó tụt khi tim không còn bơm máu hiệu quả.
• Sốc: da nổi vân tím, tay chân lạnh, vã mồ hôi, thời gian đổ đầy mao mạch kéo dài, trẻ lừ đừ.

Theo tài liệu hướng dẫn của Bộ Y tế, mạch nhanh và huyết áp tâm thu tăng là tiêu chí xếp bệnh vào độ 3, còn dấu hiệu sốc và rối loạn nhịp thở, ngưng thở là tiêu chí phân độ 4 - mức phải hồi sức tích cực.

2.6. Biến chứng thần kinh

Biến chứng thần kinh là một trong những hậu quả nghiêm trọng của bệnh tay chân miệng, thường liên quan đến virus Enterovirus 71 (EV71). Khi xâm nhập vào hệ thần kinh trung ương, virus có thể gây ra nhiều biến chứng nguy hiểm, diễn tiến nhanh và đe dọa tính mạng: (5)

• Viêm não thân não: Đây là biến chứng thần kinh thường gặp nhất, chiếm khoảng 58% các trường hợp. Một số ít (khoảng 4%) có kèm rối loạn chức năng tim mạch và hô hấp. Tình trạng này có thể gây rối loạn thần kinh tự chủ như dao động huyết áp, phù hoặc xuất huyết phổi. Đáng lo ngại, nhiều trường hợp có thể diễn tiến nặng rất nhanh và tử vong trong vòng 24 giờ kể từ khi nhập viện.
• Viêm màng não vô khuẩn: Chiếm khoảng 36% các biểu hiện thần kinh. Bệnh thường biểu hiện với đau đầu, sốt, nôn tái diễn và khó phân biệt với viêm màng não do các virus khác. Dù thường được xem là nhẹ hơn viêm não thân não, nhưng một số trường hợp vẫn có thể phát hiện tổn thương thân não trên hình ảnh học.
• Liệt mềm cấp tính: Là biểu hiện yếu cơ đột ngột ở tay chân, có thể giống bệnh bại liệt. Tuy nhiên, điểm khác biệt là khả năng hồi phục thường cao hơn. Ngoài ra, một số trường hợp còn ghi nhận các bệnh lý thần kinh khác như hội chứng Guillain-Barré hoặc viêm tủy ngang.

Một nghiên cứu được đăng tải trên tạp chí Oxford Academic ghi nhận đợt bùng phát bệnh lý thần kinh liên quan đến EV71 tại Perth, Tây Úc, từ tháng 2 - tháng 9 năm 1999, với 14 trường hợp được xác nhận qua nuôi cấy virus. Trong đó, 9 trẻ (64%) mắc bệnh thần kinh mức độ nghiêm trọng, 4 trẻ để lại di chứng thần kinh lâu dài. Các hội chứng thần kinh được ghi nhận bao gồm viêm màng não vô khuẩn, hội chứng Guillain-Barré, viêm tủy cắt ngang cấp tính, mất điều hòa tiểu não cấp tính, hội chứng opso-myoclonus, tăng áp lực nội sọ lành tính và co giật do sốt.

Đáng chú ý, dữ liệu lâm sàng và chụp cộng hưởng từ (MRI) cho thấy yếu tố miễn dịch đóng vai trò quan trọng trong cơ chế bệnh sinh của biến chứng thần kinh trong đợt dịch này. Điều này khác biệt so với các đợt bùng phát EV71 trước đó, khi tổn thương chất xám do virus được coi là nguyên nhân chính gây bệnh lý thần kinh. (6)

Biến chứng tay chân miệng liên quan đến thần kinh không chỉ gây nguy hiểm đến tính mạng mà còn ảnh hưởng đến sự phát triển thần kinh và vận động của trẻ trong tương lai. Do đó, việc theo dõi các dấu hiệu cảnh báo như quấy khóc liên tục, giật mình thường xuyên, ngủ gà, yếu liệt tay chân là rất quan trọng. Khi phát hiện bất kỳ triệu chứng nghi ngờ nào, bố mẹ cần đưa trẻ đến bệnh viện ngay để được thăm khám và điều trị kịp thời.

Biểu hiện biến chứng của bệnh chân tay miệng

Bệnh tay chân miệng thường diễn biến nhẹ và có thể tự khỏi sau 7-10 ngày, nhưng trong một số trường hợp, bệnh có thể trở nặng và gây ra nhiều biến chứng nguy hiểm. Thông thường, các biến chứng thần kinh, tim mạch, hô hấp do tiến triển tay chân miệng thường sẽ xuất hiện sớm từ ngày 2 đến ngày 5, thậm chí đến ngày 7 của bệnh. Một số dấu hiệu bệnh tay chân miệng trở nặng như sau:

• Sốt cao hoặc sốt kéo dài: Hướng dẫn chẩn đoán, điều trị bệnh tay chân miệng ban hành kèm Quyết định 292/QĐ-BYT năm 2024 dùng mốc 39°C và 48 giờ để nhận diện nguy cơ biến chứng, chia thành 3 mức:

Ngoài ra, trẻ đang nằm viện độ 2a mà sốt trên 3 ngày hoặc sốt cao trên 39°C được xếp vào nhóm nguy cơ diễn tiến nặng, cần theo dõi mỗi 4-6 giờ trong 24 giờ đầu. Bộ Y tế lưu ý khi trẻ sốt trên 38°C, mạch tăng thêm 10 nhịp mỗi khi thân nhiệt tăng 1°C.

• Quấy khóc bất thường: Trẻ khó chịu, quấy khóc không ngừng, đặc biệt vào ban đêm. Nếu trẻ ngủ ngắn, liên tục giật mình và khóc dai dẳng, có thể là dấu hiệu tổn thương thần kinh sớm.
• Giật mình chới với: Nếu trẻ giật mình từng cơn ngắn (khoảng 1 - 2 giây), chủ yếu ở tay và chân, dễ xuất hiện vào thời điểm trẻ bắt đầu ngủ hoặc khi trẻ nằm ngửa;
• Biểu hiện ngoài da: Nổi vân tím, vã mồ hôi, tay chân lạnh;
• Thở khó, thở nhanh: Quan sát nhịp thở của trẻ, nếu thấy trẻ thở nhanh hơn bình thường, thở co rút lõm ngực, thở khò khè, thở rít khi hít vào hoặc thở nông, thở bụng, thở không đều, có thể trẻ đang gặp vấn đề về tim mạch hoặc suy hô hấp.
• Rối loạn ý thức: Trẻ có biểu hiện ngủ gà, ngủ gật, lơ mơ, phản ứng chậm, khó đánh thức hoặc hôn mê có thể liên quan đến biến chứng viêm não, cần cấp cứu ngay.
• Giảm lượng nước tiểu: Nếu trẻ đi tiểu ít hơn bình thường, có nguy cơ bị mất nước, tụt huyết áp hoặc suy thận. Cha mẹ có thể theo dõi bằng cách quan sát số lần thay tã trong ngày.
• Dấu hiệu thần kinh bất thường: Trẻ có thể nôn nhiều, đi lại loạng choạng, run chi, rung giật nhãn cầu, mắt nhìn ngược, yếu tay chân, khó nuốt, thậm chí co giật. Đây là những triệu chứng nguy hiểm liên quan đến biến chứng thần kinh dẫn đến suy hô hấp, suy tuần hoàn, không nên chủ quan.
• Tăng trương lực cơ: Đây là tình trạng cơ bị co cứng bất thường, khiến tay chân khó thư giãn, vận động trở nên cứng và gượng gạo.

Theo chuyên gia, trường hợp trẻ bị tay chân miệng tiến triển sang giai đoạn biến chứng nặng, thì nguy cơ đe dọa tính mạng sẽ càng tăng cao. Do đó, việc xác định kịp thời và chính xác các dấu hiệu tay chân miệng trở nặng trong quá trình tiến triển bệnh đóng vai trò đặc biệt quan trọng với việc chẩn đoán và điều trị bệnh tay chân miệng nặng.

Nếu phát hiện thấy trẻ xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bệnh tay chân miệng trở nặng, bố mẹ hoặc người chăm sóc cần nhanh chóng đưa trẻ đến cơ sở y tế hoặc bệnh viện gần nhất để được thăm khám và điều trị kịp thời, tránh các biến chứng nghiêm trọng có thể xảy ra.

Cách phòng ngừa biến chứng tay chân miệng

Chủ động phòng bệnh tay chân miệng là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe của trẻ, trong đó tiêm vắc xin đóng vai trò quan trọng. Vắc xin giúp cơ thể trẻ tạo kháng thể đặc hiệu, nâng cao khả năng miễn dịch trước các chủng virus gây bệnh. Nếu đã được tiêm phòng, trẻ không chỉ giảm nguy cơ mắc bệnh mà còn có diễn biến nhẹ hơn, hạn chế biến chứng nguy hiểm.

• Giữ vệ sinh cá nhân: Tập cho trẻ rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, đặc biệt trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh và sau khi tiếp xúc với các bề mặt có nguy cơ nhiễm virus.
• Vệ sinh đồ dùng, môi trường: Làm sạch, khử khuẩn định kỳ đồ chơi, ly, muỗng, khăn và các vật dụng trẻ thường sử dụng; giữ nhà ở, lớp học sạch sẽ, thông thoáng.
• Hạn chế tiếp xúc nguồn lây: Trong thời gian dịch cao điểm, hạn chế đưa trẻ đến nơi đông người hoặc tiếp xúc gần với người có dấu hiệu mắc tay chân miệng.
• Duy trì dinh dưỡng và sức khỏe: Cho trẻ ăn uống đầy đủ, cân bằng, kết hợp vận động và nghỉ ngơi phù hợp để duy trì sức khỏe.
• Theo dõi sức khỏe: Phát hiện sớm các dấu hiệu nghi ngờ như sốt, nổi mụn nước và đưa trẻ đi khám kịp thời để hạn chế nguy cơ biến chứng.
• Tiêm vắc xin: Giúp trẻ tạo miễn dịch đặc hiệu, giảm nguy cơ mắc và biến chứng do EV71. Vắc xin Envacgen (EV71) được cấp phép tiêm cho trẻ từ 2 tháng đến dưới 6 tuổi.

Ngày 17/3/2026, Cục Quản lý Dược (Bộ Y tế) đã chính thức cấp phép lưu hành vắc xin Envacgen (EV71) phòng bệnh tay chân miệng do hãng dược phẩm Substipharm Biologics (Thụy Sĩ) phân phối, tiêm cho trẻ từ 2 tháng đến dưới 6 tuổi. Trước đó, từ ngày 18/2/2025, Hệ thống tiêm chủng VNVC đã ký kết hợp tác chiến lược với Substipharm Biologics (Thụy Sĩ), tạo nền tảng đưa các vắc xin thế hệ mới về Việt Nam, trong đó có vắc xin phòng tay chân miệng EV71.

Biến chứng tay chân miệng có thể nguy hiểm, thậm chí đe dọa tính mạng nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời. Viêm não, viêm cơ tim, phù phổi cấp là những biến chứng nghiêm trọng thường gặp, đặc biệt ở trẻ nhỏ. Do đó, bố mẹ cũng như người chăm sóc cần theo dõi sát sao các dấu hiệu bất thường và đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay khi cần. Ngoài ra, cần duy trì vệ sinh cá nhân, khử trùng môi trường sống và hạn chế tiếp xúc với nguồn lây là cách hiệu quả để phòng bệnh và ngăn chặn biến chứng nguy hiểm do tay chân miệng gây ra.