Sơ đồ vòng tuần hoàn phổi đi từ đâu đến? Vận chuyển chất gì?

Vòng tuần hoàn phổi là hệ thống mạch máu tạo thành một vòng khép kín giữa tim và phổi, đảm bảo cung cấp máu giàu oxy liên tục, hỗ trợ quá trình trao đổi khí, lọc máu và chuyển hóa chất trong cơ thể.

Bài viết được tư vấn bởi BS.Phạm Hồng Thuyết, Quản lý Y khoa, Hệ thống Trung tâm Tiêm chủng VNVC.

Vòng tuần hoàn phổi là gì?

Vòng tuần hoàn phổi (tuần hoàn nhỏ) là hệ thống nằm giữa tâm thất phải và tâm thất trái, bao gồm các động mạch, tĩnh mạch và mạch bạch huyết, có chức năng trao đổi máu và các dịch mô khác qua lại giữa tim và phổi.

Cấu tạo giải phẫu của vòng tuần hoàn phổi

Cấu tạo giải phẫu của hệ tuần hoàn phổi bao gồm phần tim bên phải (tâm nhĩ phải, tâm thất phải); thân động mạch phổi, động mạch phổi và tĩnh mạch phổi. Tuần hoàn phổi bắt đầu từ van phổi (đánh dấu lối thoát mạch máu từ phía bên phải của tim) và kéo dài đến các lỗ tĩnh mạch phổi ở thành tâm nhĩ trái (đánh dấu lối vào phía bên trái của tim).

Cấu tạo của tuần hoàn phổi phối hợp tạo nên các hệ thống hoàn chỉnh, được phân chia thành các phân khúc như sau:

• Hệ tuần hoàn động mạch: Bắt nguồn từ động mạch phổi chính xuất phát từ tâm thất phải và kéo dài một đoạn khoảng 5cm trước khi chia thành các nhánh chính bên phải và bên trái, cùng nhiều nhánh nhỏ khác tạo thành một mạng lưới rộng lớn, bao gồm các động mạch, tiểu động mạch và mao mạch.
• Hệ tuần hoàn tĩnh mạch: Bắt đầu từ các tiểu tĩnh mạch dẫn máu từ các mao mạch, hợp lại để tạo thành các tĩnh mạch nhỏ hơn và cuối cùng hợp nhất để tạo thành các tĩnh mạch phổi chính dẫn máu vào tâm nhĩ trái.
• Hệ bạch huyết: Đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì màng phế nang khô ráo và ngăn ngừa sự tích tụ dịch mô xung quanh hệ tuần hoàn phổi. Hệ bạch huyết nằm gần các tiểu phế quản tận cùng và dẫn lưu bạch huyết trung thất trước khi đổ vào ống bạch huyết phải. (1)

Sơ đồ và đường đi của máu trong vòng tuần hoàn phổi

Trong tuần hoàn phổi, máu thiếu oxy từ các mô trong cơ thể được tâm nhĩ phải tiếp nhận và chảy vào tâm thất phải; sau đó được bơm từ tâm thất phải đi qua van động mạch phổi vào các động mạch phổi và dẫn truyền máu thiếu oxy vào phổi.

Tại các mao mạch phổi, quá trình trao đổi khí diễn ra giữa máu trong mao mạch và phế nang của phổi, dẫn đến việc loại bỏ carbon dioxide và oxy hóa máu. Sau quá trình trao đổi khí, máu giàu oxy được đưa trở lại phía bên trái của tim, cụ thể là tâm nhĩ trái, thông qua các tĩnh mạch phổi, sau đó đi đến toàn bộ cơ thể thông qua động mạch chủ.

Chuyên gia cho biết, chu kỳ tuần hoàn phổi cứ lặp đi lặp lại, đóng vai trò quan trọng đối với quá trình cung cấp oxy cho máu, nuôi dưỡng cơ thể.

Nhìn chung, có thể tóm gọn vòng tuần hoàn phổi qua 7 bước như sau:

1. Máu thiếu oxy trở lại tâm nhĩ phải thông qua hệ thống tĩnh mạch;
2. Máu chảy từ tâm nhĩ phải vào tâm thất phải;
3. Tâm thất phải bơm máu qua van động mạch phổi vào các động mạch phổi;
4. Các động mạch phổi vận chuyển máu thiếu oxy đến phổi;
5. Quá trình trao đổi khí diễn ra ở các phế nang;
6. Máu giàu oxy chảy vào các tĩnh mạch phổi;
7. Các tĩnh mạch phổi đưa máu giàu oxy trở lại tâm nhĩ trái.

Chức năng của vòng tuần hoàn phổi

Vòng tuần hoàn phổi giữ vai trò then chốt trong việc duy trì sự sống, với nhiệm vụ quan trọng nhất là trao đổi khí. Tại phổi, máu được đưa qua các phế nang để nhận oxy, cung cấp cho toàn bộ cơ thể, đồng thời thải bỏ khí carbon dioxide, giúp cơ thể duy trì hoạt động bình thường của các cơ quan.

Bên cạnh đó, tuần hoàn phổi còn góp phần giữ cân bằng dịch trong phổi. Hệ thống mạch máu phổi hoạt động như một “hàng rào sinh học”, kiểm soát chặt chẽ sự di chuyển của dịch và các chất hòa tan, nhờ đó ngăn ngừa tình trạng ứ dịch, phù phổi - một biến chứng nguy hiểm trong nhiều bệnh lý hô hấp và tim mạch.

Ngoài ra, nội mô mạch máu phổi là lớp tế bào mỏng lót bên trong các mạch máu, giữ vai trò điều hòa nhiều quá trình quan trọng. Lớp tế bào này tham gia điều chỉnh dòng dịch, xử lý các chất trung gian sinh học, đồng thời góp phần khởi phát và kiểm soát phản ứng viêm trước khi máu tiếp tục lưu thông khắp cơ thể. Chính những chức năng này giúp phổi không chỉ là cơ quan hô hấp mà còn là “bộ lọc sinh học” tinh vi, bảo vệ hệ tuần hoàn và duy trì ổn định môi trường bên trong cơ thể. (2)

So sánh vòng tuần hoàn phổi và vòng tuần hoàn hệ thống

Theo chuyên gia y tế, tuần hoàn tim mạch bao gồm tuần hoàn phổi và tuần hoàn hệ thống. Tuần hoàn phổi có chu kỳ ngắn hơn, mang nhiệm vụ đưa máu thiếu oxy từ tâm thất phải đến phổi, sau đó trở lại tâm nhĩ; còn vòng tuần hoàn hệ thống đưa máu giàu oxy từ tâm thất trái đến các mô trong cơ thể

Hệ tuần hoàn phổi là một hệ thống có áp suất tương đối thấp so với hệ tuần hoàn toàn thân, vì các động mạch của phổi không có nhiều cơ như các động mạch trong hệ tuần hoàn toàn thân. Theo chuyên gia y tế, các mạch máu của phổi thường mỏng, ít cơ hơn nên dễ bị giãn nở. Tuy nhiên, điều này lại chứng minh chúng có độ đàn hồi cao hơn (do sức cản thấp hơn), vì vậy lưu lượng máu qua hệ tuần hoàn phổi có thể được thực hiện với áp suất thấp hơn nhiều.

Nghiên cứu chỉ ra, các động mạch phổi thường mỏng hơn (chỉ bằng ⅓ độ dày của các mạch máu tuần hoàn toàn thân) và có đường kính lớn hơn. Hiệu ứng kết hợp này làm cho các động mạch này dễ giãn nở và đàn hồi hơn nhiều, khoảng 7 mL/mmHg. Tương tự như các động mạch, các tĩnh mạch phổi cũng có cấu trúc nhỏ và giãn nở tốt hơn các tĩnh mạch trong tuần hoàn hệ thống, đồng thời chứa nhiều máu hơn do độ đàn hồi lớn.

Các bệnh lý thường gặp liên quan đến tuần hoàn phổi

Tuần hoàn phổi rất cần thiết cho cơ thể để đảm bảo cung cấp máu giàu oxy liên tục. Do đó, bất kỳ sự thay đổi hay suy giảm nào cũng có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng và gây rối loạn chức năng mô vì thiếu oxy. Một số bệnh lý thường gặp của hệ tuần hoàn phổi bao gồm

1. Tăng áp động mạch phổi (Pulmonary Hypertension)

Hiện tượng tăng áp động mạch phổi xảy ra khi áp lực trung bình động mạch phổi trung bình vượt quá 25 mmHg. Tình trạng này dẫn đến suy giảm trao đổi khí và thường biểu hiện bằng khó thở khi gắng sức; nếu kéo dài có thể dẫn đến suy tim phải.

2. Thuyên tắc phổi (Pulmonary Embolism)

Nguyên cứu chỉ ra, hiện tượng thuyên tắc phổi xuất phát từ cục máu đông bị bong (thường là huyết khối tĩnh mạch sâu) di chuyển đến hệ tuần hoàn phổi và dẫn đến thiếu máu cục bộ. Nếu tình trạng này kéo dài, sẽ dẫn đến nhồi máu nhu mô phổi cũng như suy giảm nghiêm trọng quá trình trao đổi khí.

3. Phù phổi (Pulmonary Edema)

Phù phổi là sự tích tụ dịch tự do trong phế nang, dẫn đến giảm dung tích nhu mô phổi và làm suy giảm quá trình trao đổi khí qua màng phế nang. Phù phổi khởi phát cấp tính có thể dẫn đến suy hô hấp nghiêm trọng và tử vong trong vòng 20 - 30 phút.

Chuyên gia cho biết, bất kỳ sự rối loạn nào chi phối sự dịch chuyển giữa lượng máu và các khoang (lực Starling) trong tuần hoàn phổi đều có thể dẫn đến sự tích tụ trong phế nang, làm suy giảm trao đổi khi và gây khó thở.

Do đó, tình trạng phù phổi có thể diễn ra do tim hoặc không do tim, bắt nguồn từ việc tăng áp suất thủy tĩnh (suy tim), giảm áp suất thẩm thấu huyết thanh (albumin thấp), giảm khả năng thanh thải bạch huyết (phù bạch huyết), tăng tính thấm thành mạch (viêm) và giảm chất hoạt động bề mặt.

Nhìn chung, vòng tuần hoàn phổi bắt đầu từ tâm thất phải của tim, đưa vào phổi để thực hiện trao đổi khí rồi truyền về tâm nhĩ trái nhằm nuôi dưỡng cơ thể. Đây không chỉ là quá trình trao đổi khí đơn thuần mà còn là mắt xích quan trọng liên kết tim với hệ hô hấp, bảo đảm dòng máu luôn được làm mới, cung cấp đủ oxy trước khi tiếp tục nuôi dưỡng toàn bộ cơ thể.