Bác sĩ Trương Hữu Khanh khuyến cáo: Cúm đã có vắc xin, phải dập dịch bằng vắc xin

Sau COVID-19, miễn dịch cộng đồng suy giảm, cộng hưởng cùng yếu tố môi trường, khí hậu thất thường, sự biến đổi theo chu kỳ hàng năm của virus cúm, nhầm lẫn giữa cúm và cảm lạnh thông thường, điều trị chậm trễ và chăm sóc người bệnh cúm sai cách khiến dịch cúm năm nay diễn biến phức tạp và nghiêm trọng hơn không chỉ tại Việt Nam mà trên phạm vi toàn cầu với số ca mắc tăng, nhiều ca bệnh nặng, nhập viện và tử vong. Các chuyên gia khuyến cáo, cúm đã có vắc xin phòng bệnh an toàn - hiệu quả, người dân cần chủ động “dập dịch bằng vắc xin”.

Đây là một trong những thông tin quan trọng được chuyên gia y tế nhấn mạnh trong chương trình tư vấn trực tuyến "Dịch cúm mùa 2025: Nhận biết, biến chứng nguy hiểm và cách phòng ngừa" diễn ra vào ngày 12/2/2025 vừa qua.

Quý Khách có thể xem lại chương trình ngay tại đây!

Cúm mùa diễn biến phức tạp trên toàn cầu

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), cúm mùa đang gia tăng nhanh chóng về số ca mắc, trường hợp biến chứng, nhập viện cũng như tỷ lệ tử vong trên phạm vi toàn cầu. Điển hình như dịch cúm ở Mỹ đang diễn biến bất thường, nhiều số liệu cho thấy số ca mắc cúm thậm chí vượt qua cả đại dịch COVID-19. Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Bệnh tật (CDC) Mỹ, kể từ ngày 12/2 - 1/2/2025, tỷ lệ nhập viện do cúm tại Mỹ đạt 14,4 ca trên 100.000 người, cao hơn cả đỉnh điểm nhập viện do COVID-19 trong làn sóng Delta vào tháng 9/2021. Tính đến đầu tháng 2, số ca nhập viện tích lũy do cúm cũng vượt COVID-19, với 64 ca/100.000 người so với 44 ca liên quan đến COVID-19.

Đáng chú ý, số ca tử vong hàng tuần do cúm cũng lần đầu vượt qua COVID-19. Riêng hai tuần cuối tháng 1, cúm đã khiến 1.302 người tử vong. CDC khẳng định virus cúm đang hoạt động ở mức độ cao trên toàn nước Mỹ, với tỷ lệ xét nghiệm dương tính tại các phòng khám và bệnh viện lên tới 1 trên 3 người. Đây là mùa cúm đặc biệt nghiêm trọng trong bối cảnh hệ thống y tế vẫn đối mặt với nhiều áp lực.

Khu vực châu Á cũng đang đối mặt với mùa cúm nghiêm trọng nhất trong nhiều năm. Tại Nhật Bản, từ tháng 12/2024, số ca cúm tăng gấp 3 lần so với cùng kỳ năm trước, với tổng 9,5 triệu ca tính đến 19/1/2025. Thiệt hại kinh tế ước tính khoảng 6.300 tỷ yên (hơn 41 tỷ USD). Hàn Quốc ghi nhận tỷ lệ nghi mắc cúm cao nhất từ 2016, với 74 ca/1.000 lượt khám, tăng 136% so với cuối 2024, đặc biệt ở nhóm tuổi 13 - 18. Tại Đài Loan, ca cúm tuần cuối tháng 1/2025 vượt mốc cao nhất trong 10 năm qua, dịch đang bùng phát mạnh và còn tăng trong 1 - 2 tuần tới.

Tại Việt Nam, tổng số ca mắc chưa tăng bất thường, song lại xuất hiện nhiều ca bệnh nặng. Theo BS Trương Hữu Khanh, Phó Chủ tịch Liên chi hội Truyền nhiễm TP.HCM, cúm hiện nay vẫn là cúm mùa, chu kỳ lặp đi lặp lại mỗi năm và bị tác động nhiều bởi thời tiết. Chủng cúm năm nay có thay đổi so với các năm trước nhưng không đột biến lớn, khác với đợt cúm H1N1 năm 2009. Thời tiết lạnh sâu kéo dài khiến virus cúm tồn tại lâu hơn trong môi trường, lây lan mạnh hơn, đặc biệt là ở miền Bắc hay các nước ôn đới. Tuy nhiên, Bác sĩ Khanh nhấn mạnh virus cúm mùa năm nay không có độc lực cao hơn năm trước, diễn biến bệnh nặng chủ yếu do các yếu tố thời tiết.

Thời tiết lạnh, nhiều người không biết cách giữ ấm làm tăng nguy cơ lây nhiễm virus và mắc cúm. Một nguyên nhân khác ảnh hưởng đáng kể đến thực trạng gia tăng số ca mắc cúm hiện nay là do tỷ lệ tiêm vắc xin cúm còn thấp. Nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam chưa phổ biến rộng rãi việc tiêm vắc xin cúm định kỳ hàng năm, đặc biệt là nhóm nguy cơ cao như người già, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai.

Cúm là bệnh truyền nhiễm gây viêm đường hô hấp cấp tính, có thể tự khỏi ở nhiều người, nhưng ở những người có bệnh nền hoặc sức đề kháng kém như viêm phổi tắc nghẽn, suy thận, suy gan, béo phì... bệnh dễ gây biến chứng nặng như viêm phổi, suy hô hấp, nhiễm trùng hoặc viêm não. Virus cúm tấn công làm hệ hô hấp suy yếu, dễ nhiễm thêm vi khuẩn kháng thuốc tại bệnh viện như phế cầu, khiến tỷ lệ tử vong gia tăng ở nhóm nguy cơ như phụ nữ mang thai, người cao tuổi, trẻ em dưới 5 tuổi.

Triệu chứng điển hình của cúm bao gồm sốt cao, nhức đầu, đau cơ, ho, sổ mũi, mệt mỏi kéo dài. Trong khi đó, cảm lạnh thường nhẹ hơn, chỉ gây ho, sổ mũi và hầu như không đau cơ hay sốt cao. Tuy nhiên, có những trường hợp cúm nhẹ khó phát hiện khi hệ miễn dịch hoạt động tốt hoặc đã từng tiêm phòng. Để xác định chính xác, xét nghiệm là phương án cần thiết trong các trường hợp không điển hình. Bác sĩ Khanh cũng lưu ý, có tới 30% trẻ bị hô hấp nhẹ có thể do virus cúm và bệnh nhẹ nếu không được phát hiện sớm, điều trị kịp thời và chăm sóc đúng cách vẫn có nguy cơ tiến triển nặng, phải nhập viện, thậm chí tử vong. Vì vậy, khi nghi ngờ, nên đi khám để được chẩn đoán và điều trị kịp thời.

Tuy nhiên, trên thực tế có rất nhiều người vẫn còn tư tưởng nên để mắc cúm tự nhiên để tạo miễn dịch cộng đồng thay vì tiêm vắc xin. Bác sĩ Khanh khẳng định quan điểm này rất nguy hiểm, bệnh cúm có thể tự khỏi ở một số người, nhưng cũng có nguy cơ dẫn đến biến chứng nặng ở những người khác, gây tốn kém và đe dọa tính mạng. Đại dịch cúm năm 1918 hay COVID-19 là minh chứng cho hậu quả thảm khốc nếu chỉ dựa vào miễn dịch tự nhiên. Với các bệnh đã có vắc xin, như cúm, cần dựa vào tiêm chủng để dập dịch và bảo vệ cộng đồng, đặc biệt là nhóm người già, trẻ nhỏ và người có bệnh nền dễ bị biến chứng.

Về các phương pháp dân gian như xông hơi, uống nước từ lá cây, bác sĩ cho biết đây chỉ là biện pháp hỗ trợ nhất thời như làm ấm cơ thể hoặc vùng hầu họng, không thể thay thế thuốc điều trị. Tuy nhiên, xông hơi hoặc dùng lá cây cũng tiềm ẩn rủi ro như bị phỏng, mất nước hay nhiễm khuẩn nếu lá cây không sạch. Do đó, nếu sử dụng, cần đảm bảo an toàn và khoa học, nhưng không nên đặt hoàn toàn niềm tin vào các cách này.

Bác sĩ Khanh nhấn mạnh tiêm vắc xin là biện pháp phòng bệnh tối ưu và cộng đồng cần ý thức bảo vệ chính mình và người xung quanh khỏi các bệnh dễ lây lan như cúm.

Gánh nặng bệnh đường hô hấp do bệnh cúm gây ra

Theo TS.BS Đặng Thị Mai Khuê, Phó khoa Nội tổng hợp Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM, tại Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh trong những ngày đầu năm, số ca khám bệnh hô hấp đã tăng gấp 3 làn, số ca nhập viện tăng gấp 2 lần, đặc biệt ở nhóm người cao tuổi mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), tim mạch. Nhiều trường hợp diễn tiến nặng với biến chứng suy hô hấp, buộc phải chuyển sang khoa hồi sức tích cực và thở máy. Các biến chứng thường gặp bao gồm co thắt phế quản và suy hô hấp, đặc biệt nguy hiểm khi bệnh nhân có chức năng hô hấp suy giảm.

Lý giải cho thực trạng trên tại Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, Bác sĩ Mai Khuê cho biết sau Covid-19, thời tiết lạnh kéo dài cùng biến đổi sức đề kháng và miễn dịch hô hấp khiến nhiều người cao tuổi và người có bệnh nền dễ mắc cúm và các bệnh hô hấp nguy hiểm hơn. Cúm ở người bệnh nền có thể gây viêm phổi, suy hô hấp, nhiễm trùng huyết và thậm chí tử vong. Về lâu dài, cúm có thể để lại di chứng như tổn thương phổi kẽ, xơ phổi, làm suy giảm chức năng hô hấp.

Ở người trên 65 tuổi, thường có ít nhất 6 bệnh nền, khi nhiễm cúm dễ dẫn đến biến chứng nghiêm trọng như viêm phổi, viêm cơ tim, suy hô hấp, khiến điều trị khó khăn hơn do sức đề kháng suy giảm.  Đặc biệt, người mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) hoặc hen suyễn có nguy cơ nhiễm cúm và siêu vi cao hơn, dẫn đến biến chứng nghiêm trọng như viêm phổi, cơn hen kịch phát hoặc nhiễm khuẩn nặng.

Theo Bác sĩ Mai Khuê, người bệnh tim mạch mắc cúm, nguy cơ tử vong sẽ tăng gấp 5 lần. Người bệnh phổi mãn tính mắc cúm nguy cơ tử vong tăng gấp 12 lần. Nếu vừa có bệnh nền tim mạch và phổi, nguy cơ tử vong khi mắc cúm cao gấp 20 lần. Ngoài ra, những người có bệnh nền khi nhiễm cúm rất dễ bộc phát các cơn nguy kịch bệnh nền đã có sẵn. Theo nhiều nghiên cứu, nguy cơ nhồi máu cơ tim của người nhiễm cúm sau 1 tuần tăng lên gấp 6 - 10 lần. Trong nhiều trường hợp đột quỵ tăng gấp 3 lần, suy tim thậm chí tăng gấp 24 lần.

Điển hình như trường hợp ông Tạ Thế Khiêm, Chủ tịch hãng hàng không China Airlines qua đời sáng 16/1 ở tuổi 73 do nhồi máu cơ tim. Theo các chuyên gia phân tích, ông có bệnh lý nền tim mạch, sau khi mắc cúm làm thúc đẩy nguy cơ nhồi máu cơ tim và dẫn đến tử vong.

Với người dị ứng đường hô hấp (phấn hoa, mùi hương), tuy chưa có nghiên cứu tăng nguy cơ nhiễm siêu vi, nhưng họ thường nhạy cảm hơn với các tác nhân hô hấp. Các triệu chứng như hắt hơi, chảy mũi, ho dễ khiến việc phân biệt giữa dị ứng và nhiễm cúm trở nên khó khăn. Đặc biệt, 50% người dị ứng có thể mang hen nền chưa phát hiện, làm tăng nguy cơ nhiễm cúm nặng hơn.

Tại Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, hệ thống chuyên khoa hô hấp triển khai các phương pháp thăm khám, đánh giá chức năng hô hấp, điều trị bằng thuốc kết hợp vật lý trị liệu để cải thiện sức khỏe hô hấp. Người bệnh được theo dõi sát để ngăn suy hô hấp, đặc biệt với trường hợp cúm biến chứng nặng.

Bên cạnh điều trị, người cao tuổi và bệnh nhân hô hấp được khuyến nghị tiêm phòng cúm, phế cầu hàng năm để phòng bệnh hiệu quả, tránh chờ dịch mới tiêm vì có thể khan hiếm vắc xin hoặc lây nhiễm cúm chéo. Sau cúm, bệnh nhân cần chú trọng nâng cao sức đề kháng bằng chế độ sinh hoạt và dinh dưỡng lành mạnh, vì cúm có thể tái phát ngay cả khi đã khỏi bệnh trước đó.

Chủ động “dập dịch bằng vắc xin”

Trước tình hình cúm mùa gia tăng mạnh, số người đến tiêm vắc xin cúm tại Hệ thống tiêm chủng VNVC đã tăng gấp 10 lần chỉ trong một tuần. Theo BS.CKI Bạch Thị Chính, Giám đốc Y khoa Hệ thống tiêm chủng VNVC, các đối tượng tiêm nhiều nhất hiện nay là trẻ em, người lớn tuổi, người có bệnh nền và phụ nữ mang thai – đúng theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Đây đều là nhóm nguy cơ cao dễ gặp biến chứng nặng, thậm chí tử vong, nếu mắc cúm.

Bác sĩ Chính nhấn mạnh, cúm mùa là dịch bệnh xảy ra quanh năm, nhất là tại Việt Nam – khu vực nhiệt đới với dịch tễ cúm mùa lưu hành quanh năm. Năm nay, thời tiết lạnh hơn cùng sự tiếp xúc gần trong các dịp lễ hội đầu năm khiến cúm lây lan mạnh trong cộng đồng. Các chủng cúm lưu hành chủ yếu tại Việt Nam hiện nay là A/H1N1, A/H3N2 và B/Victoria/Yamagata, tương đồng với dự báo của WHO.

Bác sĩ Chính cũng cảnh báo cúm mùa không đơn giản, đã có những trường hợp tử vong đáng tiếc do biến chứng nhồi máu cơ tim sau cúm hay biến chứng nặng ở phụ nữ mang thai. Phụ nữ mang thai khi nhiễm cúm đối mặt nguy cơ rất cao, vừa phải chống chọi với bệnh, vừa bảo vệ thai nhi, dễ dẫn đến tử vong cả mẹ và con. Vì vậy, việc tiêm phòng sớm, đúng lịch và thường niên là rất cần thiết để bảo vệ sức khỏe và tránh những hậu quả nghiêm trọng.

Theo các thống kê, vắc xin cúm giảm đáng kể nguy cơ biến chứng nghiêm trọng và tử vong. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), tiêm vắc xin cúm mùa và tiêm nhắc đều đặn hằng năm có thể làm giảm đến 60% các bệnh liên quan đến cúm, 90% tỷ lệ nhập viện và khoảng 70 - 80% tỷ lệ bị tử vong do cúm, đặc biệt là các nhóm đối tượng miễn dịch kém, bệnh lý nền mãn tính, COPD. Nghiên cứu tại các nước phát triển cho thấy, ở người cao tuổi hoặc người có bệnh nền, tiêm vắc xin cúm giúp giảm tới 45% nguy cơ viêm phổi, 47% nguy cơ tử vong, 24% nguy cơ nhồi máu cơ tim và 22% tỷ lệ nhập viện.

Hiện nay, theo khu vực lưu hành của cúm, vắc xin cúm được chia thành 2 loại, bao gồm vắc xin cúm Bắc bán cầu và Nam bán cầu. Bác sĩ Chính cho biết đây là cách phân loại theo vùng địa lý, do hai khu vực này có mùa dịch cúm trái ngược nhau. Ở Việt Nam – nằm gần xích đạo và có cúm lưu hành quanh năm với hai đỉnh dịch lớn vào mùa hè và đông xuân, người dân có thể tiêm phòng cúm vào bất kỳ thời điểm nào, không cần lo ngại việc tiêm muộn.

Hiện nay, WHO thực hiện giám sát thường xuyên để cập nhật sự biến đổi liên tục của virus cúm. Mỗi năm, vắc xin cúm mới được sản xuất để đối phó với các chủng virus có thể bùng phát thành dịch. Trong thời gian gần đây, các chủng cúm giữa Bắc bán cầu và Nam bán cầu đều tương đồng, do đó người tiêm vắc xin tại Việt Nam không cần lo lắng việc phân biệt hai loại vắc xin này.

Đối với nhu cầu tiêm ngừa, người dân chỉ cần đến cơ sở tiêm chủng đã được Bộ Y tế cấp phép. Các vắc xin toàn cầu lưu hành đều đạt tiêu chuẩn phòng bệnh hiệu quả và bác sĩ sẽ tư vấn loại vắc xin phù hợp nhất với người tiêm. Nếu di chuyển qua các vùng địa lý khác nhau, đặc biệt từ Bắc bán cầu đến Nam bán cầu, có thể cân nhắc tiêm bổ sung để tối ưu bảo vệ.

Hiện VNVC đang cung ứng đầy đủ cả 4 loại vắc xin cúm, phòng đầy đủ các chủng cúm đang lưu hành hiện nay, dành cho trẻ từ 6 tháng tuổi và người lớn. Trẻ em từ 6 tháng đến dưới 9 tuổi chưa từng tiêm ngừa cần hai mũi, từ 9 tuổi trở lên chỉ cần một mũi. Phụ nữ nên tiêm trước và trong khi mang thai, tốt nhất từ ba tháng giữa thai kỳ trở đi.

Để được tư vấn các thông tin vắc xin cho trẻ em và người lớn, đặt mua vắc xin, Quý khách vui lòng liên hệ VNVC theo thông tin sau:

• Hotline: 028 7102 6595;
• Fanpage: VNVC – Trung tâm Tiêm chủng Trẻ em và Người lớn;
• Tra cứu trung tâm tiêm chủng VNVC gần nhất tại đây;
• Để đặt mua vắc xin và tham khảo các sản phẩm vắc xin, Quý khách vui lòng truy cập: vax.vnvc.vn.
• Xem thêm những thông tin tiêm chủng hữu ích từ kênh Tik Tok Bác sĩ Tiêm chủng VNVC

Quý Khách hàng có thể tải VNVC Mobile App dễ dàng bằng 2 link sau:

• Đối với các hệ điều hành IOS (iPhone, iPad…): CÀI ĐẶT TẠI ĐÂY
• Đối với các hệ điều hành Android (Oppo, Samsung, Sony…): CÀI ĐẶT TẠI ĐÂY