Chú ý viêm màng não, viêm não Nhật Bản và các bệnh truyền nhiễm mùa hè

Mùa hè là thời điểm một số bệnh truyền nhiễm có điều kiện thuận lợi để phát triển và lây lan. Nắng nóng, độ ẩm cao, mưa nhiều tạo môi trường thuận lợi cho một số loại virus, vi khuẩn và côn trùng truyền bệnh phát triển; trong khi đó, trẻ em lại thường xuyên tham gia các hoạt động tập thể, vui chơi tại trường học, nhà trẻ, khu vui chơi, hồ bơi hoặc những nơi công cộng đông người. Sự kết hợp giữa yếu tố thời tiết, môi trường và tần suất tiếp xúc gia tăng khiến nguy cơ mắc và lây truyền một số bệnh như tay chân miệng, sốt xuất huyết, các bệnh do vi khuẩn Hib, viêm màng não do não mô cầu, viêm não Nhật Bản… trở thành vấn đề cần đặc biệt lưu ý.

Đáng lo ngại, trong số các bệnh truyền nhiễm có thể gặp vào mùa hè, có những bệnh tấn công trực tiếp vào hệ thần kinh trung ương như viêm màng não, viêm não Nhật Bản. Đây là những bệnh có thể diễn tiến nhanh, gây biến chứng nặng nề, để lại di chứng lâu dài, thậm chí đe dọa tính mạng nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời. Các tác nhân như não mô cầu, vi khuẩn Hib hay virus viêm não Nhật Bản có khả năng gây tổn thương nghiêm trọng đến hệ thần kinh trung ương, dẫn đến viêm màng não, viêm não với các biểu hiện như sốt cao, đau đầu, nôn ói, co giật, rối loạn ý thức… Ngay cả khi được điều trị, người bệnh vẫn có thể phải đối mặt với những di chứng lâu dài như giảm thính lực, chậm phát triển trí tuệ, rối loạn vận động hoặc động kinh.

Kỳ nghỉ hè khiến trẻ tăng cường vui chơi, du lịch và tiếp xúc gần tại các khu vui chơi, nhà bóng (Nhà banh), bể bơi, trường học, nơi công cộng, tạo điều kiện cho mầm bệnh lây lan. Thời tiết nóng ẩm, mưa nhiều cũng thuận lợi cho muỗi truyền bệnh phát triển, làm gia tăng nguy cơ sốt xuất huyết. Đáng lo ngại, nhiều bệnh có thể khởi phát với triệu chứng nhẹ nhưng diễn tiến nhanh, gây biến chứng nguy hiểm, đặc biệt ở trẻ nhỏ. Vì vậy, nhận biết sớm dấu hiệu bệnh và chủ động phòng ngừa, trong đó có tiêm chủng đầy đủ, là cách quan trọng để bảo vệ sức khỏe.

Để giúp người dân cập nhật kiến thức chính xác, nhận biết sớm dấu hiệu bệnh và chủ động phòng ngừa bằng các biện pháp hiệu quả, đặc biệt là tiêm vắc xin, vào lúc 20h00, thứ Sáu, ngày 24/07/2026, Hệ thống Trung tâm Tiêm chủng VNVC tổ chức chương trình livestream tư vấn trực tuyến với chủ đề “Viêm màng não, viêm não Nhật Bản và các bệnh truyền nhiễm mùa hè” với sự tham gia của các chuyên gia giàu kinh nghiệm trong lĩnh vực truyền nhiễm, nhi khoa và tiêm chủng:

• Bác sĩ Phạm Văn Phú, Quản lý Y khoa, Hệ thống Trung tâm Tiêm chủng VNVC
• BS.CKI Nguyễn Tiến Đạo, Quản lý Y khoa, Hệ thống Trung tâm Tiêm chủng VNVC
• BS.CKII Nguyễn Lê Ngọc, khoa Nhi, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM

Chương trình được phát sóng trực tuyến trên:

• Fanpage & kênh Youtube Báo Thanh Niên;
• Fanpage Báo và phát thanh, truyền hình Vĩnh Long & ứng dụng THVLi
• Fanpage VNVC - Trung tâm Tiêm chủng Trẻ em và Người lớn;
• Fanpage Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh;
• Fanpage Nutrihome - Hệ thống Phòng khám Dinh dưỡng;
• Kênh Youtube VNVC - Trung tâm tiêm chủng trẻ em và người lớn;
• Kênh Youtube Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh;
• Kênh Tik Tok Bác sĩ Tiêm chủng VNVC;
• Kênh Tik Tok và Youtube VTV24.

THÔNG TIN TƯ VẤN QUAN TRỌNG TỪ BÁC SĨ

Thời tiết nóng ẩm, mưa nhiều cùng sự gia tăng các hoạt động vui chơi, du lịch, bơi lội và tiếp xúc cộng đồng trong mùa hè có thể tạo điều kiện thuận lợi cho nhiều bệnh truyền nhiễm gia tăng, trong đó có các bệnh nguy hiểm như viêm não, viêm màng não. Đây là những bệnh lý liên quan đến hệ thần kinh trung ương, có thể diễn tiến nhanh, gây tổn thương não, để lại di chứng lâu dài, thậm chí đe dọa tính mạng nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời. Tuy nhiên, nhiều tác nhân gây bệnh nguy hiểm hiện đã có vắc xin phòng ngừa, giúp chủ động giảm nguy cơ mắc bệnh và biến chứng.

BS.CKII Nguyễn Lê Ngọc, Khoa Nhi, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM, cho biết sự gia tăng bệnh lý ở trẻ vào mùa hè không xuất phát từ một nguyên nhân đơn lẻ mà là kết quả của nhiều yếu tố liên quan đến thời tiết, môi trường và thói quen sinh hoạt. Nền nhiệt và độ ẩm cao có thể tạo điều kiện thuận lợi cho một số tác nhân gây bệnh phát triển, trong khi trẻ vui chơi ngoài trời, đi du lịch, bơi lội hoặc tham gia các hoạt động tập thể nhiều hơn. Những nơi đông người, môi trường vệ sinh không đảm bảo hoặc nguồn nước không an toàn cũng có thể làm tăng nguy cơ lây nhiễm một số bệnh truyền nhiễm.

Đặc biệt, mùa hè cũng trùng với thời điểm mưa nhiều tại nhiều khu vực, tạo điều kiện cho muỗi phát triển và làm gia tăng nguy cơ lây truyền các bệnh do muỗi truyền như sốt xuất huyết và viêm não Nhật Bản. Bên cạnh đó, việc thay đổi nhiệt độ đột ngột giữa môi trường nóng và lạnh, sinh hoạt không điều độ hoặc mất nước do nắng nóng có thể khiến trẻ mệt mỏi, ảnh hưởng đến sức khỏe và khả năng chống đỡ với các tác nhân gây bệnh.

Viêm não và viêm màng não đều là những bệnh lý nghiêm trọng của hệ thần kinh trung ương. Viêm màng não là tình trạng viêm các màng bao quanh não và tủy sống, trong khi viêm não chủ yếu gây viêm và tổn thương nhu mô não. Bệnh có thể do nhiều tác nhân khác nhau gây ra, bao gồm virus, vi khuẩn và một số tác nhân khác. Tùy nguyên nhân, bệnh có thể diễn tiến từ nhẹ đến rất nặng, với nguy cơ gây tổn thương thần kinh lâu dài hoặc tử vong.

Theo BS.CKI Nguyễn Tiến Đạo, Quản lý Y khoa, Hệ thống Trung tâm Tiêm chủng VNVC, trẻ chưa được tiêm các vắc xin phòng bệnh có nguy cơ mắc một số bệnh truyền nhiễm nguy hiểm cao hơn. Đáng lưu ý, không có một loại vắc xin duy nhất có thể phòng ngừa tất cả các nguyên nhân gây viêm não và viêm màng não. Vì vậy, việc phòng bệnh cần dựa trên lịch tiêm chủng phù hợp với từng độ tuổi, tiền sử tiêm chủng và các yếu tố nguy cơ của mỗi người.

Một trong những tác nhân đáng lưu ý là vi khuẩn não mô cầu, có thể gây viêm màng não và nhiễm khuẩn huyết, diễn tiến rất nhanh và đe dọa tính mạng. Não mô cầu thường cư trú ở vùng hầu họng và có thể lây truyền qua các giọt bắn, dịch tiết đường hô hấp khi tiếp xúc gần. Trong một số trường hợp, vi khuẩn có thể xâm nhập vào máu, gây nhiễm khuẩn huyết hoặc vượt qua hàng rào máu - não gây viêm màng não. Bệnh có thể chuyển nặng nhanh chóng, do đó việc nhận biết sớm và điều trị khẩn cấp có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Hiện nay, đã có các vắc xin phòng một số nhóm huyết thanh não mô cầu, trong đó có vắc xin phòng não mô cầu nhóm B và vắc xin phòng các nhóm A, C, Y, W. Việc lựa chọn loại vắc xin và lịch tiêm cần được tư vấn dựa trên độ tuổi, tình trạng sức khỏe và nguy cơ phơi nhiễm của từng người.

Phế cầu cũng là một tác nhân nguy hiểm và phổ biến hiện nay, có thể gây nhiều bệnh lý nghiêm trọng. Không chỉ gây viêm phổi, phế cầu còn có thể gây viêm màng não, nhiễm khuẩn huyết và các bệnh xâm lấn khác, đặc biệt nguy hiểm ở trẻ nhỏ, người cao tuổi và người có bệnh nền hoặc suy giảm miễn dịch. Hiện đã có nhiều loại vắc xin phế cầu với các mức độ bao phủ huyết thanh khác nhau, giúp mở rộng lựa chọn phòng bệnh cho từng nhóm tuổi và đối tượng nguy cơ.

Bên cạnh đó, viêm não Nhật Bản là bệnh do virus viêm não Nhật Bản gây ra, lây truyền chủ yếu qua muỗi. Đây là bệnh đã có vắc xin phòng ngừa và vắc xin viêm não Nhật Bản hiện nằm trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng tại Việt Nam. Việc tiêm chủng đầy đủ, đúng lịch có vai trò quan trọng trong giảm nguy cơ mắc bệnh và bảo vệ trẻ trước biến chứng thần kinh nghiêm trọng.

Một số virus khác cũng có thể liên quan đến biến chứng viêm não, trong đó có virus sởi, virus cúm và một số tác nhân virus khác. Vì vậy, phòng ngừa viêm não, viêm màng não không chỉ tập trung vào một bệnh riêng lẻ mà cần kết hợp tiêm chủng đầy đủ theo khuyến cáo, vệ sinh cá nhân, vệ sinh môi trường và các biện pháp phòng lây nhiễm phù hợp.

Đáng lưu ý, nguy cơ viêm não, viêm màng não không chỉ đặt ra ở trẻ em. Theo Bác sĩ Phạm Văn Phú, Quản lý Y khoa, Hệ thống Trung tâm Tiêm chủng VNVC, người lớn vẫn có thể mắc các bệnh lý này và đối mặt với nguy cơ diễn tiến nặng, tử vong hoặc để lại di chứng. Một số nhóm cần đặc biệt quan tâm đến việc phòng bệnh là người mắc bệnh mạn tính, người suy giảm miễn dịch, người mắc ung thư, người không có lách hoặc có bệnh lý nền làm tăng nguy cơ mắc bệnh do phế cầu; đồng thời những người thường xuyên sống, làm việc, học tập trong môi trường đông người hoặc đến khu vực đang có dịch cũng cần chủ động đánh giá nguy cơ.

Với viêm màng não do não mô cầu, tốc độ diễn tiến bệnh là một trong những yếu tố khiến căn bệnh này đặc biệt nguy hiểm. Theo BS.CKII Nguyễn Lê Ngọc, vi khuẩn có khả năng xâm nhập vào máu và nhân lên nhanh chóng. Khi cơ thể phản ứng mạnh với tình trạng nhiễm khuẩn, người bệnh có thể xuất hiện phản ứng viêm toàn thân nghiêm trọng, dẫn đến sốc nhiễm khuẩn và tổn thương đa cơ quan.

Các triệu chứng ban đầu của bệnh có thể không đặc hiệu như sốt, đau đầu, buồn nôn hoặc nôn. Khi bệnh tiến triển, người bệnh có thể xuất hiện cứng cổ, sợ ánh sáng, rối loạn ý thức, lơ mơ hoặc tụt huyết áp. Một dấu hiệu cảnh báo đáng chú ý là các ban xuất huyết trên da. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp nhiễm não mô cầu đều có biểu hiện giống nhau và không nên chờ xuất hiện ban mới đưa người bệnh đi khám.

Trong trường hợp trẻ hoặc người lớn sốt cao kèm đau đầu dữ dội, nôn ói, cứng cổ, lơ mơ, co giật, phát ban bất thường hoặc tình trạng sức khỏe xấu đi nhanh chóng, cần đưa người bệnh đến cơ sở y tế ngay lập tức. Với các trường hợp nghi ngờ nhiễm não mô cầu, việc chẩn đoán và điều trị sớm là yếu tố quan trọng để hạn chế nguy cơ biến chứng nặng.

Bên cạnh nhận biết dấu hiệu bệnh, tiêm chủng vẫn là một trong những biện pháp chủ động quan trọng để phòng ngừa các bệnh truyền nhiễm có thể gây viêm não, viêm màng não. Phụ huynh cần kiểm tra lịch tiêm của trẻ, đặc biệt với các vắc xin phòng viêm não Nhật Bản, Hib, phế cầu, não mô cầu và các bệnh truyền nhiễm khác theo khuyến cáo. Người trưởng thành cũng nên chủ động rà soát lịch sử tiêm chủng, đặc biệt khi thuộc nhóm nguy cơ cao hoặc có nhu cầu sinh sống, học tập, làm việc trong môi trường có nguy cơ phơi nhiễm.

 Một vấn đề khác được nhiều phụ huynh quan tâm là việc có thể tiêm nhiều loại vắc xin trong cùng một buổi hay không. Theo BS.CKI Nguyễn Tiến Đạo, với các vắc xin được khuyến cáo có thể tiêm đồng thời, việc tiêm nhiều vắc xin trong cùng một lần không làm "quá tải" hệ miễn dịch. Hệ miễn dịch của cơ thể mỗi ngày phải tiếp xúc với rất nhiều kháng nguyên từ môi trường, thực phẩm và các tác nhân khác; lượng kháng nguyên trong vắc xin là rất nhỏ so với khả năng đáp ứng của hệ miễn dịch.

Các khuyến cáo tiêm chủng trên thế giới cũng cho phép sử dụng đồng thời nhiều vắc xin trong những trường hợp phù hợp. Việc tiêm đồng thời các vắc xin được chỉ định đúng không làm giảm khả năng tạo đáp ứng miễn dịch của cơ thể và nhìn chung không làm gia tăng đáng kể nguy cơ phản ứng sau tiêm so với tiêm riêng lẻ. Tuy nhiên, việc tiêm đồng thời cần được thực hiện theo chỉ định của bác sĩ, căn cứ vào loại vắc xin, lịch tiêm, tình trạng sức khỏe và các chống chỉ định cụ thể.

Thay vì trì hoãn hoặc bỏ lỡ các mũi tiêm cần thiết vì lo ngại phải tiêm nhiều vắc xin, phụ huynh nên đưa trẻ đến cơ sở tiêm chủng để được bác sĩ rà soát lịch sử tiêm chủng và xây dựng lịch tiêm phù hợp. Chủ động tiêm chủng đầy đủ, đúng lịch, kết hợp với vệ sinh cá nhân, vệ sinh môi trường, phòng chống muỗi và phát hiện sớm dấu hiệu bất thường là những giải pháp quan trọng giúp bảo vệ trẻ em và người lớn trước các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm có thể ảnh hưởng đến não bộ và hệ thần kinh.