Phòng ngừa bệnh dại: Hướng dẫn đầy đủ theo khuyến cáo của WHO

Mặc dù bệnh dại một khi xuất hiện triệu chứng, tỷ lệ tử vong là 99.9%, nhưng lại có thể phòng ngừa được 100% nếu thực hiện đúng cách và đúng thời điểm. Tham khảo cách phòng ngừa bệnh dại đầy đủ theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) trong bài viết dưới đây để thực hiện đúng kỹ thuật, bảo vệ sức khỏe toàn diện.

Vì sao cần phòng ngừa bệnh dại?

Bệnh dại có tỷ lệ tử vong cao nhất trong số các bệnh truyền nhiễm. Khi các triệu chứng của bệnh dại xuất hiện, tỷ lệ tử vong gần như tuyệt đối. Do đó việc phòng ngừa bệnh dại trước và sau phơi nhiễm là thực sự cần thiết và vô cùng quan trọng.

1. Bệnh dại chưa có thuốc điều trị

Cho đến hiện tại, bệnh dại chưa có thuốc điều trị đặc hiệu. Các nhà nghiên cứu đang nỗ lực tìm ra phương pháp chữa bệnh dại, nhưng một khi bệnh đã lan đến não thì không còn có thể chữa khỏi được nữa. Do virus dại có khả năng “khóa” hàng rào máu não (cơ quan cho phép tế bào miễn dịch và kháng thể đi qua để loại bỏ nhiễm trùng).

Đặc biệt, virus dại còn có thể tiến xa hơn để lây nhiễm và “thao túng” hệ thống miễn dịch để tự hủy thay vì nhắm vào các tế bào thần kinh bị nhiễm bệnh. Việc thao túng phản ứng của vật chủ này khiến các nhà nghiên cứu khó tìm ra chiến lược điều trị bệnh dại sau khi nhiễm bệnh. (2)

2. Bệnh dại tỷ lệ tử vong 100% sau khi lên cơn dại

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), một khi virus dại lây nhiễm vào hệ thần kinh trung ương và các triệu chứng lâm sàng bắt đầu xuất hiện, bệnh dại có thể gây tử vong gần như 100% trong các trường hợp (3). Khi virus dại đến não sẽ gây ra sự kích thích lên các thụ thể thần kinh, được gọi là độc tính kích thích, làm chết các tế bào não ở tốc độ đáng báo động.

Rất hiếm trường hợp sống sót sau bệnh dại, với ít hơn 20 ca sống sót được ghi nhận trên toàn thế giới. (4)

3. Tỷ lệ mắc bệnh dại đang ngày càng tăng cao

Bệnh dại có mặt ở tất cả các châu lục ngoại trừ Nam Cực. Trên toàn cầu, ước tính bệnh dại gây ra 59.000 ca tử vong ở người tại hơn 150 quốc gia, phần lớn (khoảng 95%) trong số đó xảy ra ở các nước Châu Phi và Châu Á.

4. Tiêm vắc xin là cách phòng bệnh hiệu quả nhất

Vắc xin dại đầu tiên được phát triển bởi Louis Pasteur. Sau 5 năm nghiên cứu phát triển, Pasteur đã tiêm vắc xin cho một cậu bé 9 tuổi bị chó dại cắn. Vắc xin có hiệu quả và nhanh chóng trở thành phương pháp điều trị sau phơi nhiễm có thể cứu sống bệnh nhân cho đến ngày nay.

Vắc xin phòng bệnh dại hiện được tiêm trên toàn thế giới, WHO ước tính vắc xin này ngăn ngừa hơn 270.000 ca tử vong mỗi năm. Tuy nhiên, vắc xin chỉ có thể bảo vệ chống lại căn bệnh này trước khi các triệu chứng bùng phát, nghĩa là những người bị nhiễm bệnh mà không biết có rất ít cơ hội sống sót. Do đó, việc tiêm phòng trước phơi nhiễm cũng rất cần được quan tâm.

Các biện pháp phòng ngừa bệnh dại hiệu quả nhất hiện nay

4 cơ quan Y tế thế giới gồm Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp (FAO), Tổ chức Thú y Thế giới (OIE) và Liên minh Kiểm soát Bệnh dại Toàn cầu (GARC) đã xây dựng các biện pháp tiếp cận toàn diện nhằm xóa bỏ tử vong do bệnh dại từ chó cắn (tác nhân gây 99% các ca tử vong do dại) gây ra với mục tiêu “Không còn bệnh dại vào năm 2030”.

Các biện pháp phòng ngừa toàn diện bao gồm thúc đầy tiêm vắc xin hàng loạt cho các động vật phổ biến chứa virus dại, đảm bảo người dân được tiếp cận tiêm chủng phòng ngừa trước và sau phơi nhiễm, tăng cường giám sát và phòng ngừa vết cắn thông qua nâng cao nhận thức của cộng đồng.

1. Tiêm phòng dại cho vật nuôi

Virus dại gây ra bệnh viêm não cấp tính ở hầu hết động vật có vú máu nóng như chó, mèo,... với các dấu hiệu ban đầu là hành vi bất thường, uể oải, sốt, nôn mửa, chán ăn, rối loạn vận động, thể trạng yếu, tiến triển nhanh đến rối loạn chức năng não và dây thần kinh sọ, tê liệt, động kinh, khó nuốt, chảy nước dãi quá nhiều…

Tiêm vắc xin giúp kích thích miễn dịch sản sinh kháng nguyên đặc hiệu bảo vệ vật nuôi khỏi bệnh dại. Một con vật chỉ được coi là đã tiêm chủng sau 28 ngày kể từ lần tiêm chủng đầu tiên.

2. Tiêm phòng chủ động cho người

Chủ động tiêm vắc xin phòng dại trước phơi nhiễm, đặc biệt là những đối tượng nguy cơ cao tiếp xúc với virus dại như nhân viên trong phòng thí nghiệm về nghiên cứu hay sản xuất liên quan đến Dại, bác sĩ thú y, người thám hiểm hang động, người điều khiển thú và người gác rừng trong vùng có bệnh dại ở động vật…là biện pháp ngăn ngừa tử vong do dại hiệu quả nhất hiện nay.

Phác đồ tiêm bắp

• Liều tiêm: 0,5ml/1 liều
• Liều cơ bản: Vào các ngày N0 – N7 – N21 (hoặc N28).
• Liều nhắc 1 năm sau liều cơ bản, sau đó nhắc lại mỗi 5 năm*.

Phác đồ tiêm trong da

• Liều tiêm: 0,1ml/1 liều
• Liều cơ bản: Vào các ngày N0 – N7 – N21 (hoặc N28).
• Liều nhắc 1 năm sau liều cơ bản, sau đó nhắc lại mỗi 5 năm*.

3. Phòng ngừa sau phơi nhiễm

Ngay sau phơi nhiễm do chó, mèo, động vật hoang dã… cắn/ cào, dù đã tiêm phòng trước đó hay chưa, người bị phơi nhiễm cần khẩn trương đến cơ sở y tế để được tiêm phòng vắc xin sau phơi nhiễm, hạn chế tối đa nguy cơ virus dại tấn công, đe dọa đến tính mạng.

Người chưa tiêm dự phòng dại trước đó hoặc tiêm chưa đủ liều

Đường tiêm bắp

• Tiêm 3 liều (*): vào các ngày N0 – N3 – N7
• Tiêm 5 liều (**) vào các ngày N0 – N3 – N7 – N14 – N28
• Lịch tiêm đặt biệt: 4 liều theo lịch: 2 mũi N0 (ở 2 bên chi) – N7 – N21

Lịch tiêm đặc biệt áp dụng trong trường hợp: Không có sẵn huyết thanh kháng dại tại điểm tiêm vắc xin và xa nơi tiêm huyết thanh kháng dại mà người bị thương chưa thể tiếp cận ngay.

Đường tiêm trong da

• Tiêm 2 mũi/1 lần x 3 lần (*): vào các ngày N0 – N3 – N7
• Tiêm 2 mũi/1 lần x 4 lần (**): vào các ngày N0 – N3 – N7 – N28

Lưu ý:

• (*) Con vật sống khỏe mạnh sau 10 ngày theo dõi
• (**) Con vật chết, bệnh, không theo dõi được trong vòng 10 ngày
• Đi tiêm vắc xin dại ngay sau khi bị động vật cắn hoặc càng tiêm càng sớm càng tốt.
• Có thể phải kết hợp tiêm vắc xin dại với huyết thanh kháng dại (tùy thuộc vào vết thương, tình trạng sức khỏe của người bị cắn, tình trạng con vật tại thời điểm cắn và trong vòng 10 ngày theo dõi…)

Người đã tiêm dự phòng đủ liều trước phơi nhiễm hoặc sau phơi nhiễm ít nhất 3 mũi vắc xin dại công nghệ tế bào

• Tiêm 2 mũi vào các ngày N0 – N3. Có thể tiêm đường bắp (0,5 ml/1 mũi) hoặc tiêm trong da (0,1 ml/1 mũi).

4. Quản lý vật nuôi đúng cách

Việc quản lý vật nuôi, thú cưng đúng cách là biện pháp phòng ngừa lây nhiễm dại trong cộng đồng hiệu quả, đảm bảo môi trường sống an toàn. Các chủ nuôi cần lưu ý thực hiện tốt các biện pháp sau:

• Khi nuôi chó, mèo phải đăng ký với tổ trưởng dân phố để thực hiện các công tác quản lý chó, mèo nuôi;
• Xích, nhốt hoặc giữ chó trong khuôn viên gia đình, không được thả rông;
• Rọ mõm cho chó hoặc xích giữ chó khi cho chó ra nơi công cộng, phải có người dắt và phải bảo đảm vệ sinh môi trường;
• Chấp hành nghiêm việc tiêm vắc xin phòng dại cho thú cưng;
• Thực hiện nghiêm túc “5 không”: Không nuôi chó, mèo khi chưa khai báo; không nuôi chó, mèo không tiêm phòng dại; không nuôi chó thả rông; không để chó cắn người; không nuôi, chó mèo gây ô nhiễm môi trường.

5. Tránh tiếp xúc với động vật hoang dã

Để bảo vệ cơ thể khỏi bệnh dại tấn công, đặc biệt là ở những nước đang phát triển có tỷ lệ bị động vật hoang dã lây nhiễm dại tăng cao, cần chú ý tránh tiếp xúc với động vật hoang dã là biện pháp phòng bệnh quan trọng, cần lưu ý:

• Động vật hoang dã có nguy cơ cao mắc bệnh dại: Các loài như chó rừng, dơi và cáo thường là nguồn lây nhiễm chủ yếu. Việc tiếp xúc có thể gây nguy hiểm không chỉ cho bạn mà còn cho những người xung quanh.
• Giữ môi trường sống an toàn: Hạn chế nuôi động vật hoang dã làm thú cưng hoặc tiếp xúc gần với chúng để giảm khả năng phơi nhiễm.

Vai trò của cộng đồng và y tế trong phòng chống bệnh dại

1. Tuyên truyền, nâng cao nhận thức của người dân

Nâng cao nhận thức của người dân trong vấn đề phòng dại bằng cách đăng tải thường xuyên các thông tin cảnh báo về bệnh và các video clip về cách phòng chống bệnh dại trên toàn địa bàn. Thành lập các nhóm zalo của phường và khu phố cũng như ứng cử các cộng tác viên tuyên truyền trực tiếp đến từng hộ dân, nhằm đẩy mạnh các biện pháp phòng chống bệnh dại

2. Xây dựng mạng lưới tiêm chủng rộng khắp

Cần nghiêm túc phối hợp cơ quan Thú y tổ chức tiêm phòng vắc xin dại cho chó, mèo trên địa bàn, xây dựng mạng lưới tiêm chủng rộng khắp và đảm bảo tỷ lệ trên 70% tổng đàn nhằm hạn chế lây nhiễm dại trong cộng đồng.

3. Giám sát, phát hiện và kiểm soát dịch tễ

Đối với cơ quan chức năng, cần thực hiện lập sổ quản lý chó trên địa bàn chi tiết đến từng hộ, số chó nuôi. Đồng thời, thường xuyên rà soát, thống kê, cập nhật thông tin về đàn chó nuôi trên địa bàn để quản lý chặt chẽ tình hình dịch tễ. Nên thành lập đội chuyên trách bắt chó thả rông nơi công cộng, chó mắc bệnh dại, chó có dấu hiệu mắc bệnh dại trên đại bàn quản lý. Đặc biệt, xử lý nghiêm các trường hợp để chó chạy rông, không chấp hành quy định an toàn phòng bệnh dại theo quy định của pháp luật.

Phòng ngừa bệnh dại đúng cách theo khuyến cáo của các tổ chức y tế chính là chủ động tiêm phòng dại trước và sau phơi nhiễm. Đồng thời, thực hiện nghiêm túc việc tiêm phòng dại cho vật nuôi, thú cưng cũng như quản lý chặt chẽ chúng khi ra ngoài môi trường công cộng. Đặc biệt, cần hạn chế tiếp xúc với động vật hoang dã vì khả năng cao bị lây nhiễm dại và tấn công bất ngờ, gây nguy hiểm đến tính mạng.