Tiêm chủng bù liều và tiêm đuổi làm sao cho an toàn?

Tiêm chủng bù liều giúp hoàn thiện các mũi vắc xin bị trì hoãn hoặc bỏ lỡ, bảo đảm cơ thể đạt và duy trì miễn dịch theo khuyến cáo. Theo các cơ quan y tế, trong hầu hết trường hợp, người tiêm không cần bắt đầu lại toàn bộ phác đồ mà chỉ cần tiêm bù các mũi còn thiếu đúng khoảng cách, góp phần khôi phục hiệu quả phòng ngừa các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm.

Tiêm chủng bù liều là gì?

Tiêm chủng bù liều (hay còn gọi là tiêm vét) là hình thức tiêm bổ sung các mũi vắc xin còn thiếu hoặc bị trì hoãn so với lịch khuyến cáo, nhằm giúp người tiêm hoàn thành đầy đủ phác đồ và đạt hiệu quả bảo vệ tối ưu trước các bệnh truyền nhiễm.

Việc bỏ lỡ một hoặc nhiều mũi tiêm không đồng nghĩa với việc phải bắt đầu lại toàn bộ phác đồ trong hầu hết các trường hợp. Thay vào đó, người tiêm sẽ được đánh giá lịch sử tiêm chủng và xây dựng lịch tiêm bù phù hợp để tiếp tục hoàn thiện miễn dịch.

Tiêm bù liều được áp dụng khi trẻ em hoặc người lớn chưa được tiêm đúng lịch vì nhiều nguyên nhân như ốm bệnh, chống chỉ định tạm thời, thiếu nguồn cung vắc xin, điều kiện đi lại khó khăn hoặc đơn giản là quên lịch hẹn. Việc tiêm bù càng được thực hiện sớm sau khi bỏ lỡ lịch càng giúp rút ngắn khoảng trống miễn dịch, giảm nguy cơ mắc bệnh và hạn chế lây lan các bệnh truyền nhiễm trong cộng đồng.

Theo nguyên tắc tiêm chủng hiện hành, các liều vắc xin đã tiêm trước đó vẫn được tính nếu đáp ứng khoảng cách tối thiểu theo khuyến cáo. Vì vậy, mục tiêu của tiêm bù không phải là “tiêm lại từ đầu”, mà là hoàn thành các liều còn thiếu đúng trình tự và khoảng cách, đảm bảo cơ thể hình thành và duy trì đáp ứng miễn dịch đầy đủ.

Tuy nhiên, lịch tiêm bù sẽ khác nhau tùy từng loại vắc xin, độ tuổi, tình trạng sức khỏe, tiền sử tiêm chủng và nguy cơ phơi nhiễm của mỗi người, do đó cần được bác sĩ hoặc cơ sở tiêm chủng tư vấn cụ thể trước khi thực hiện.

Tiêm đuổi là gì?

Tiêm đuổi (hay còn gọi tiêm bắt kịp) là chiến lược tiêm chủng nhằm hoàn thiện các mũi vắc xin còn thiếu dành cho những người chưa được tiêm, chưa tiêm vắc xin đúng lịch hoặc chưa hoàn thành phác đồ theo lịch khuyến cáo. Tiêm đuổi là một nội dung quan trọng trong thực hành tiêm chủng, góp phần giảm số người chưa được bảo vệ, hạn chế nguy cơ bùng phát dịch bệnh và tăng tỷ lệ miễn dịch trong cộng đồng.

Dựa trên độ tuổi hiện tại và tiền sử tiêm chủng, bác sĩ sẽ xây dựng lịch tiêm phù hợp để người tiêm đạt được khả năng bảo vệ tối ưu trong thời gian ngắn nhất mà vẫn đảm bảo hiệu quả miễn dịch và an toàn.

Việc tiêm đuổi càng được thực hiện sớm càng giúp rút ngắn khoảng thời gian cơ thể chưa được bảo vệ đầy đủ, giảm nguy cơ mắc bệnh cũng như các biến chứng nghiêm trọng. Đây cũng là giải pháp quan trọng đối với trẻ chuẩn bị nhập học, người có bệnh nền, người chuẩn bị mang thai, người cao tuổi hoặc những người có nguy cơ phơi nhiễm cao, giúp hoàn thiện miễn dịch và bảo vệ sức khỏe lâu dài.

Tiêm bù (tiêm vét) tập trung vào việc bổ sung các liều đã bỏ lỡ của một phác đồ đang thực hiện, còn tiêm đuổi (tiêm bắt kịp) là chiến lược tiêm bắt kịp toàn bộ lịch tiêm theo độ tuổi và tiền sử tiêm chủng, có thể bao gồm cả tiêm bù một hoặc nhiều loại vắc xin.

Trên thực tế, trong một số trường hợp hai thuật ngữ này đôi khi được sử dụng thay thế cho nhau vì đều hướng đến mục tiêu chung là giúp người dân hoàn thành lịch tiêm và đạt miễn dịch đầy đủ.

Tại sao trẻ cần được tiêm bù vắc xin càng sớm càng tốt?

Tiêm chủng bù liều nên được thực hiện càng sớm càng tốt để hạn chế khoảng trống miễn dịch và đảm bảo cơ thể duy trì khả năng bảo vệ trước các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm. Việc tiêm bù đặc biệt cần thiết đối với trẻ em bỏ lỡ một hoặc nhiều mũi vắc xin trong chương trình tiêm chủng, trẻ có lịch tiêm bị gián đoạn do bệnh tạm thời hoặc các nguyên nhân khách quan khác.

1. Nguy cơ khi bỏ lỡ lịch tiêm chủng

Bỏ lỡ lịch tiêm chủng có thể khiến trẻ đối mặt với nhiều nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng do không được bảo vệ đầy đủ trước các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm. Đáng lưu ý, các bệnh được yêu cầu dự phòng trong các chương trình tiêm chủng thường quy đều có khả năng lây lan rất cao và từng là nguyên nhân gây ra hơn một nửa gánh nặng bệnh tật cũng như tử vong ở trẻ em trước khi vắc xin được triển khai rộng rãi.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF), gần 20 triệu trẻ em trên thế giới đã bỏ lỡ ít nhất một liều vắc xin thường quy vào năm 2024, trong đó có 14,3 triệu trẻ chưa từng được tiêm bất kỳ liều nào và 5,6 triệu trẻ chỉ được tiêm một phần phác đồ. Đây là những nhóm trẻ có nguy cơ cao mắc các bệnh có thể phòng ngừa bằng vắc xin, đồng thời góp phần tạo ra các khoảng trống miễn dịch trong cộng đồng. (2)

Thực tế cho thấy, khi tỷ lệ tiêm chủng giảm, nhiều bệnh truyền nhiễm nguy hiểm có thể quay trở lại. Đối với bệnh sởi, WHO ghi nhận có tới 20,6 triệu trẻ em trên thế giới bỏ lỡ mũi vắc xin sởi đầu tiên trong năm 2024. Hậu quả là hàng triệu ca mắc vẫn xảy ra mỗi năm và khoảng 95.000 người tử vong do sởi trong năm 2024, phần lớn là trẻ chưa tiêm hoặc tiêm chưa đầy đủ vắc xin.

Không chỉ gây sốt và phát ban, sởi còn có thể dẫn đến viêm phổi nặng, viêm não, mù lòa, suy dinh dưỡng và tử vong, đặc biệt ở trẻ nhỏ và trẻ suy giảm miễn dịch.

Tương tự, trẻ bỏ lỡ các mũi vắc xin phòng ho gà có nguy cơ mắc bệnh với các cơn ho kéo dài, ngưng thở, viêm phổi, co giật và tổn thương não. Trẻ sơ sinh dưới 6 tháng tuổi là nhóm có nguy cơ tử vong cao nhất do hệ miễn dịch còn non yếu. Với bệnh bạch hầu, vi khuẩn có thể tiết độc tố gây viêm cơ tim, suy tim, tổn thương thần kinh và tử vong nếu không được điều trị kịp thời.

Trong khi đó, bệnh bại liệt có thể gây liệt mềm cấp không hồi phục, để lại di chứng tàn tật suốt đời. Các bệnh do phế cầu khuẩn hoặc vi khuẩn Hib còn có thể dẫn đến viêm màng não, nhiễm khuẩn huyết, viêm phổi nặng; riêng viêm màng não do vi khuẩn có thể khiến khoảng 1/5 người sống sót phải chịu các di chứng lâu dài như điếc, động kinh, chậm phát triển hoặc tổn thương thần kinh vĩnh viễn.

2. Lợi ích của việc tiêm chủng bù liều kịp thời

Tiêm chủng bù liều kịp thời giúp nhanh chóng thu hẹp khoảng trống miễn dịch do bỏ lỡ các mũi vắc xin theo khuyến cáo, từ đó khôi phục và duy trì khả năng bảo vệ trước nhiều bệnh truyền nhiễm nguy hiểm. Việc hoàn thành các mũi tiêm còn thiếu không chỉ giúp giảm nguy cơ mắc bệnh, nhập viện, biến chứng nặng và tử vong mà còn góp phần hạn chế lây lan mầm bệnh trong cộng đồng.

WHO, UNICEF và Liên minh vắc xin (Gavi) cho biết chiến dịch tiêm đuổi lớn nhất thế giới giai đoạn 2023-2025 đã cung cấp hơn 100 triệu liều vắc xin cho 18,3 triệu trẻ em tại 36 quốc gia, trong đó có 12,3 triệu trẻ chưa từng được tiêm bất kỳ liều vắc xin nào. Kết quả này giúp thu hẹp đáng kể các khoảng trống miễn dịch và giảm nguy cơ bùng phát các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm.

Bên cạnh đó, tiêm bù đúng thời điểm giúp bảo đảm hiệu quả của phác đồ tiêm chủng, tránh kéo dài thời gian trẻ hoặc người lớn ở trong tình trạng chưa được bảo vệ đầy đủ.

Đối với trẻ em, việc hoàn thiện lịch tiêm còn giúp đáp ứng các yêu cầu về hồ sơ tiêm chủng khi nhập học, đồng thời tạo nền tảng miễn dịch vững chắc trong những năm đầu đời - giai đoạn có nguy cơ cao mắc các bệnh truyền nhiễm và biến chứng nghiêm trọng.

Những nguyên tắc trong tiêm chủng bù liều

Tiêm chủng bù liều không đơn thuần là bổ sung các mũi vắc xin còn thiếu mà cần được thực hiện theo những nguyên tắc nhất định để bảo đảm an toàn và hiệu quả miễn dịch. Dưới đây là những nguyên tắc quan trọng cần lưu ý khi xây dựng và thực hiện lịch tiêm bù.

1. Không cần bắt đầu lại phác đồ tiêm chủng

Trong đa số trường hợp, người tiêm không cần tiêm lại từ đầu dù đã bỏ lỡ lịch tiêm trong thời gian dài. Các liều vắc xin đã tiêm trước đó vẫn được tính và bác sĩ sẽ xây dựng lịch tiêm bù dựa trên số mũi đã được ghi nhận.

2. Lịch tiêm bù được cá thể hóa theo độ tuổi và tiền sử tiêm chủng

Khoảng cách giữa các liều tiêm bù có thể khác với lịch tiêm tiêu chuẩn. Đồng thời, số liều cần tiêm có thể thay đổi tùy theo độ tuổi bắt đầu hoặc tiếp tục tiêm chủng. Ví dụ, trẻ bắt đầu tiêm vắc xin Hib từ 15 tháng tuổi thường chỉ cần một liều để đạt hiệu quả bảo vệ.

3. Tiêm bù càng sớm càng tốt

Khi phát hiện bỏ lỡ một hoặc nhiều mũi tiêm, cần thực hiện tiêm bù sớm nhằm rút ngắn khoảng trống miễn dịch và giảm nguy cơ mắc bệnh. Không nên trì hoãn các mũi tiêm đã đến hạn hoặc quá hạn nếu không có chống chỉ định.

4. Có thể tiêm nhiều loại vắc xin trong cùng một lần khám

Nếu người tiêm bỏ lỡ nhiều loại vắc xin khác nhau, bác sĩ có thể chỉ định tiêm đồng thời các vắc xin cần thiết trong cùng một buổi tiêm, giúp nhanh chóng hoàn thiện miễn dịch và giảm số lần đến cơ sở tiêm chủng.

5. Tuân thủ khoảng cách tối thiểu giữa các liều

Các mũi tiêm bù cần được sắp xếp theo khoảng cách tối thiểu được khuyến cáo đối với từng loại vắc xin để bảo đảm cơ thể tạo đáp ứng miễn dịch đầy đủ và đạt hiệu quả bảo vệ tối ưu.

6. Một số vắc xin có giới hạn độ tuổi tiêm bù

Không phải tất cả các loại vắc xin đều có thể áp dụng lịch tiêm bù ở mọi lứa tuổi. Với một số vắc xin như vắc xin phòng tiêu chảy do Rotavirus, việc tiêm chủng phải tuân thủ giới hạn độ tuổi tối đa theo khuyến cáo; nếu vượt quá mốc này, trẻ có thể không còn được chỉ định tiêm bù.

7. Việc xây dựng lịch tiêm bù cần có sự tư vấn của bác sĩ

Lịch tiêm bù phụ thuộc vào độ tuổi hiện tại, tình trạng sức khỏe, loại vắc xin đã sử dụng và số mũi còn thiếu. Vì vậy, người tiêm cần được bác sĩ hoặc nhân viên y tế có chuyên môn đánh giá để xây dựng lộ trình phù hợp, đảm bảo an toàn và hiệu quả.

Hướng dẫn tiêm chủng bù liều, tiêm đuổi cho các vắc xin quan trọng

Việc xây dựng lịch tiêm bù, tiêm đuổi cần được cá thể hóa dựa trên độ tuổi, tiền sử tiêm chủng, loại vắc xin đã sử dụng, tình trạng sức khỏe, khả năng miễn dịch và nguy cơ phơi nhiễm của từng người.

Trong hầu hết trường hợp, không cần bắt đầu lại toàn bộ phác đồ, dù khoảng cách giữa các mũi kéo dài hơn khuyến cáo. Nguyên tắc là tiêm bù hoặc tiêm đuổi các liều còn thiếu càng sớm càng tốt, đồng thời đảm bảo khoảng cách tối thiểu giữa các liều theo hướng dẫn của từng loại vắc xin để đạt hiệu quả bảo vệ tối ưu.

Ví dụ, vắc xin 6 trong 1, 5 trong 1 phòng Bạch hầu - Ho gà - Uốn ván - Bại liệt - Viêm gan B - Hib gây viêm phổi, viêm màng não mủ… là nhóm vắc xin cần được hoàn thành đủ số mũi trong hai năm đầu đời.

Nếu trẻ bỏ lỡ một hoặc nhiều mũi, bác sĩ sẽ tiếp tục tiêm các mũi còn thiếu theo độ tuổi hiện tại và đảm bảo khoảng cách tối thiểu giữa các liều, không phải tiêm lại từ đầu. Nếu trẻ đã hoàn thành các mũi cơ bản nhưng chưa được tiêm nhắc lúc 16 - 18 tháng, cần tiêm bổ sung ngay khi đủ điều kiện. Sau đó tiếp tục các mũi nhắc chứa thành phần bạch hầu - ho gà - uốn ván ở 4 - 6 tuổi và 9 - 15 tuổi theo khuyến cáo.

Riêng một số vắc xin có giới hạn độ tuổi như vắc xin Rotavirus, chỉ được uống trong giai đoạn nhũ nhi từ 6 tuần tuổi và phải hoàn thành trước độ tuổi tối đa là 8 tháng (32 tuần) theo khuyến cáo của từng loại vắc xin; nếu trẻ đã quá giới hạn này thì không thực hiện tiêm hoặc uống bù.

Bên cạnh đó, một số vắc xin có lịch tiêm bắt kịp riêng theo độ tuổi như vắc xin Phế cầu, Não mô cầu, HPV… hoặc các vắc xin phối hợp ở trẻ em. Khi trẻ hoặc người lớn bắt đầu tiêm muộn, bác sĩ có thể điều chỉnh số mũi, khoảng cách giữa các liều hoặc loại vắc xin sử dụng theo hướng dẫn chuyên môn, thay vì áp dụng nguyên lịch tiêm dành cho người bắt đầu đúng tuổi.

Ví dụ, vắc xin Gardasil 9 (Mỹ) phòng 9 chủng HPV tiêm cho trẻ em từ 9 tuổi trở lên và người lớn đến 45 tuổi, nếu bỏ lỡ giai đoạn “vàng” 9 - 14 tuổi chỉ cần tiêm 2 mũi cách nhau 6 - 12 tháng, đến giai đoạn từ 15 - 45 tuổi cần tiêm đuổi theo lịch 3 mũi trong 6 tháng.

Cần chuẩn bị gì khi đưa trẻ đi tiêm bù vắc xin?

Để việc tiêm bù diễn ra an toàn, hiệu quả và giúp bác sĩ xây dựng lịch tiêm phù hợp, cha mẹ nên chuẩn bị:

• Sổ tiêm chủng, phiếu tiêm hoặc hồ sơ tiêm chủng điện tử của trẻ (nếu có) để bác sĩ xác định các mũi đã tiêm và những mũi còn thiếu.
• Thông tin về các loại vắc xin đã tiêm trước đây, bao gồm thời gian tiêm, số mũi đã tiêm và các phản ứng sau tiêm (nếu có).
• Các hồ sơ y tế liên quan như giấy ra viện, kết quả khám bệnh hoặc đơn thuốc đối với trẻ đang điều trị bệnh hoặc có bệnh lý nền.
• Thông báo cho bác sĩ về tình trạng sức khỏe hiện tại của trẻ, bao gồm sốt, bệnh cấp tính, dị ứng, tiền sử co giật hoặc các phản ứng nghiêm trọng sau tiêm chủng.
• Cho trẻ ăn uống và nghỉ ngơi đầy đủ trước khi tiêm, đồng thời mặc quần áo rộng rãi, thuận tiện cho việc khám và tiêm chủng.
• Chuẩn bị tâm lý cho trẻ, đặc biệt với trẻ lớn, bằng cách giải thích nhẹ nhàng về lợi ích của tiêm chủng để trẻ hợp tác tốt hơn trong quá trình tiêm.

Nếu không còn lưu giữ hồ sơ tiêm chủng, cha mẹ vẫn nên đưa trẻ đến cơ sở tiêm chủng để được bác sĩ đánh giá tiền sử tiêm và tư vấn lịch tiêm bù phù hợp, tránh bỏ sót các mũi vắc xin quan trọng.

Tiêm bù khác gì so với tiêm đuổi?

Tiêm bù, tiêm đuổi và tiêm vét đều nhằm mục tiêu bổ sung các mũi vắc xin còn thiếu, tuy nhiên khác nhau về đối tượng và phạm vi áp dụng.

Nhìn chung, tiêm chủng bù liều và tiêm đuổi là giải pháp quan trọng giúp khắc phục các khoảng trống miễn dịch do bỏ lỡ lịch tiêm, từ đó duy trì khả năng bảo vệ trước nhiều bệnh truyền nhiễm nguy hiểm. Để bảo đảm an toàn và hiệu quả, việc tiêm bù cần được thực hiện theo đúng hướng dẫn chuyên môn, dựa trên độ tuổi, tiền sử tiêm chủng và tình trạng sức khỏe của từng đối tượng.