Vì sao không nên đợi bùng dịch mới tiêm phòng cúm?

Không nên đợi bùng dịch mới tiêm cúm vì vắc xin cần thời gian tạo miễn dịch, trong khi virus cúm lây lan rất nhanh trong cộng đồng và lưu hành quanh năm tại các quốc gia có kiểu khí hậu nhiệt đới như Việt Nam. Tiêm sớm, tiêm định kỳ hằng năm là khuyến cáo quan trọng từ các cơ quan y tế để bảo vệ bản thân và cộng đồng.

BS.CKI Lê Thị Trúc Phương, Chuyên viên Y khoa, Hệ thống Tiêm chủng VNVC, cho biết vắc xin cúm cần được tiêm định kỳ mỗi năm do virus cúm liên tục biến đổi qua từng năm, vắc xin của năm trước có thể không còn phù hợp hoàn toàn với chủng virus đang lưu hành năm nay. Tiêm nhắc lại hằng năm là cách để cơ thể cập nhật khả năng bảo vệ trước các biến thể mới.

Tại Việt Nam, khác với các nước ôn đới có mùa cúm rõ ràng, nước ta nằm trong khu vực có khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng ẩm nên cúm có thể xuất hiện bất kỳ thời điểm nào trong năm. Các chủng phổ biến như A/H1N1, A/H3N2 và cúm B vẫn lưu hành liên tục trong cộng đồng. Điều này đồng nghĩa với việc chờ đến khi có dịch mới tiêm là phản ứng bị động, làm giảm đáng kể hiệu quả phòng bệnh.

Cần lưu ý, sau khi tiêm vắc xin cúm, cơ thể không được bảo vệ ngay lập tức mà cần khoảng 3 - 4 tuần để sản sinh đủ kháng thể. Trong khoảng thời gian này, hệ miễn dịch đang “học cách nhận diện” virus, nên khả năng phòng bệnh vẫn còn hạn chế. Nếu chỉ đi tiêm khi dịch đã bùng phát, người tiêm rất dễ rơi vào tình huống chưa kịp có miễn dịch nhưng đã phơi nhiễm với virus đang lưu hành rộng rãi trong cộng đồng. Khi đó, nguy cơ mắc cúm vẫn cao như chưa tiêm, thậm chí có thể nhiễm bệnh ngay sau khi vừa tiêm do tiếp xúc trong giai đoạn cao điểm. (1)

Bởi cúm là bệnh lây truyền qua đường hô hấp, dễ phát tán nhanh trong môi trường đông người, đặc biệt ở không gian kín. Khi dịch bùng phát, nhu cầu tiêm chủng thường tăng mạnh trong thời gian ngắn, khiến nhiều cơ sở y tế rơi vào tình trạng quá tải tạm thời. Trong bối cảnh đó, việc tập trung đông người để tiêm phòng có thể vô tình làm gia tăng nguy cơ lây nhiễm. Người chưa mắc bệnh có thể phơi nhiễm với virus từ những người đang ủ bệnh hoặc có triệu chứng nhẹ. Ngược lại, người mang virus nhưng chưa phát hiện cũng có thể trở thành nguồn lây cho những người xung quanh.

Điều này tạo ra một nghịch lý rõ ràng: “Đi tiêm để phòng bệnh nhưng lại đặt mình vào môi trường có nguy cơ lây nhiễm cao, nếu lựa chọn thời điểm không phù hợp”, BS.CKI Lê Thị Trúc Phương nhấn mạnh.

Vì vậy, tiêm phòng sớm, khi chưa có dịch hoặc chưa vào cao điểm, không chỉ giúp cơ thể kịp tạo miễn dịch mà còn tránh được rủi ro tiếp xúc với mầm bệnh trong đám đông.

Thực tế tại nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam, cho thấy mỗi khi số ca cúm gia tăng, nhu cầu tiêm vắc xin thường tăng đột biến trong thời gian ngắn. Điều này dễ dẫn đến tình trạng khan hiếm cục bộ, khi nguồn cung chưa kịp đáp ứng nhu cầu tăng nhanh. Hệ quả là không ít người phải chờ đợi kéo dài hoặc thậm chí bỏ lỡ thời điểm tiêm phù hợp, làm giảm hiệu quả phòng bệnh.

Nói cách khác, khi người dân chủ động tiêm vắc xin theo định kỳ, không chỉ giúp bản thân được bảo vệ kịp thời mà còn góp phần giảm áp lực lên hệ thống y tế và nguồn cung vắc xin, tránh tình trạng “cao điểm quá tải và thiếu hụt cục bộ” thường xảy ra trong mùa dịch.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cho biết, cúm mùa vẫn là gánh nặng lớn đối với y tế toàn cầu, với hàng triệu ca bệnh nặng và hàng trăm nghìn ca tử vong mỗi năm, đồng thời gây áp lực nặng nề lên hệ thống chăm sóc sức khỏe, đặc biệt trong những giai đoạn dịch bùng phát mạnh. (2)

Không đơn thuần là “bệnh xoàng” như cảm lạnh, cúm mùa thực chất tiềm ẩn nhiều nguy cơ dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng lên hệ thống tim mạch, não bộ, hệ cơ, mạch máu, thậm chí tổn thương đa tạng. Đặc biệt ở người cao tuổi, cúm còn làm nặng thêm các bệnh lý nền, làm tăng nguy cơ nhập viện và tử vong. Tại Việt Nam, tình hình cúm năm nay ghi nhận diễn biến phức tạp hơn, với nhiều trường hợp trở nặng phải thở máy và điều trị hồi sức tích cực.

Trường hợp bệnh nhi (6 tuổi, Hà Nội) mắc cúm A khởi phát ban đầu với triệu chứng quen thuộc như ho, sốt, chảy mũi, nhưng nhanh chóng chuyển nặng, gây sốc và tổn thương đa tạng khi nhập viện. Sau 28 ngày giành giật sự sống bằng các phương pháp điều trị tích cực với ECMO (tim phổi nhân tạo), lọc máu, thở máy và thuốc kháng virus, sức khỏe bệnh nhi đã dần ổn định. Khai thác tiền sử, bé gái được xác nhận chưa tiêm vắc xin phòng cúm hằng năm.

Tại Hệ thống hàng trăm Trung tâm Tiêm chủng VNVC trên toàn quốc đang triển khai tiêm ngừa đầy đủ 4 loại vắc xin phòng cúm phổ biến, gồm Influvac Tetra (Hà Lan), Vaxigrip tetra (Pháp), GC Flu Quadrivalent (Hàn Quốc) và Ivacflu-S (Việt Nam). Trong đó, ba vắc xin của nước ngoài phòng được 4 chủng cúm gồm hai chủng cúm A (H1N1, H3N2) và hai chủng cúm B (Victoria, Yamataga). Tìm hiểu chi tiết và đăng ký tiêm ngay tại đây!

Vắc xin cúm được chỉ định tiêm cho trẻ từ 6 tháng tuổi trở lên và người lớn. Trẻ dưới 9 tuổi chưa từng tiêm vắc xin cần tiêm đủ 2 mũi cơ bản, cách nhau một tháng, sau đó tiêm nhắc hàng năm; người từ 9 tuổi trở lên tiêm một mũi cơ bản và nhắc lại mỗi năm để duy trì hiệu quả bảo vệ trước các chủng virus mới; phụ nữ mang thai có thể tiêm ở bất kỳ giai đoạn nào, tốt nhất trong tam cá nguyệt thứ 3.

BS.CKI Lê Thị Trúc Phương cũng khuyến cáo một số nhóm nguy cơ cao cần được ưu tiên tiêm phòng cúm đầy đủ và đúng lịch, gồm trẻ từ 6 tháng tuổi, người cao tuổi, người mắc bệnh mạn tính như tim mạch, phổi, đái tháo đường…; người suy giảm miễn dịch hoặc đang điều trị ức chế miễn dịch; nhân viên y tế, giáo viên, người làm việc trong môi trường đông người… Đây là các đối tượng dễ gặp biến chứng nặng như viêm phổi, suy hô hấp, thậm chí tử vong nếu mắc cúm.

Để phòng bệnh hiệu quả, cần kết hợp các biện pháp phòng bệnh không đặc hiệu như:

• Đeo khẩu trang khi đến nơi đông người, trên phương tiện công cộng hoặc khi tiếp xúc với người có biểu hiện ho, sốt, sổ mũi; ưu tiên khẩu trang che kín mũi, miệng và thay mới khi ẩm.
• Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng dưới vòi nước chảy ít nhất 20 giây; trong trường hợp không có nước sạch, sử dụng dung dịch sát khuẩn chứa cồn ≥ 60%, đặc biệt sau khi ho, hắt hơi, chạm vào bề mặt công cộng.
• Che miệng, mũi bằng khăn giấy hoặc khuỷu tay khi ho/hắt hơi; bỏ khăn đã dùng đúng nơi quy định, tránh phát tán giọt bắn chứa virus.
• Hạn chế tiếp xúc gần với người có triệu chứng cúm; giữ khoảng cách an toàn, tránh tụ tập đông người khi không cần thiết, nhất là trong không gian kín, kém thông thoáng.
• Tăng cường thông khí môi trường sống và làm việc: mở cửa sổ, sử dụng quạt hoặc hệ thống thông gió để giảm nồng độ virus trong không khí.
• Ăn uống đầy đủ dinh dưỡng, ngủ đủ giấc, vận động thể lực đều đặn, hạn chế căng thẳng, giúp giúp hệ miễn dịch hoạt động hiệu quả hơn.
• Khi có triệu chứng nghi ngờ cúm (sốt, ho, đau họng, mệt mỏi…), cần nghỉ ngơi, hạn chế tiếp xúc và đến cơ sở y tế khi cần thiết để được tư vấn kịp thời.

Trong bối cảnh cúm lưu hành quanh năm, tiêm vắc xin sớm không chỉ giúp bảo vệ bản thân mà còn góp phần giảm lây lan trong cộng đồng. “Chú ý không đợi dịch, hãy tiêm đúng lịch và duy trì mỗi năm để chủ động phòng bệnh”, BS.CKI Lê Thị Trúc Phương nhấn mạnh.

BÀI VIẾT CÙNG CHỦ ĐỀ