Vì sao tay chân miệng dễ bùng dịch tại các đô thị lớn?

Tay chân miệng dễ bùng phát mạnh ở các đô thị lớn do mật độ dân cư cao, trẻ tập trung đông tại nhà trẻ, trường học, virus lây nhanh ngay cả khi chưa có triệu chứng, đặc biệt khi xuất hiện chủng EV71 có độc lực cao.

Tình hình dịch tay chân miệng tại Việt Nam, đặc biệt ở TP.HCM, đang cho thấy xu hướng gia tăng đáng lo ngại ngay từ những tháng đầu năm. Tính đến cuối tháng 3/2026, TP.HCM đã ghi nhận hơn 9.100 ca mắc tay chân miệng, tăng 191,5% so với cùng kỳ năm trước. Từ tuần thứ 10 đến nay, số ca mắc hàng tuần liên tục tăng. Riêng tuần 13 (23 - 29/3), thành phố ghi nhận 940 ca mới, tăng 42,9% so với trung bình 4 tuần trước đó. Bệnh chủ yếu xảy ra ở trẻ dưới 5 tuổi và đã ghi nhận một số trường hợp tử vong.

Tại khu vực phía Bắc, theo ghi nhận của CDC Hà Nội, tính từ đầu năm đến nay, toàn thành phố đã ghi nhận 1.320 trường hợp mắc tay chân miệng, tăng gấp 2,3 lần so với cùng kỳ năm 2025. Đáng chú ý, dịch bệnh đã xuất hiện tại 126 xã, phường với 24 ổ dịch, trong đó có tới 21 ổ dịch bùng phát tại các cơ sở giáo dục mầm non và mẫu giáo.

Bác sĩ Nguyễn Đức Bá Đạt - Quản lý Y khoa, Hệ thống Tiêm chủng VNVC nhận định, sự bùng phát mạnh của tay chân miệng tại các thành phố lớn do mật độ dân cư cao cùng không gian sinh hoạt tương đối chật hẹp tại các khu đô thị tạo điều kiện thuận lợi cho virus tay chân miệng lây lan nhanh chóng. Hàng triệu người cùng sinh sống, học tập và làm việc trong các khu dân cư, chung cư, khu công nghiệp và hệ thống trường học khiến tần suất tiếp xúc giữa người với người tăng cao, đặc biệt trong môi trường kín, là nơi nguy cơ tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết chứa virus, con đường lây truyền chính của bệnh, trở nên phổ biến hơn.

Bên cạnh đó, đặc thù di chuyển và giao lưu dân cư liên tục, bao gồm cả dòng người nhập cư từ nhiều địa phương khác nhau, càng thúc đẩy quá trình phát tán mầm bệnh trên diện rộng, khiến nguy cơ bùng phát dịch tại các thành phố lớn luôn ở mức cao và khó kiểm soát.

Yếu tố thứ hai là mô hình chăm sóc trẻ tập trung. Ở thành phố, phần lớn trẻ nhỏ được gửi tại nhà trẻ, trường mầm non từ rất sớm. Đây là môi trường có mật độ tiếp xúc cực kỳ cao, nơi trẻ dùng chung đồ chơi, vật dụng, tiếp xúc gần trong thời gian dài. Trẻ có thể mắc bệnh khi tiếp xúc giọt bắn từ người bệnh trong quá trình ho, hắt hơi, nói chuyện, hoặc khi tiếp xúc trực tiếp như ôm, hôn, dùng chung cốc, thìa, đồ chơi và các vật dụng sinh hoạt hằng ngày. Đặc biệt, virus có thể lây từ trẻ chưa có triệu chứng, khiến việc phát hiện và cách ly sớm gặp nhiều khó khăn. Theo Viện Pasteur TP.HCM, ở nhóm trẻ thường xuyên sinh hoạt tại nhà trẻ, có mức độ tiếp xúc cao, một trẻ mang virus có thể lây cho 3 - 5 trẻ khác, ngay cả khi chưa biểu hiện triệu chứng rõ ràng.

Thứ ba là đặc điểm hành vi và vệ sinh ở trẻ nhỏ. Trẻ dưới 5 tuổi là nhóm chiếm đa số ca bệnh tay chân miệng, thường có thói quen đưa tay vào miệng, chưa có ý thức vệ sinh cá nhân, dễ dàng làm lây lan virus qua đường tiêu hóa và tiếp xúc. Trong môi trường đông đúc, chỉ cần một nguồn lây nhỏ cũng có thể nhanh chóng lan rộng thành ổ dịch.

Các yếu tố thời tiết và môi trường cũng có ảnh hưởng rõ rệt đến sự lây lan của bệnh tay chân miệng. Nhiều nghiên cứu cho thấy các yếu tố khí tượng như nhiệt độ, độ ẩm, lượng mưa và tốc độ gió đều liên quan mật thiết đến tốc độ lây lan, số ca mắc cũng như mức độ bùng phát của bệnh. Khi điều kiện thời tiết thuận lợi, virus có thể tồn tại lâu hơn trong môi trường và dễ dàng lây truyền trong cộng đồng. Tại các đô thị lớn, tình trạng ô nhiễm môi trường cùng với biến đổi khí hậu ngày càng rõ rệt càng làm gia tăng nguy cơ này. Trong bối cảnh khu vực phía Nam đang bước vào mùa nắng nóng, nguy cơ bùng phát dịch được đánh giá ở mức cao, đặc biệt khi có thể xảy ra tình trạng “dịch chồng dịch” với các bệnh truyền nhiễm khác như sốt xuất huyết, sởi và não mô cầu, gây áp lực lớn lên hệ thống y tế và công tác phòng chống dịch.

Một yếu tố quan trọng khác là sự lưu hành của chủng virus có độc lực cao như EV71. Chủng này không chỉ lây lan nhanh mà còn dễ gây biến chứng thần kinh, tim mạch, hô hấp. Khi xuất hiện trong cộng đồng đông dân, nguy cơ dịch bùng phát và gia tăng ca nặng sẽ cao hơn nhiều so với các chủng thông thường.

Bên cạnh đó, áp lực quá tải trong hệ thống chăm sóc trẻ và y tế cơ sở tại đô thị cũng có thể góp phần làm tăng nguy cơ lây lan. Khi số ca mắc tăng nhanh, việc phát hiện sớm, cách ly kịp thời và kiểm soát ổ dịch có thể gặp khó khăn, tạo điều kiện cho virus lan rộng.

Ngoài ra, áp lực công việc tại các đô thị lớn khiến nhiều phụ huynh khó bố trí người chăm sóc trẻ tại nhà, từ đó vẫn cho trẻ đến lớp khi chỉ xuất hiện các triệu chứng rất sớm như sốt nhẹ, quấy khóc, biếng ăn hoặc loét miệng chưa rõ ràng. Trong khi đó, virus tay chân miệng có thể phát tán mạnh ngay từ giai đoạn khởi phát, thậm chí trước khi biểu hiện điển hình xuất hiện. Điều này khiến môi trường lớp học trở thành điểm khuếch đại lây nhiễm, trẻ bệnh tiếp xúc gần, dùng chung đồ chơi, bề mặt sinh hoạt, làm tăng nhanh số ca mắc thứ phát chỉ trong thời gian ngắn.

Song song đó, tâm lý chủ quan của một bộ phận phụ huynh, coi các dấu hiệu ban đầu là bệnh nhẹ, tự khỏi, cũng có thể làm chậm trễ quá trình phát hiện và cách ly ca bệnh. Nhiều trường hợp chỉ được đưa đi khám khi bệnh đã tiến triển nặng hơn hoặc khi trong lớp đã xuất hiện nhiều trẻ có triệu chứng tương tự. Sự chậm trễ này không chỉ làm tăng nguy cơ biến chứng ở trẻ bệnh mà còn tạo ra “khoảng trống kiểm soát dịch”, khiến các biện pháp can thiệp y tế như giám sát, khoanh vùng, khử khuẩn và thông báo ổ dịch bị triển khai muộn, qua đó góp phần làm dịch lan rộng nhanh hơn trong cộng đồng đô thị.

Bệnh tay chân miệng là bệnh truyền nhiễm phổ biến, chủ yếu do Enterovirus 71 (EV71) và virus Coxsackie A16 (CVA16) thuộc họ Enterovirus gây ra; trong đó EV71 là là chủng có độc lực cao, liên quan đến phần lớn các trường hợp bệnh nặng; từng ghi nhận chiếm tới 76% số ca trong đợt dịch trước đây. Đợt dịch lần này tại TP HCM cũng do sự tái lưu hành của EV71 theo chu kỳ khoảng 3 năm, đẩy số ca mắc tay chân miệng nặng lên cao, khiến nhiều viện nhi đối mặt áp lực điều trị lớn.

Chủng EV71 thường tấn công trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương, khiến bệnh nhi chuyển biến nặng nhanh, nhiều trường hợp chỉ trong vòng 24 giờ. Nếu không được phát hiện sớm và can thiệp kịp thời, nguy cơ tử vong hoặc di chứng não lâu dài là rất lớn. Dấu hiệu cảnh báo là trẻ sốt cao liên tục 40 - 41 độ C khó hạ, giật mình khi ngủ, run chi cho thấy tổn thương thần kinh.

Theo Bác sĩ Nguyễn Đức Bá Đạt, với đặc điểm lây lan nhanh, khó kiểm soát trong môi trường đông đúc và sự xuất hiện của chủng EV71 nguy hiểm, tay chân miệng hoàn toàn có thể bùng phát thành dịch lớn tại các đô thị nếu không có biện pháp phòng ngừa quyết liệt. Do đó, việc phòng bệnh cần tập trung vào kiểm soát lây lan trong trường học và cộng đồng, bao gồm giữ vệ sinh tay cho trẻ và người chăm sóc, khử khuẩn đồ chơi và bề mặt thường xuyên, theo dõi sức khỏe trẻ hằng ngày và cho trẻ nghỉ học khi có dấu hiệu nghi ngờ. Đồng thời, phụ huynh cần chủ động đưa trẻ đi khám sớm khi có triệu chứng như sốt, loét miệng, phát ban ở tay chân.

Bên cạnh đó, hiện nay đã có vắc xin phòng bệnh tay chân miệng EV1 đã được chứng minh tính an toàn và hiệu quả bảo vệ cao đối với trẻ dưới 6 tuổi, thông qua các nghiên cứu quy mô lớn ở trẻ em Việt Nam và Đài Loan. Ngày 17/03/2026, Bộ Y tế Việt Nam đã chính thức cấp phép lưu hành vắc xin này, Hệ thống Tiêm chủng VNVC đã ký kết hợp tác với đơn vị phân phối chính thức tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á từ ngày 18/02/2025. Đồng thời, VNVC cũng đã chuẩn bị đầy đủ các công tác quan trọng, sẵn sàng đưa vắc xin vào triển khai tiêm trên toàn quốc, góp phần quan trọng trong việc giảm gánh nặng bệnh tật, đặc biệt tại các đô thị lớn, nơi nguy cơ bùng phát dịch luôn ở mức cao.

Quý Khách có thể để lại thông tin đăng ký trước, VNVC sẽ chủ động liên hệ tư vấn ngay khi có thông tin mới nhất về vắc xin tay chân miệng: https://vnvc.vn/dang-ky-nhan-thong-tin-vac-xin-tay-chan-mieng/ Hệ thống tiêm chủng VNVC đã ký kết hợp tác với Substipharm Biologics (Thụy Sĩ) - đơn vị phân phối vắc xin tay chân miệng tại Việt Nam và các nước khu vực Đông Nam Á, để sớm đưa vắc xin tay chân miệng do Enterovirus 71 (EV71) về Việt Nam, cùng nhiều loại vắc xin khác.

BÀI VIẾT CÙNG CHỦ ĐỀ