Viêm gan tối cấp và cách xử trí

Viêm gan tối cấp là tình trạng suy gan xuất hiện đột ngột, tiến triển nhanh và dễ dẫn đến biến chứng nguy hiểm nếu không được can thiệp kịp thời. Khi gan mất chức năng chỉ trong thời gian ngắn, nguy cơ rối loạn đông máu và tổn thương não tăng rõ rệt, đòi hỏi người bệnh phải được đánh giá và xử trí ngay khi có dấu hiệu nghi ngờ.

Viêm gan tối cấp là gì?

Viêm gan tối cấp là hội chứng hiếm gặp, đặc trưng bởi sự hoại tử ồ ạt của nhu mô gan diễn tiến nhanh chóng chỉ trong vài ngày đến vài tuần, dẫn đến suy giảm kích thước gan (teo vàng cấp tính). Bệnh thường tiến triển đột ngột trên nền gan trước đó hoàn toàn bình thường, gây rối loạn nghiêm trọng chức năng gan, trong đó đáng chú ý là tình trạng vàng da nặng và rối loạn ý thức do bệnh não gan.(2)

Nguyên nhân bị viêm gan tối cấp

Viêm gan tối cấp là tình trạng hiếm gặp nhưng đặc biệt nguy hiểm, diễn tiến nhanh và đe dọa trực tiếp đến tính mạng người bệnh. Các nguyên nhân hàng đầu bao gồm virus viêm gan, rượu và thuốc.

Trong nhóm virus, viêm gan B được ghi nhận là tác nhân quan trọng, chiếm tỷ lệ đáng kể các trường hợp. Đặc biệt, có đến 50% trường hợp viêm gan B tối cấp liên quan đến bội nhiễm virus viêm gan D, làm tăng mức độ nặng và nguy cơ suy gan nhanh chóng.

Viêm gan A hiếm khi gây viêm gan tối cấp, nhưng nguy cơ sẽ cao hơn ở những người có sẵn tổn thương gan. Viêm gan E cũng có thể dẫn đến tình trạng này, nổi bật ở phụ nữ mang thai với hậu quả nghiêm trọng như sẩy thai, suy gan cấp và thậm chí tử vong. Vai trò của virus HCV hiện chưa được xác định rõ ràng.

Ngoài tác nhân virus, rượu và thuốc cũng là những nguyên nhân thường gặp gây viêm gan. Viêm gan do rượu có thể gây suy gan tối cấp, thường gặp ở người có tiền sử lạm dụng rượu lâu năm và đã hình thành bệnh gan mạn tính tiềm ẩn. Trong khi đó, thuốc, đặc biệt là acetaminophen, là nguyên nhân phổ biến nhất gây viêm gan cấp tính tại Hoa Kỳ, với khả năng dẫn đến hoại tử gan nhanh chóng nếu sử dụng quá liều.

Dấu hiệu nhận biết viêm gan tối cấp

Viêm gan tối cấp tiến triển nhanh, biểu hiện lâm sàng thay đổi chỉ trong vài ngày đến vài tuần. Người bệnh dễ rơi vào tình trạng nguy kịch với tỷ lệ tử vong cao nếu không được chẩn đoán và can thiệp sớm.

1. Triệu chứng giai đoạn đầu

Người bệnh thường xuất hiện vàng da nhanh, mệt mỏi, chán ăn, buồn nôn và đau tức vùng gan. Xét nghiệm ghi nhận tăng men gan và kéo dài thời gian đông máu. Đây là giai đoạn cửa sổ rất ngắn để nhận biết và xử trí. Theo các nghiên cứu quốc tế, hơn 50% trường hợp viêm gan tối cấp không có dấu hiệu báo trước rõ ràng, dẫn đến tình trạng bỏ lỡ thời điểm điều trị tối ưu.

2. Biểu hiện giai đoạn nguy kịch

Khi bệnh tiến triển, bệnh nhân xuất hiện bệnh não gan với rối loạn tri giác, thay đổi hành vi, lú lẫn, sau đó nhanh chóng hôn mê và phù não. Các biến chứng nguy hiểm khác bao gồm rối loạn đông máu nặng, chảy máu, đông máu nội mạch rải rác và suy thận chức năng (hội chứng gan thận). Tỷ lệ tử vong ở nhóm bệnh nhân đã bước vào giai đoạn này có thể vượt trên 60% nếu không được ghép gan kịp thời.

Chẩn đoán phát hiện viêm gan tối cấp

Viêm gan tối cấp là tình trạng cấp cứu hiếm gặp nhưng cực kỳ nguy hiểm, đòi hỏi chẩn đoán nhanh chóng và chính xác để kịp thời can thiệp. Bác sĩ thường dựa vào đánh giá lâm sàng kết hợp với các xét nghiệm chuyên sâu để xác định bệnh.

Về mặt lâm sàng, viêm gan tối cấp cần được nghĩ đến khi người bệnh xuất hiện vàng da mới kèm rối loạn tri giác tiến triển nhanh hoặc có xuất huyết không rõ nguyên nhân. Những trường hợp bệnh gan mạn tính xấu đi đột ngột cũng cần cảnh giác.

Các xét nghiệm chức năng gan (aminotransferase, phosphatase kiềm, bilirubin, albumin) và đặc biệt là đo thời gian prothrombin/tỷ lệ chuẩn hóa quốc tế (PT/INR) đóng vai trò quan trọng trong xác nhận chẩn đoán cũng như đánh giá mức độ suy gan. Ngoài ra, xét nghiệm virus viêm gan A, B, C cùng với các tác nhân khác như cytomegalovirus, Epstein-Barr, herpes simplex giúp định hướng nguyên nhân.

Song song, khai thác đầy đủ tiền sử dùng thuốc, bao gồm thuốc kê đơn, không kê đơn và thảo dược là bước không thể bỏ qua. Ở những bệnh nhân nghi ngờ ngộ độc acetaminophen, xét nghiệm nồng độ thuốc trong máu cần được tiến hành ngay.

Phương pháp điều trị viêm gan tối cấp

Điều trị viêm gan tối cấp cần được tiến hành ngay tại đơn vị hồi sức tích cực. Mục tiêu chính là duy trì chức năng sống, kiểm soát biến chứng và ghép gan khi cần thiết để tối ưu hóa cơ hội sống sót.

1. Hỗ trợ chức năng sống (tại ICU)

Bệnh nhân viêm gan tối cấp cần được chăm sóc y tế chuyên sâu trong ICU. Việc kiểm soát biến chứng đóng vai trò quyết định. Các nghiên cứu ghi nhận, phù não xảy ra ở khoảng 80% bệnh nhân, là nguyên nhân tử vong hàng đầu. Bên cạnh đó, rối loạn đông máu gặp ở hầu hết trường hợp, với thời gian prothrombin kéo dài rõ rệt, làm tăng nguy cơ chảy máu nghiêm trọng. Điều trị tích cực các biến chứng này giúp cải thiện rõ rệt tiên lượng.

2. Điều trị nguyên nhân

Nếu viêm gan tối cấp liên quan đến virus viêm gan B, điều trị bằng nucleoside hoặc chất tương tự nucleotide đường uống được chứng minh giúp tăng tỷ lệ sống sót. Trong trường hợp ngộ độc acetaminophen, N-acetylcystein là thuốc giải độc đặc hiệu. Thuốc hiệu quả nhất khi dùng trong vòng 8 giờ đầu nhưng vẫn có giá trị ở các tình huống ngộ độc muộn hoặc kéo dài.

3. Ghép gan

Ghép gan khẩn cấp vẫn là lựa chọn điều trị mang lại tỷ lệ sống sót cao nhất. Số liệu cho thấy, bệnh nhân trưởng thành hiếm khi qua khỏi nếu không được ghép gan, trong khi trẻ em có cơ hội sống sót tự nhiên cao hơn. Ở những bệnh nhân được ghép gan thành công, tiên lượng dài hạn rất khả quan và phần lớn có thể hồi phục hoàn toàn chức năng gan.

Có cách nào phòng ngừa viêm gan tối cấp không?

Viêm gan tối cấp là biến chứng hiếm gặp nhưng có tỷ lệ tử vong rất cao, trong đó nguyên nhân thường gặp nhất là quá liều acetaminophen và nhiễm virus viêm gan. Vì vậy, việc phòng ngừa tập trung vào kiểm soát các yếu tố nguy cơ này.

Trước hết, cần dùng acetaminophen đúng liều theo hướng dẫn. Nhiều trường hợp suy gan tối cấp xảy ra do người bệnh vô tình uống đồng thời nhiều loại thuốc có chứa acetaminophen hoặc tự ý tăng liều giảm đau. Việc đọc kỹ thành phần thuốc và tuân thủ khuyến cáo của bác sĩ là cách bảo vệ gan hiệu quả.

Song song đó, giảm nguy cơ lây nhiễm virus viêm gan là bước quan trọng. Thực hành an toàn trong truyền máu, tiêm chích, hạn chế tiếp xúc với máu và dịch cơ thể của người khác sẽ giúp giảm nguy cơ nhiễm bệnh. Khi đi đến khu vực có tỷ lệ mắc cao, cần chú ý vệ sinh nguồn nước và thực phẩm để tránh viêm gan A và E.

Đặc biệt, tiêm vắc xin phòng viêm gan A và viêm gan B là biện pháp chủ động đã được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến cáo triển khai rộng rãi. Đây là chiến lược then chốt giúp cộng đồng giảm thiểu số ca nhiễm, từ đó ngăn ngừa nguy cơ tiến triển thành viêm gan tối cấp.

Hiện Việt Nam đang lưu hành các loại vắc xin phòng viêm gan A và viêm gan B như:

Tóm lại, viêm gan tối cấp là tình trạng gan bị tổn thương nặng diễn tiến nhanh, gây suy gan cấp và có thể tử vong nếu không điều trị kịp. Tiêm ngừa vắc xin phòng viêm gan giúp phòng biến chứng nguy hiểm này.