Viêm gan và xơ gan: Mối liên hệ bạn cần biết

Viêm gan và xơ gan đều là những tình trạng nguy hiểm ảnh hưởng đến gan và sức khỏe của người bệnh. Triệu chứng của hai tình trạng trên có sự tương đồng nhất định, nhưng trong khi viêm gan có thể có khả năng hồi phục thì xơ gan có thể để lại sẹo vĩnh viễn ở gan, gây ra các tổn thương và rối loạn chức năng gan lâu dài.

Mối liên hệ giữa viêm gan và xơ gan

Xơ gan là một trong những biến chứng muộn của bệnh viêm gan mạn tính (đặc biệt do HBV và HCV). Đây là quá trình tổn thương gan lan tỏa mạn tính, được đặc trưng bởi sự xơ hóa và hoại tử của tế bào gan. Từ đó hình thành nên những nốt gan bất thường khiến chức năng gan dần giảm đi.

Hậu quả là: gan bị giảm khả năng tổng hợp protein (albumin), rối loạn đông máu, tích tụ độc tố gây lú lẫn (suy não gan), cổ trướng (dịch trong ổ bụng), giãn tĩnh mạch thực quản dễ chảy máu do tăng áp cửa và nguy cơ ung thư gan tăng cao. Xơ gan có thể ổn định trong thời gian dài nhưng một khi đã tiến triển tới giai đoạn mất bù, nguy cơ biến chứng nặng và tử vong tăng rõ rệt. (2)

Mỗi lần gan bị tổn thương, dù do virus, rượu, mỡ gan hay bệnh tự miễn, đều là một “đợt viêm”. Tình trạng viêm kéo dài sẽ kích hoạt các tế bào hình sao trong gan, khiến chúng chuyển thành dạng myofibroblast và sản xuất nhiều sợi collagen cùng thành phần của chất nền ngoại bào.

Qua thời gian, quá trình này tích tụ thành mô xơ, lan rộng và làm mất đi cấu trúc vi mạch gan. Đây chính là bước chuyển từ xơ hóa sang xơ gan. Quá trình này được kiểm soát bởi nhiều tín hiệu sinh học và có thể tăng tốc nếu tổn thương tiếp diễn hoặc có thêm yếu tố rủi ro. (3)

Theo thống kê, khoảng 15 - 25% những người nhiễm viêm gan B mạn tính có thể tiến triển thành bệnh gan mạn nặng, bao gồm xơ gan và ung thư gan, nếu không được quản lý tốt (4). Theo thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) mỗi năm có khoảng 500.000 người tử vong do biến chứng xơ gan, ung thư gan. Khoảng 20 - 30% người bệnh có biến chứng xơ gan và 3% trong số này sẽ tiến triển thành ung thư gan.

Với viêm gan C mạn, nếu không được điều trị, ước tính khoảng 5 - 25% bệnh nhân sẽ phát triển xơ gan trong vòng 10 - 20 năm; đồng thời người có xơ gan do ung thư biểu mô tế bào gan cũng có nguy cơ hàng năm mắc ung thư gan.

Làm thế nào để phòng ngừa viêm gan tiến triển thành xơ gan?

Viêm gan mạn gây viêm kéo dài ở gan; viêm lặp đi lặp lại sẽ kích hoạt quá trình xơ hóa (fibrosis) và cuối cùng có thể dẫn tới xơ gan, tổn thương vĩnh viễn làm suy giảm chức năng gan, tăng nguy cơ suy gan và ung thư biểu mô tế bào gan. Can thiệp sớm và liên tục có thể ngăn hoặc làm chậm tiến trình này.

Ngăn ngừa ngay từ đầu, tiêm chủng vắc xin và tránh phơi nhiễm là phương pháp phòng ngừa viêm gan và xơ gan an toàn và hiệu quả nhất, được các chuyên gia y tế và bác sĩ khuyến cáo thực hiện. Trong đó, tiêm vắc xin viêm gan B là biện pháp phòng ngừa hiệu quả nhất để tránh nhiễm HBV và do đó giảm triệt để nguy cơ tiến tới xơ gan. Bên cạnh đó, thực hành an toàn khi quan hệ tình dục, tránh dùng chung kim tiêm, đảm bảo an toàn truyền máu và xử lý y tế đúng tiêu chuẩn cũng rất quan trọng để giảm phơi nhiễm ban đầu.

Sàng lọc và phát hiện sớm cũng quyết định đến khả năng phòng ngừa nguy cơ viêm gan tiến triển thành xơ gan

Điều trị nguyên nhân gây ra tình trạng viêm gan và xơ gan có thể giúp can thiệp thay đổi diễn tiến bệnh. Đối với viêm gan B, các thuốc kháng virus đường uống (ví dụ tenofovir, entecavir) làm giảm tải lượng virus dài hạn, hạn chế viêm và làm chậm hoặc ngăn ngừa tiến triển thành xơ gan và ung thư. Việc đánh giá chỉ định điều trị và theo dõi cần thực hiện theo hướng dẫn chuyên môn.

Đối với tình trạng viêm gan C, thuốc kháng virus trực tiếp hiện nay chữa khỏi >95% trường hợp và khi được điều trị sớm, làm giảm đáng kể nguy cơ tiến triển đến xơ gan và ung thư gan. Việc chẩn đoán và điều trị HCV càng sớm càng có lợi.

Bên cạnh điều trị virus, cần xử lý các yếu tố làm tăng tốc xơ hóa như ngừng uống rượu, kiểm soát cân nặng và tình trạng mỡ gan, quản lý tốt đái tháo đường và rối loạn chuyển hóa và điều trị các bệnh đồng nhiễm (ví dụ HIV). Giảm và loại bỏ những yếu tố này làm chậm tiến triển xơ và cải thiện kết quả lâu dài.

Ngoài ra, cần kiểm soát cân nặng để ngăn tiến triển xơ gan trong bệnh gan nhiễm mỡ. Chủ động tránh phơi nhiễm với các chất gây hại cho gan như thực phẩm mốc, thực phẩm chế biến sẵn nhiều đường fructose, không tự ý dùng các loại thực phẩm chất năng hoặc thảo dược không rõ nguồn gốc có nguy cơ độc hại cho gan.

Về chế độ sinh hoạt và dinh dưỡng cũng cần duy trì cân nặng hợp lý với chế độ ăn giàu rau, ngũ cốc nguyên hạt, cá, đậu, ưu tiên đạm nạc, hạn chế thức ăn chiên rán, thịt đỏ và nội tạng nếu có ứ sắt.

Viêm gan và xơ gan có mối quan hệ mật thiết, tuy nhiên viêm gan không đồng nghĩa với xơ gan nếu được phát hiện sớm, điều trị đúng và chăm sóc lâu dài. Chủ động tiêm phòng, tầm soát định kỳ, tuân thủ điều trị cùng lối sống lành mạnh chính là “chìa khóa vàng” giúp người bệnh kiểm soát tình trạng gan, ngăn chặn biến chứng nặng nề và duy trì chất lượng cuộc sống bền vững.