Virus Andes: Những thông tin quan trọng

Virus Andes là một chủng thuộc nhóm Hantavirus, loại đặc biệt nguy hiểm do khả năng hiếm gặp lây truyền từ người sang người, từng được ghi nhận chủ yếu tại khu vực Nam Mỹ, với có tỷ lệ tử vong cao lên tới khoảng 50% trong các trường hợp mắc bệnh nặng.

TIN TỨC MỚI NHẤT: Virus Hanta hiện đang được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và nhiều quốc gia theo dõi sau khi xuất hiện ổ dịch liên quan tàu du lịch MV Hondius khởi hành từ Argentina. Đến nay đã ghi nhận 11 ca nghi nhiễm và nhiễm, trong đó 9 ca xác nhận dương tính, liên quan 13 quốc gia trên 4 châu lục. (1)

Tại Việt Nam, Bộ Y tế cho biết chưa ghi nhận ca bệnh liên quan ổ dịch này và chưa phát hiện chủng Andes. Việt Nam trước đây chủ yếu ghi nhận bằng chứng về các chủng Hanta khác như Seoul virus. Ngành y tế đang tăng cường giám sát cửa khẩu, bệnh viện và khuyến cáo người dân vệ sinh môi trường, diệt chuột, hạn chế tiếp xúc với chất thải động vật gặm nhấm.

Virus Andes là gì?

Virus Andes (ANDV) là một biến thể thuộc nhóm Hantavirus, chi Orthohantavirus, gây ra hội chứng phổi nguy hiểm ở người và chủ yếu liên quan đến các loài gặm nhấm hoang dã trong tự nhiên. Đây là chủng virus duy nhất trong nhóm Hantavirus có khả năng lây lan từ người sang người trong một số tình huống tiếp xúc gần.

Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng Dịch bệnh (CDC Hoa Kỳ) (3), ANDV được phát hiện lần đầu vào năm 1995 tại khu vực Nam Mỹ, gắn liền với dãy Andes - nơi các ca bệnh đầu tiên được ghi nhận và điều tra. Virus Andes hiện lưu hành chủ yếu ở các quốc gia như Argentina và Chile, trong các khu vực có sự hiện diện của vật chủ trung gian là chuột hoang.

Về mặt dịch tễ học, số ca mắc ANDV thường đạt đỉnh điểm vào mùa xuân và mùa hè, khi số lượng loài gặm nhấm bị nhiễm bệnh có xu hướng tăng cao và người dân tham gia nhiều hoạt động ngoài trời hơn, đặc biệt ở các khu vực nông thôn. (4)

Virus Andes lây truyền như thế nào?

Chuyên gia y tế cho biết, virus Andes là chủng được ghi nhận có những đặc điểm dịch tễ khác biệt so với nhiều loại virus cùng họ, đặc biệt nhất là đường lây truyền của mầm bệnh, cụ thể như sau:

1. Con đường lây truyền

Virus Andes lây truyền chủ yếu qua đường hô hấp khi hít phải các hạt khí dung có chứa virus từ nước tiểu, phân hoặc nước bọt của các loài gặm nhấm mang mầm bệnh, điển hình nhất là chuột lùn đuôi dài. Bên cạnh đó, nguy cơ nhiễm bệnh cũng có thể xảy ra khi tiếp xúc với các bề mặt hoặc vật dụng bị nhiễm virus, sau đó chạm vào niêm mạc như miệng, mũi hoặc mắt.

Đáng lưu ý, đây cũng là một trong số rất ít chủng Hantavirus được ghi nhận có khả năng lây truyền từ người sang người trong một số trường hợp tiếp xúc gần, đặc biệt khi chăm sóc người bệnh hoặc tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết hô hấp.

Ngoài ra, vết cắn của chuột cũng là một con đường lây truyền hiếm gặp nhưng vẫn tiềm ẩn nguy cơ nhiễm bệnh.

⇒Xem thêm: Virus Hanta lây như thế nào?

2. Các yếu tố tăng nguy cơ lây nhiễm

Nguy cơ nhiễm Andes virus thường gia tăng trong những bối cảnh có sự hiện diện của loài gặm nhấm hoang dã và điều kiện môi trường thuận lợi cho sự phát tán mầm bệnh. Đặc biệt, việc sinh sống, làm việc hoặc di chuyển trong khu vực có mật độ chuột cao, tiếp xúc với nơi ở, kho bãi hoặc công trình bị nhiễm phân, nước tiểu, nước bọt của chuột làm tăng đáng kể khả năng phơi nhiễm.

Ngoài ra, các hoạt động như dọn dẹp nhà kho lâu ngày không sử dụng, vệ sinh môi trường kém thông thoáng, làm việc trong không gian kín có nhiều bụi, hoặc tiếp xúc gần với người mắc bệnh trong điều kiện sinh hoạt tập thể cũng được xem là những yếu tố nguy cơ quan trọng cần lưu ý.

Virus Andes gây bệnh gì khi truyền sang người?

Về cơ chế sinh bệnh, nhiễm ANDV thường gây tổn thương tế bào trực tiếp mà chủ yếu liên quan đến rối loạn chức năng nội mô mạch máu, dẫn đến tăng tính thấm thành mạch và hiện tượng rò rỉ dịch. Virus có ái lực với tế bào nội mô, đồng thời kích hoạt mạnh đáp ứng miễn dịch bẩm sinh và thích ứng, gây mất cân bằng cytokine. Hậu quả là dịch thoát ra khỏi lòng mạch, ảnh hưởng nghiêm trọng đến phổi và hệ tim mạch, dẫn đến phù phổi, giảm tưới máu mô và suy tuần hoàn.

Do đó, khi Andes virus lây sang người có thể gây hội chứng tim - phổi nguy hiểm, với nguy cơ tử vong, điển hình là hội chứng phổi do virus Hanta (HPS). CDC ước tính rằng hội chứng tim phổi Hanta gây tử vong ở gần 4 trong số 10 bệnh nhân phát triển các triệu chứng hô hấp này. (5)

Về lâm sàng, bệnh thường khởi phát với giai đoạn tiền triệu giống cúm như sốt, đau cơ, mệt mỏi, sau đó nhanh chóng chuyển sang giai đoạn nặng với phù phổi cấp, suy hô hấp, sốc tuần hoàn. Trong các trường hợp nghiêm trọng, bệnh tiến triển rất nhanh và có thể gây tử vong nếu không được cấp cứu kịp thời.

Biểu hiện nhận biết người nhiễm Andes virus

CDC Hoa Kỳ cho biết, người nhiễm ANDV thường khởi phát với các triệu chứng giống cúm như mệt mỏi, sốt, đau nhức cơ, đặc biệt ở các nhóm cơ lớn như đùi, hông, lưng và vai. Nhiều trường hợp đồng thời xuất hiện đau đầu, chóng mặt, ớn lạnh hoặc các triệu chứng tiêu hóa như buồn nôn, nôn ói, tiêu chảy và đau bụng.

Điều đáng lo ngại là bệnh có thể diễn tiến rất nhanh chỉ sau vài ngày, chuyển sang giai đoạn nặng với ho, khó thở, phù phổi cấp, suy hô hấp và sốc tuần hoàn. Đây cũng là lý do hội chứng tim - phổi do hantavirus được đánh giá là bệnh lý nguy hiểm với tỷ lệ tử vong cao nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời.

Chẩn đoán phát hiện Andes virus bằng phương pháp nào?

Do là tác nhân truyền nhiễm hiếm gặp và có biểu hiện lâm sàng dễ nhầm lẫn với nhiều bệnh lý hô hấp cấp tính khác, việc chẩn đoán ANDV thường đòi hỏi phối hợp nhiều kỹ thuật xét nghiệm chuyên sâu. Các phương pháp được sử dụng phổ biến gồm: xét nghiệm huyết thanh học nhằm phát hiện kháng thể kháng Hantavirus, xét nghiệm sinh học phân tử (PCR) để tìm vật liệu di truyền của virus, cùng các kỹ thuật giải trình tự gene hoặc phân tích siêu gen trong những trường hợp cần xác định chính xác chủng virus.

Các chuyên gia cho biết virus Hanta có thể xảy ra hiện tượng phản ứng chéo trong xét nghiệm huyết thanh học, do đó việc định danh chính xác ANDV đôi khi cần thêm xét nghiệm trung hòa hoặc xác nhận gene, đặc biệt khi đánh giá nguy cơ lây truyền giữa người với người.

Những biện pháp giúp phòng tránh và giảm rủi ro nhiễm virus Andes hiệu quả

Hiện chưa có thuốc điều trị đặc hiệu đối với bệnh do ANDV gây ra, trong khi bệnh có thể diễn tiến nhanh, gây suy hô hấp và biến chứng nguy hiểm. Vì vậy, các chuyên gia nhấn mạnh việc chủ động thực hiện các biện pháp phòng tránh, hạn chế tiếp xúc với nguồn mang mầm bệnh và phát hiện sớm triệu chứng nghi ngờ là yếu tố quan trọng giúp giảm nguy cơ lây nhiễm cũng như hạn chế hậu quả nghiêm trọng.

1. Phòng ngừa khi đi du lịch vùng dịch

Khi đến các khu vực đang lưu hành Hantavirus hoặc có ghi nhận ca bệnh, người dân nên hạn chế lưu trú tại những nơi có dấu hiệu xuất hiện loài gặm nhấm như nhà kho cũ, khu vực ẩm thấp hoặc nơi kém vệ sinh. Trong quá trình cắm trại, leo núi hoặc hoạt động ngoài trời, cần giữ nơi ở sạch sẽ, tránh nằm trực tiếp trên nền đất, đồng thời hạn chế tiếp xúc với bụi bẩn, phân hoặc nước tiểu chuột - những yếu tố có thể chứa virus và phát tán trong không khí.

2. Tránh tiếp xúc với người nhiễm virus

Mặc dù khả năng lây truyền giữa người với người của Andes virus được đánh giá là hiếm gặp, nguy cơ vẫn có thể xảy ra khi tiếp xúc gần trong thời gian dài với người mắc bệnh, đặc biệt qua dịch tiết đường hô hấp. Vì vậy, cần hạn chế dùng chung vật dụng cá nhân, giữ khoảng cách phù hợp và tuân thủ các biện pháp phòng hộ khi chăm sóc hoặc tiếp xúc với người nghi nhiễm để giảm nguy cơ lây lan.

3. Kiểm soát tiếp xúc với chuột

Kiểm soát loài gặm nhấm chính là biện pháp quan trọng hàng đầu trong phòng ngừa Andes virus. Người dân cần thường xuyên vệ sinh nhà cửa, kho bãi và khu vực sinh hoạt, bảo quản thực phẩm trong vật dụng kín, che chắn các khe hở để ngăn chuột xâm nhập. Khi phát hiện phân, nước tiểu hoặc xác chuột, cần xử lý đúng cách, tránh quét khô hoặc tạo bụi vì có thể làm phát tán virus ra môi trường không khí.

Mặc dù là bệnh truyền nhiễm hiếm gặp, virus Andes vẫn được giới chuyên gia y tế đặc biệt lưu ý do khả năng gây hội chứng tim - phổi nguy hiểm với tỷ lệ tử vong cao và nguy cơ lây truyền trong một số trường hợp tiếp xúc gần, đặc biệt là trường hợp chuỗi ca bệnh trên tàu MV Hondius, trong đó đã có 3 trường hợp tử vong. Trong bối cảnh hiện chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, việc chủ động phòng tránh phơi nhiễm với loài gặm nhấm, theo dõi sớm các dấu hiệu nghi ngờ và tiếp cận y tế kịp thời giúp giảm nguy cơ mắc bệnh cũng như biến chứng nghiêm trọng.