Virus Ebola: Nguyên nhân, triệu chứng và cách phòng ngừa

Bệnh do virus Ebola có khả năng lây lan nhanh và bùng phát thành dịch với tỷ lệ tử vong rất cao, có thể lên đến 90% nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời. Chính vì vậy, việc phát hiện sớm các dấu hiệu nghi ngờ, chủ động phòng ngừa và kiểm soát dịch từ sớm đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong hạn chế lây lan và giảm nguy cơ tử vong.

CẬP NHẬT MỚI NHẤT: Ngày 17/5/2026, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cho biết dịch Ebola đang bùng phát tại CHDC Congo và Uganda, với diễn biến phức tạp tại tỉnh Ituri (CHDC Congo), ghi nhận 8 ca dương tính, 246 ca nghi nhiễm và khoảng 80 ca tử vong nghi do virus. Đáng lo ngại, mầm bệnh đã lan tới thủ đô Kinshasa và Kampala thông qua các trường hợp di chuyển từ vùng dịch. WHO đã tuyên bố đây là “tình trạng khẩn cấp về sức khỏe cộng đồng toàn cầu”. (2)

WHO xác nhận đợt bùng phát hiện tại do virus Bundibugyo gây ra. Đây là một trong bốn chủng Ebola có khả năng lây nhiễm sang người (Zaire, Sudan, Bundibugyo và Tai Forest), nhưng lại là chủng hiếm gặp, mới chỉ ghi nhận hai đợt bùng phát trước đây vào năm 2007 và 2012. Theo giới chuyên gia, các đặc điểm dịch tễ của chủng Bundibugyo hiện vẫn chưa được hiểu rõ đầy đủ. Chủng virus này hiện vẫn chưa có thuốc kháng virus hay liệu pháp điều trị đặc hiệu và ước tính từ Imperial College London cho thấy tỷ lệ tử vong có thể dao động khoảng 30 - 40%. (3)

Hiện Việt Nam chưa ghi nhận ca mắc, tuy nhiên Bộ Y tế đang theo dõi chặt chẽ và tăng cường giám sát dịch tại các cơ sở y tế và cửa khẩu để chủ động phòng ngừa nguy cơ xâm nhập.

Virus Ebola là gì?

Virus Ebola là loại virus nguy hiểm thuộc họ Filoviridae, gây ra bệnh Ebola với tỷ lệ tử vong cao. Người bệnh thường khởi phát với các triệu chứng giống cúm như sốt, đau đầu, mệt mỏi, sau đó có thể nhanh chóng diễn tiến nặng dẫn đến sốc, suy đa cơ quan và tử vong.

1. Nguồn gốc của virus Ebola

Virus Ebola được phát hiện lần đầu vào năm 1976 tại Trung Phi, trong hai đợt bùng phát gần như đồng thời ở Sudan và Zaire (nay là Cộng hòa Dân chủ Congo). Hai chủng gây bệnh khi đó là virus Ebola Sudan và virus Ebola Zaire.

Đợt dịch tại Sudan ghi nhận 284 ca mắc với 150 trường hợp tử vong, được cho là liên quan đến môi trường có dơi sinh sống tại một nhà máy bông. Trong khi đó, đợt bùng phát ở Zaire có tỷ lệ tử vong rất cao, lên đến 89%, với 318 ca bệnh, trong đó có 284 trường hợp tử vong và ca bệnh đầu tiên được xác định là một giáo viên nhập viện vì sốt và sau đó tử vong do biến chứng nặng. (4)

Sau nhiều năm không ghi nhận dịch lớn, Ebola tái xuất hiện vào năm 1994 và các nhà khoa học tiếp tục phát hiện thêm những chủng mới. Nhiều nghiên cứu cho thấy dơi ăn quả được xem là vật chủ tự nhiên của virus Ebola, có thể lây sang động vật hoang dã và con người.

Năm 2014, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã tuyên bố đợt bùng phát Bệnh Ebola tại Tây Phi là “Tình trạng Khẩn cấp Y tế Công cộng Quốc tế”. Thời điểm đó, dịch đã ghi nhận 1.779 ca mắc với 961 trường hợp tử vong. Đến ngày 14/9/2014, số ca nghi ngờ và xác nhận tăng lên 4.507 trường hợp, trong đó có 2.296 ca tử vong tại Guinea, Liberia, Nigeria và Sierra Leone. (5)

Chi Ebolavirus có 6 loài đã được biết đến và được đặt tên theo khu vực nơi mỗi loài được xác định ban đầu, bao gồm: (6)

⇒ Tham khảo thêm loại virus cùng họ Filoviridae giống Ebola: Virus Marburg

2. Bệnh Ebola có nguy hiểm không?

Bệnh Ebola là bệnh truyền nhiễm cực kỳ nguy hiểm với khả năng diễn tiến nhanh và tỷ lệ tử vong cao. Dù hiếm gặp, bệnh có thể lây từ người sang người thông qua tiếp xúc với máu và dịch cơ thể nhiễm virus. Theo WHO, tỷ lệ tử vong trung bình của Ebola khoảng 50%, nhưng trong một số đợt dịch từng dao động từ 25 - 90%.

Do mức độ nguy hiểm nghiêm trọng, Ebola được nhiều quốc gia xếp vào nhóm bệnh cần kiểm soát đặc biệt, áp dụng các biện pháp giám sát, cách ly và ứng phó khẩn cấp nhằm ngăn virus xâm nhập và lây lan trong cộng đồng.

Nguyên nhân và con đường lây nhiễm Ebola

Bệnh Ebola do virus Ebola gây ra, có khả năng lây lan nhanh và bùng phát thành dịch nếu không được kiểm soát kịp thời.

1. Lây truyền từ động vật sang người

Các nhà khoa học cho rằng dơi ăn quả thuộc họ Pteropodidae là vật chủ tự nhiên của virus Ebola. Virus có thể lây sang người khi tiếp xúc gần với máu, dịch tiết, nội tạng hoặc dịch cơ thể của động vật nhiễm bệnh như dơi, tinh tinh, khỉ đột, khỉ, linh dương rừng hoặc nhím. Nguy cơ lây nhiễm tăng cao khi săn bắt, giết mổ hoặc ăn thịt động vật hoang dã nhiễm bệnh.

2. Lây truyền từ người sang người

Sau khi xâm nhập vào cơ thể người, virus Ebola có thể tiếp tục lây lan mạnh từ người sang người thông qua việc tiếp xúc trực tiếp với máu hoặc dịch tiết cơ thể của người mắc bệnh hoặc đã tử vong do Ebola. Các dịch tiết có nguy cơ chứa virus gồm nước bọt, nước tiểu, mồ hôi, phân, chất nôn, sữa mẹ và nước ối.

Nguy cơ lây nhiễm xảy ra khi vùng da trầy xước hoặc niêm mạc mắt, mũi, miệng tiếp xúc với các dịch cơ thể nhiễm virus. Ngoài ra, những vật dụng từng dính dịch tiết của người bệnh như quần áo, chăn ga, kim tiêm hay thiết bị y tế cũng có thể trở thành nguồn lây nếu không được xử lý đúng cách.

Đáng chú ý, virus có thể tồn tại trong tinh dịch của người từng mắc Ebola sau khi hồi phục, vì vậy vẫn có nguy cơ lây truyền qua quan hệ tình dục bằng đường miệng, âm đạo hoặc hậu môn. Tuy nhiên, hiện chưa có bằng chứng cho thấy Ortho Ebola Virus lây qua dịch âm đạo của người đã khỏi bệnh Ebola.

3. Những hiểu lầm về đường lây của Ebola

Ebola là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm với tỷ lệ tử vong cao, tuy nhiên bệnh khá hiếm gặp nên nhiều người vẫn còn hiểu chưa đúng về cách virus lây lan. Dưới đây là một số hiểu lầm phổ biến:

• Virus lây qua dịch âm đạo của người đã khỏi: Các chuyên gia cho biết virus Ebola có thể tồn tại trong tinh dịch của người từng mắc bệnh ngay cả sau khi hồi phục, do đó vẫn có nguy cơ lây truyền qua quan hệ tình dục bằng đường miệng, âm đạo hoặc hậu môn. Tuy nhiên, đến nay chưa có bằng chứng khoa học cho thấy Ortho Ebola Virus lây qua dịch âm đạo của người đã khỏi bệnh Ebola.

• Ebola lây qua đường hô hấp: Nhiều người lo ngại Ebola có thể phát tán trong không khí giống cúm hoặc cảm lạnh, nhưng thực tế virus gây bệnh Ebola không lây truyền qua đường không khí. Virus không lan qua các giọt bắn nhỏ tồn tại trong không khí sau khi người bệnh ho hoặc hắt hơi. Ebola chủ yếu lây khi tiếp xúc trực tiếp với máu, dịch cơ thể hoặc vật dụng nhiễm mầm bệnh của người mắc bệnh.

• Muỗi và côn trùng có thể lây truyền Ebola: Hiện chưa có bằng chứng khoa học cho thấy muỗi hoặc các loại côn trùng khác có thể truyền virus gây bệnh Ebola sang người. Các chuyên gia khẳng định Ebola không phải là bệnh lây qua côn trùng đốt như sốt xuất huyết hay sốt rét. Khi muỗi hút máu từ người nhiễm Ebola, virus sẽ đi vào hệ tiêu hóa của muỗi và bị phân hủy trong dạ dày. Virus Ebola không thể tồn tại và nhân lên trong cơ thể muỗi, vì vậy muỗi không thể trở thành vật trung gian truyền bệnh.

Triệu chứng nhận biết bệnh Ebola

Bệnh Ebola thường khởi phát đột ngột với các triệu chứng giống cúm, khiến người bệnh dễ nhầm lẫn với nhiều bệnh nhiễm trùng khác, dẫn đến phát hiện và điều trị chậm trễ, tăng tỷ lệ tử vong.

1. Thời gian ủ bệnh

Thời gian ủ bệnh Ebola thường kéo dài từ 2 - 21 ngày kể từ khi virus xâm nhập vào cơ thể. Người nhiễm bệnh có thể hoàn toàn chưa xuất hiện triệu chứng trong giai đoạn này. Bệnh thường khởi phát đột ngột và diễn tiến nhanh, không có giai đoạn mang mầm bệnh kéo dài.

2. Biểu hiện khởi phát

Ở giai đoạn đầu, Ebola dễ bị nhầm lẫn với nhiều bệnh nhiễm trùng thông thường do có các triệu chứng như:

• Sốt cao đột ngột;
• Mệt mỏi nghiêm trọng, kiệt sức;
• Khó chịu;
• Đau cơ;
• Đau đầu;
• Đau bụng.

3. Dấu hiệu trở nặng

Khi bệnh tiến triển nặng hơn, người bệnh có thể xuất hiện:

• Nôn mửa;
• Tiêu chảy;
• Đau bụng;
• Phát ban;
• Các triệu chứng suy giảm chức năng thận và gan;
• Một số bệnh nhân có thể bị chảy máu nội và ngoại, bao gồm máu trong chất nôn và phân, chảy máu từ mũi, nướu răng và âm đạo. Chảy máu tại các vị trí kim đâm vào da cũng có thể xảy ra.

Các phương pháp chẩn đoán y khoa

Ở giai đoạn đầu, các triệu chứng của bệnh Ebola thường dễ nhầm lẫn với nhiều bệnh truyền nhiễm khác như sốt rét, thương hàn, lỵ, viêm màng não hay các bệnh sốt xuất huyết do virus. Chính vì vậy, việc chẩn đoán chỉ dựa trên biểu hiện lâm sàng gặp nhiều khó khăn và cần được xác nhận bằng các xét nghiệm chuyên biệt.

Hiện nay, nhiễm Ortho Ebola Virus có thể được chẩn đoán thông qua nhiều phương pháp hiện đại như:

• Xét nghiệm phản ứng chuỗi polymerase sao chép ngược (RT-PCR) giúp phát hiện vật liệu di truyền của virus;
• Xét nghiệm miễn dịch liên kết enzyme bắt giữ kháng thể (ELISA);
• Xét nghiệm phát hiện kháng nguyên;
• Phân lập virus bằng phương pháp nuôi cấy tế bào.

Do mẫu bệnh phẩm từ người nghi nhiễm Ebola tiềm ẩn nguy cơ sinh học rất cao, toàn bộ quá trình lấy mẫu, xét nghiệm và vận chuyển đều phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định an toàn sinh học. Những mẫu chưa được bất hoạt chỉ được xử lý trong điều kiện kiểm soát sinh học tối đa nhằm hạn chế nguy cơ phát tán mầm bệnh. Khi vận chuyển trong nước hoặc quốc tế, các mẫu bệnh phẩm này bắt buộc phải được đóng gói theo hệ thống ba lớp chuyên dụng để đảm bảo an toàn tuyệt đối.

Phác đồ điều trị Ebola hiện nay

Ebola là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm có tỷ lệ tử vong cao, diễn tiến nhanh và dễ gây biến chứng nặng nếu không được điều trị kịp thời. Tuy nhiên, nếu được phát hiện và điều trị kịp thời, đúng cách, người bệnh có thể nâng cao tỷ lệ sống sót.

1. Điều trị hỗ trợ

Hiện nay, điều trị Ebola chủ yếu tập trung vào chăm sóc hỗ trợ tích cực nhằm duy trì chức năng sống và giảm nguy cơ biến chứng. Người bệnh có cơ hội sống sót cao hơn đáng kể nếu được phát hiện sớm và điều trị kịp thời.

Các biện pháp điều trị hỗ trợ gồm:

• Bổ sung nước và điện giải (muối khoáng của cơ thể) bằng đường uống hoặc truyền tĩnh mạch để tránh mất nước nghiêm trọng;
• Sử dụng thuốc hỗ trợ ổn định huyết áp;
• Điều trị triệu chứng như hạ sốt, giảm đau, giảm nôn ói và tiêu chảy;
• Hỗ trợ hô hấp, tuần hoàn nếu cần;
• Điều trị các bệnh nhiễm trùng hoặc biến chứng đi kèm.

2. Dùng thuốc điều trị đặc hiệu

Bên cạnh chăm sóc hỗ trợ, hiện đã có một số thuốc điều trị đặc hiệu giúp cải thiện khả năng sống sót ở bệnh nhân Ebola, đặc biệt khi được sử dụng sớm. Các thuốc này chủ yếu là kháng thể đơn dòng có tác dụng nhận diện và vô hiệu hóa virus.

Tổ chức Y tế Thế giới hiện khuyến nghị sử dụng một số thuốc như:

• Inmazeb (REGN-EB3);
• Ebanga (mAb114).

Các thuốc điều trị đặc hiệu thường được sử dụng kết hợp với chăm sóc hồi sức tích cực và các biện pháp kiểm soát nhiễm khuẩn nghiêm ngặt nhằm hạn chế nguy cơ lây lan trong cơ sở y tế và cộng đồng.

Cách phòng ngừa virus Ebola hiệu quả

Ebola là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm với tỷ lệ tử vong cao, do đó việc chủ động phòng ngừa từ sớm đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong bảo vệ sức khỏe cá nhân và cộng đồng. Hiện nay, tiêm vắc xin kết hợp với các biện pháp phòng tránh cá nhân được xem là giải pháp hiệu quả nhất để hạn chế nguy cơ lây nhiễm virus Ebola.

1. Tiêm vắc xin phòng bệnh Ebola

Tiêm vắc xin là một trong những biện pháp an toàn, hiệu quả và tiết kiệm giúp phòng ngừa Ebola, đặc biệt đối với nhóm có nguy cơ cao tiếp xúc với mầm bệnh. Hiện nay, một số loại vắc xin phòng Ebola đã được sử dụng gồm:

• Vắc xin Ervebo®: Giúp bảo vệ những người có nguy cơ cao nhiễm virus Ebola như nhân viên phòng thí nghiệm làm việc với Ortho Ebolavirus, nhân viên y tế điều trị bệnh nhân Ebola hoặc người đến khu vực đang bùng phát dịch. Vắc xin này có thể sử dụng như biện pháp dự phòng trước phơi nhiễm và phát huy hiệu quả tốt trong các đợt bùng phát dịch.
• Vắc xin Zabdeno®/Mvabea®: Cũng có tác dụng phòng bệnh Ebola cho người lớn và trẻ em từ 1 tuổi trở lên. Trong đó, Zabdeno là liều tiêm đầu tiên và Mvabea là liều tăng cường được tiêm khoảng 2 tháng sau để củng cố miễn dịch.

2. Các biện pháp phòng tránh cá nhân

Bên cạnh tiêm vắc xin, mỗi người cần chủ động thực hiện các biện pháp phòng ngừa để giảm nguy cơ lây nhiễm Ebola:

• Tránh tiếp xúc với máu, dịch cơ thể hoặc mô của người và động vật nghi nhiễm Ebola, kể cả còn sống hay đã tử vong;
• Không săn bắt, giết mổ hoặc ăn thịt động vật hoang dã;
• Không chạm trực tiếp vào dịch tiết của người mắc bệnh và cần rửa tay sạch sau khi tiếp xúc, ngay cả khi đã đeo găng tay;
• Sử dụng đầy đủ trang bị bảo hộ cá nhân khi chăm sóc người bệnh Ebola;
• Tự cách ly để tránh lây lan cho người khác nếu nghi ngờ hoặc xác định mắc bệnh;
• Không đến khu vực đang có dịch Ebola bùng phát nếu không thực sự cần thiết;
• Người từng mắc Ebola cần tránh quan hệ tình dục hoặc sử dụng bao cao su cho đến khi được xác nhận không còn virus trong tinh dịch.

Câu hỏi thường gặp

Bên cạnh những thắc mắc trên, chắc hẳn vẫn còn nhiều người còn nhiều thắc mắc liên quan đến loại virus hiếm gặp nhưng nguy hiểm này. Dưới đây là những thắc mắc thường gặp:

1. Bệnh Ebola có chữa khỏi hoàn toàn được không?

Người mắc Ebola vẫn có thể chữa khỏi hoàn toàn và có khả năng hồi phục nếu được phát hiện sớm và điều trị kịp thời. Tuy nhiên, tỷ lệ sống sót sẽ khác nhau tùy theo chủng virus và mức độ chăm sóc y tế. Theo thống kê từ các đợt bùng phát dịch trước đây, tỷ lệ sống sót trung bình của bệnh Ebola hiện đã vượt 50%, đặc biệt cải thiện rõ rệt ở những bệnh nhân được chăm sóc hồi sức tích cực và sử dụng thuốc điều trị sớm. (8)

Các chuyên gia nhấn mạnh, việc phát hiện sớm, cách ly kịp thời và điều trị tích cực là yếu tố quan trọng giúp nâng cao cơ hội sống sót cho người mắc Ebola.

2. Người đã khỏi bệnh Ebola có lây cho người khác không?

Người đã khỏi bệnh Ebola vẫn có khả năng lây truyền virus cho người khác trong một số trường hợp nhất định. Nguyên nhân là do sau khi hồi phục, virus Ebola có thể tiếp tục tồn tại ở một số vị trí trong cơ thể mà hệ miễn dịch khó loại bỏ hoàn toàn.

Virus này có thể tồn tại trong tinh dịch của nam giới sau hồi phục, vì vậy vẫn có nguy cơ lây truyền qua quan hệ tình dục. Thời gian virus tồn tại ở mỗi người là khác nhau và phụ thuộc vào đáp ứng miễn dịch cũng như tình trạng sức khỏe của từng cá nhân.

Bên cạnh Ebola, nhiều bệnh truyền nhiễm thường gặp khác cũng có thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe nếu không được phòng ngừa đúng cách. Tham khảo thêm danh sách các bệnh truyền nhiễm thường gặp để chủ động đề phòng.

Ebola là tác nhân virus gây ra một trong những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm nhất thế giới với khả năng lây lan nhanh và tỷ lệ tử vong cao. Tuy nhiên, bệnh hoàn toàn có thể được kiểm soát nếu chủ động nâng cao nhận thức, phát hiện sớm triệu chứng, tuân thủ các biện pháp phòng ngừa và tiêm vắc xin đầy đủ. Việc trang bị kiến thức chính xác về virus không chỉ giúp bảo vệ sức khỏe cá nhân mà còn góp phần ngăn chặn nguy cơ bùng phát dịch bệnh trong cộng đồng.