EV71 là gì? Tìm hiểu những thông tin chi tiết

Enterovirus 71 (EV71) là một chủng virus đường ruột thường gặp ở trẻ nhỏ, đang được các chuyên gia y tế đặc biệt quan tâm trong mùa cao điểm bệnh tay chân miệng. Với khả năng lây lan nhanh và nguy cơ gây biến chứng thần kinh nghiêm trọng như viêm não, viêm màng não hoặc suy hô hấp, EV71 trở thành mối đe dọa đáng chú ý đối với sức khỏe cộng đồng, đặc biệt ở nhóm trẻ dưới 5 tuổi.

EV71 là gì?

EV71 là virus thuộc nhóm Enterovirus và là một trong những tác nhân chính gây ra bệnh tay chân miệng ở trẻ nhỏ. Loại virus này có khả năng gây ra các triệu chứng từ nhẹ đến nặng và có thể gây biến chứng thần kinh nguy hiểm.

1. Nguồn gốc và phân loại

EV71 là một loại virus RNA thuộc họ Picornaviridae, chi Enterovirus, loài Enterovirus A. Cấu trúc của Enterovirus 71 là một loại virus RNA sợi đơn, có kích thước bộ gen RNA khoảng 7,4 kb. Loại virus này không có vỏ bọc và hình nhị thập diện với đường kính khoảng 20 - 30 nm.

Enterovirus 71 lần đầu được phân lập từ phân của một phụ nữ bị viêm não vào năm 1969 tại California. Tuy nhiên, một nghiên cứu hồi cứu tại Hà lan chỉ ra rằng, loại virus này có thể xuất hiện sớm hơn, vào năm 1963.

Virus EV71 được phân lập thành 8 nhóm gen (A-H) nhưng thuộc cùng một huyết thanh. Trong đó, nhóm B và C được quan tâm nhiều do tần suất phân lập và liên quan đến bệnh tật ở Đông Á. Mỗi nhóm gen chính có thể phân loại thành 5 phân nhóm gen (C1 - C5 và B1 - B5). C4 là nhóm gen lưu hành chính ở Trung Quốc, trong khi B4, B5 và C5 được tìm thấy ở các quốc gia châu Á. Ngược lại, các chủng nhóm gen C1 và C2 chủ yếu được tìm thấy ở châu Âu. (1)

2. So sánh Enterovirus 71 và Coxsackievirus A16

Enterovirus 71 và Coxsackievirus A16 đều thuộc chi Enterovirus, trong họ Picornaviridae và đều là tác nhân chính gây bệnh tay chân miệng. Tuy nhiên, mức độ nguy hiểm lại khác nhau:

• Coxsackievirus A16: Thường gây bệnh ở thể nhẹ, các triệu chứng như sốt, nổi mụn nước, sổ mũi, phát ban… và thường tự khỏi sau 7 - 10 ngày mà không để lại biến chứng nghiêm trọng.
• Enterovirus 71: Là chủng virus có độc lực cao hơn và có thể xâm nhập hệ thần kinh trung ương, gây ra các biến chứng nghiêm trọng như viêm não, viêm màng não, viêm tủy, viêm cơ tim hoặc phù phổi cấp, có thể đe dọa tính mạng trẻ trong thời gian ngắn nếu không được can thiệp kịp thời.

Mặc dù EV71 và Coxsackievirus A16 đều gây ra bệnh tay chân miệng, tuy nhiên Enterovirus V71 thường gây bệnh nặng hơn. Các nghiên cứu cho thấy, nhiễm EV71 có tỷ lệ biến chứng thần kinh, hô hấp, tuần hoàn và tử vong cao hơn đáng kể so với các trường hợp do CA16 gây ra. Chính vì vậy, Enterovirus 71 được xem là chủng virus nguy hiểm hơn, đặc biệt ở trẻ nhỏ dưới 5 tuổi, nhóm dễ bị tổn thương hệ thần kinh trung ương và diễn tiến bệnh nhanh chóng.

Xem thêm: Virus tay chân miệng có mấy loại? Thời gian tồn tại bao lâu?

Đặc điểm dịch tễ học của bệnh do EV71

Bệnh tay chân miệng do Enterovirus 71 gây ra có những đặc điểm dịch tễ học rõ rệt về hình khả năng tồn tại của virus, đối tượng mắc bệnh và phân bố theo thời gian, khu vực. Cụ thể:

1. Đặc điểm hình thái của virus

Enterovirus 71 có hình thái và cấu trúc chung với các thành viên khác của họ Picornaviridae. EV71 không có vỏ bọc, hình nhị thập diện đối xứng và có đường kính khoảng 20 - 30 nm, là một trong những loại virus nhỏ nhất. Virus có bộ gen dài khoảng 7.400 bazơ và có mối quan hệ chặt chẽ nhất với CV-A16.

Vùng mã của virus được chỉ thành 3 phần như P1, P2 và P3. Trong đó, P1 được mã hóa bằng 4 protein virus cấu trucs như VP1, VP2, VP3 và VP4. P2 được mã hóa bằng 3 protein không cấu trúc như 2A, 2B và 2C. P3 được mã hóa bằng 4 protein gồm 3A, 3B, 3C và 3D.

Vỏ capsid hay vỏ protein của virus được tạo thành từ 60 đơn vị lặp lại gọi là protomer, mỗi đơn vị gồm 4 protein cấu trúc của virus (VP1 - VP4). Cấu trúc tinh thể của EV-A71 gần đây đã được xác định ở độ phân giải 3,8 Å. (2)

2. Khả năng tồn tại ở môi trường bên ngoài

EV71 có khả năng tồn tại trên các bề mặt ngoài cơ thể đến 3 ngày, giúp virus dễ lây lan ngay cả khi không tiếp xúc trực tiếp. Virus có thể sống sót trong nước, đất, đồ chơi, tay nắm cửa, bàn ghế…, đặc biệt ở môi trường ẩm ướt và nhiệt độ mát.

Ngoài ra, Enterovirus 71 cũng được phát hiện trong mẫu phân của người bệnh có triệu chứng tới 75 ngày và trong cổ họng đến 14 ngày sau khi nhiễm, làm tăng nguy cơ phát tán virus ra môi trường ngay cả khi người bệnh đã hồi phục.

3. Đối tượng có nguy cơ bị lây nhiễm cao

Bệnh do Enterovirus 71 chủ yếu gặp ở trẻ nhỏ dưới 5 tuổi, đặc biệt tập trung nhiều ở nhóm tuổi từ 6 tháng đến 3 tuổi, khi hệ miễn dịch của trẻ chưa hoàn thiện. Trẻ đi nhà trẻ, mẫu giáo hoặc sống trong môi trường tập thể là nhóm dễ lây nhiễm nhất do thường xuyên tiếp xúc gần và dùng chung đồ vật, đồ chơi. Người lớn ít mắc bệnh hơn, tuy nhiên vẫn có thể nhiễm virus và là nguồn lây cho trẻ nhỏ.

4. Phân bố theo thời gian

EV71 có thể lưu hành và gây bệnh tay chân miệng quanh năm, tuy nhiên, tại Việt Nam và nhiều quốc gia châu Á, số ca mắc tăng mạnh thành hai đợt rõ rệt trong năm:

• Đợt 1: Từ tháng 3 đến tháng 5, trùng thời điểm chuyển mùa xuân - hè.
• Đợt 2: Từ tháng 9 đến tháng 12, khi thời tiết bắt đầu mưa và ẩm hơn.

5. Phân bố theo khu vực

Bệnh do Enterovirus 71 lưu hành rộng rãi ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Trong những năm gần đây, dịch do Enterovirus 71 gây ra bùng phát mạnh mẽ tại khu vực Đông Nam Á. Đặc biệt, vụ dịch tại Đài Loan năm 1998 được xem là một trong những đợt nghiêm trọng nhất, với hơn 100.000 ca mắc, hơn 400 trẻ gặp biến chứng thần kinh trung ương và 78 trường hợp tử vong.

Tại Việt Nam, bệnh tay chân miệng xuất hiện rải rác quanh năm ở hầu hết các địa phương, trong đó các tỉnh phía Nam thường ghi nhận số ca mắc tăng cao vào hai giai đoạn chính: từ tháng 3 đến tháng 5 và từ tháng 9 đến tháng 12. Đây là thời điểm thời tiết ẩm, thuận lợi cho virus EV71 phát triển và lây lan nhanh trong cộng đồng, đặc biệt tại các khu vực đông dân, nhà trẻ và trường mẫu giáo.

Con đường lây nhiễm của EV71

Enterovirus 71 có khả năng lây lan mạnh trong cộng đồng, đặc biệt là ở môi trường nhà trẻ, mẫu giáo. Cụ thể, virus lây truyền chủ yếu qua các con đường sau:

• Đường tiêu hóa (phân - miệng): Đây là con đường lây truyền chủ yếu của virus. Virus từ phân người bệnh có thể xâm nhập vào cơ thể người lành qua tay bẩn, thức ăn, nước uống hoặc đồ vật bị nhiễm bẩn.
• Dịch tiết đường hô hấp: Lây trực tiếp qua giọt bắn chứa virus khi người bệnh ho, hắt hơi, nói chuyện ở khoảng cách gần.
• Tiếp xúc trực tiếp với dịch nốt phỏng: Virus có thể lây khi da hoặc niêm mạc tiếp xúc với dịch từ các nốt phỏng nước của người nhiễm bệnh.
• Lây gián tiếp qua bề mặt, vật dụng: Virus tồn tại lâu ngoài môi trường, có thể bám trên đồ chơi, tay nắm cửa, bàn ghế, ly tách, khăn… gây lây nhiễm khi trẻ chạm vào rồi đưa tay lên miệng, mũi, mắt.

Tỷ lệ lây nhiễm cho người tiếp xúc gần trong cùng nhà có thể lên tới 50% và giữa anh chị em ruột hoặc họ hàng sống chung, con số này tăng đến khoảng 80%. Đáng chú ý, khoảng 50% số người lớn nhiễm Enterovirus V71 không có triệu chứng, nhưng vẫn có thể truyền virus cho trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ ở độ tuổi mẫu giáo.

Triệu chứng nhiễm virus EV71 qua từng giai đoạn

Bệnh tay chân miệng do virus EV71 thường diễn tiến qua 4 giai đoạn rõ rệt, với các triệu chứng khác nhau về mức độ và tính chất. Điều quan trọng là theo dõi sát sao trẻ trong giai đoạn toàn phát vì đây là lúc các biến chứng nguy hiểm do có thể xuất hiện.

1. Giai đoạn ủ bệnh (3 - 7 ngày)

Thời gian ủ bệnh của EV71 trung bình là từ 3 - 7 ngày. Trong giai đoạn này, virus đã xâm nhập vào cơ thể nhưng chưa gây triệu chứng rõ rệt. Trẻ hoàn toàn bình thường hoặc chỉ hơi mệt nhẹ, do đó rất dễ bị bỏ qua.

2. Giai đoạn khởi phát (1 - 2 ngày)

Trong giai đoạn này, trẻ bắt đầu xuất hiện các dấu hiệu toàn thân mơ hồ như:

• Sốt nhẹ;
• Mệt mỏi;
• Đau họng;
• Biếng ăn;
• Tiêu chảy.

3. Giai đoạn toàn phát (3 - 10 ngày)

Giai đoạn toàn phát của bệnh tay chân miệng do EV71 thường kéo dài 3 - 10 ngày, với các triệu chứng điển hình:

• Loét miệng, phỏng nước đường kính 2 - 3 mm ở niêm mạc miệng, lưỡi, gây đau rát, bỏ ăn hoặc bỏ bú, tăng tiết nước bọt.
• Tổn thương da dạng hồng ban hoặc bóng nước ở lòng bàn tay, bàn chân, khuỷu, gối, mông.
• Sốt nhẹ đến sốt cao liên tục, kèm mệt mỏi, biếng ăn, ăn bú kém.
• Biến chứng thần kinh hoặc tim mạch có thể xuất hiện sớm từ ngày 2 - 5 (đôi khi đến ngày 7).
• Dấu hiệu cảnh báo biến chứng thần kinh: trẻ giật mình, chới với, sốt cao hoặc nôn nhiều.

4. Giai đoạn lui bệnh (sau 7 - 10 ngày)

Các vết loét và ban phỏng nước khô dần, bong vảy nhẹ, không để lại sẹo. Trẻ ăn uống, sinh hoạt trở lại bình thường nếu không có biến chứng. Tuy nhiên, virus vẫn có thể tồn tại trong phân nhiều tuần, nên vẫn cần duy trì vệ sinh cá nhân và khử khuẩn môi trường.

Các biến chứng nguy hiểm của Enterovirus 71

EV71 là chủng virus có độc tính thần kinh cao, không chỉ lây lan nhanh chóng mà còn có khả năng tấn công hệ thần kinh trung ương, tim mạch và hô hấp, gây ra nhiều biến chứng nghiêm trọng, đe dọa đến sức khỏe, tính mạng người bệnh. Cụ thể:

1. Biến chứng thần kinh

Các biến chứng thần kinh là dấu hiệu nặng nhất khi trẻ nhiễm Enterovirus 71, do virus có khả năng tấn công trực tiếp vào hệ thần kinh trung ương. Ước tính khoảng 0,2 - 1% trẻ em bị nhiễm virus sẽ xuất hiện các biến chứng thần kinh. Các biến chứng bao gồm:

• Viêm não thân não: Đây là biến chứng thần kinh phổ biến nhất, chiếm khoảng 58% các trường hợp biến chứng thần kinh, tiếp theo là viêm màng não vô khuẩn (36%) và viêm não thân não kèm rối loạn chức năng hô hấp tuần hoàn (4%). Virus có thể gây ra rối loạn chức năng hệ thần kinh thực vật, chẳng hạn như huyết áp dao động và xuất huyết/phù phổi. Hầu hết các trường hợp tử vong do xuất huyết phổi ở những bệnh nhân bị viêm não thân não EV71 thường xảy ra trong vòng 24 giờ sau khi nhập viện vì bệnh tiến triển nhanh đến giai đoạn nguy kịch.
• Viêm màng não vô khuẩn: Là một biểu hiện thần kinh thường gặp khác. Triệu chứng gồm đau đầu, sốt, nôn tái phát, thường không có dấu hiệu thần kinh đi kèm. Mặc dù được xem là ít nghiêm trọng hơn viêm não thân não, nhưng bệnh nhân vẫn có thể có tổn thương thân não khi chụp MRI.
• Liệt mềm cấp tính: Thường biểu hiện giống như bại liệt với tình trạng yếu cơ cấp tính ở các chi, nhưng không giống như bại liệt, tỷ lệ hồi phục cao hơn.

2. Biến chứng tim mạch và hô hấp

Các biến chứng tim mạch và hô hấp thường xảy ra sau hoặc song song với tổn thương thần kinh do ảnh hưởng đến hệ thần kinh tự chủ điều khiển chức năng tim và phổi:

• Tăng huyết áp: Huyết áp tăng cao đột ngột.
• Viêm cơ tim: Gây tổn thương cơ tim, làm giảm khả năng bơm máu.
• Phù phổi cấp: Dịch tích tụ trong phổi, gây suy hô hấp cấp, là một trong những nguyên nhân tử vong hàng đầu. Thường biểu hiện triệu chứng khó thở, tím tái, sùi bọt hồng, phổi nhiều ran ẩm.
• Suy tim, trụy mạch: Chức năng tim suy giảm nghiêm trọng, dẫn đến sốc và trụy tuần hoàn.

3. Các biến chứng khác

Nếu không được can thiệp kịp thời, các biến chứng trên có thể dẫn đến những tình trạng cực kỳ nguy hiểm:

• Nhiễm trùng huyết: Cơ thể phản ứng quá mức với nhiễm trùng, gây tổn thương đa cơ quan.
• Suy đa cơ quan: Tổn thương và suy giảm chức năng của nhiều cơ quan cùng lúc (gan, thận, phổi, tim).
• Tử vong: Tỷ lệ tử vong cao ở các ca bệnh có biến chứng thần kinh hoặc tim mạch, đặc biệt nếu nhập viện muộn.

Chẩn đoán và điều trị nhiễm Enterovirus 71

Enterovirus 71 là chủng virus có độc tính thần kinh cao, có thể gây ra nhiều biến chứng nguy hiểm như viêm não, viêm màng não, phù phổi cấp hoặc suy tim. Do đó, việc phát hiện sớm và điều trị kịp thời đóng vai trò vô cùng quan trọng, giúp giảm tỷ lệ biến chứng và ngăn ngừa tử vong.

1. Phương pháp chẩn đoán

Để chẩn đoán nhiễm EV71, bác sĩ sẽ kết hợp giữa việc thăm khám lâm sàng và các xét nghiệm chuyên biệt. Cụ thể:

• Khám lâm sàng: Bác sĩ sẽ kiểm tra các triệu chứng đặc trưng của bệnh tay chân miệng do Enterovirus 71 gây ra như sốt, loét miệng, phát ban phỏng nước ở lòng bàn tay, bàn chân…
• Lấy bệnh phẩm từ dịch hầu họng, dịch tiết mụn nước, vết loét, mẫu phân hoặc dịch não tủy để làm RT-PCR hoặc phân lập virus. Trường hợp không có điều kiện làm PCR, có thể sử dụng test nhanh kháng thể IgM Enterovirus A71 (thực hiện từ ngày thứ 4 của bệnh).
• Thực hiện các xét nghiệm như công thức máu, CRP, đường huyết, điện giải đồ… để đánh giá mức độ nghiêm trọng của bệnh.
• Các xét nghiệm nhằm theo dõi biến chứng của bệnh, bao gồm khí máu, troponin I, xét nghiệm dịch não tủy…
• Nếu nghi ngờ có tổn thương thần kinh trung ương, bác sĩ có thể yêu cầu chụp cộng hưởng từ (MRI) để đánh giá mức độ ảnh hưởng và định hướng điều trị.

2. Nguyên tắc điều trị

Hiện nay chưa có thuốc điều trị đặc hiệu cho nhiễm EV71. Việc điều trị chủ yếu tập trung vào giảm triệu chứng, chăm sóc hỗ trợ và phòng ngừa biến chứng.

Điều trị tại nhà (thể nhẹ)

• Hạ sốt bằng thuốc hạ nhiệt theo chỉ định của bác sĩ.
• Bù nước, điện giải, đảm bảo dinh dưỡng với thức ăn mềm, lỏng, nguội.
• Sát khuẩn nhẹ các vết loét miệng bằng dung dịch phù hợp.
• Giữ vệ sinh thân thể, đặc biệt là tay, miệng và đồ chơi của trẻ sạch sẽ.

Điều trị tại bệnh viện

Đối với trường hợp nặng, cần đưa người bệnh đến bệnh viện ngay để bác sĩ kiểm tra và đưa ra phương pháp điều trị phù hợp. Tại bệnh viện, tùy vào mức độ và tình trạng sức khỏe của người bệnh bác sĩ sẽ chỉ định phương pháp điều trị phù hợp như:

• Theo dõi các yếu tố nhiệt độ, mạch, huyết áp, nhịp thở, tri giác, ran phổi, SpO2.
• Thở oxy, thông đường thở hoặc đặt nội khí quản cho người bệnh thở máy.
• Chỉ định sử dụng thuốc phenobarbital, immunoglobulin, dobutamin, milrinone,… qua tĩnh mạch.
• Nếu xuất hiện bội nhiễm sẽ được điều trị bằng kháng sinh.
• Điều trị co giật, rối loạn nước, cân bằng điện giải.
• Lọc máu liên tục.
• Đo và theo dõi áp lực tĩnh mạch, huyết áp động mạch xâm lấn và điều trị biến chứng (nếu có).

Các biện pháp phòng ngừa lây nhiễm EV71 hiệu quả

EV71 rất nguy hiểm, có thể dẫn đến nhiều biến chứng nghiêm trọng, đe dọa sức khỏe, tính mạng người bệnh. Do đó, phòng ngừa từ sớm là biện pháp ngăn ngừa nguy cơ nhiễm virus cũng như mắc bệnh do virus gây ra hiệu quả nhất. Để phòng bệnh, người dân cần:

• Vắc xin phòng bệnh: Đây là biện pháp phòng ngừa bệnh tay chân miệng do Enterovirus 71 gây ra hiệu quả và tiết kiệm nhất. Vắc xin được nghiên cứu và sản xuất bởi Tập đoàn Substipharm Biologics (Pháp) với công nghệ tiên tiến, chỉ định tiêm cho trẻ từ 2 tháng tuổi đến dưới 6 tuổi với hiệu quả cao, lên đến 96,8%. Mặc dù Việt Nam chưa có vắc xin phòng tay chân miệng nhưng Hệ thống Tiêm chủng VNVC đã ký kết bản ghi nhớ hợp tác với Substipharm Biologics và sẽ sớm đưa vắc xin này về triển khai tiêm tại Việt Nam.
• Vệ sinh cá nhân: Vệ sinh cá nhân sạch sẽ, rửa tay thường xuyên bằng xà phòng và nước sạch, đặc biệt sau khi thay tã cho trẻ, đi vệ sinh và trước khi ăn. Đối với trẻ nhỏ nên hướng dẫn trẻ không mút tay, ngậm đồ chơi hay cắn móng tay. Đồng thời, hướng dẫn trẻ che miệng, mũi khi ho, hắt hơi bằng khăn giấy hoặc khuỷu tay.
• Vệ sinh ăn uống: Đảm bảo ăn chín, uống sôi và không dùng chung các dụng cụ ăn uống với người khác. Đảm bảo nguồn nước sinh hoạt và chế biến thực phẩm sạch sẽ.
• Vệ sinh môi trường và vật dụng: Thường xuyên lau rửa, khử khuẩn các bề mặt và vật dụng trẻ thường xuyên tiếp xúc như đồ chơi, tay nắm cửa, bàn ghế bằng các dung dịch khử khuẩn. Giữ không gian nhà cửa sạch sẽ, thoáng mát,
• Cách ly người bệnh: Khi trẻ có các dấu hiệu của bệnh tay chân miệng cần cách ly trẻ ở nhà, không cho trẻ đến nhà trẻ, trường học hoặc các khu vui chơi để tránh lây bệnh cho người khác.

EV71 là chủng virus có độc tính thần kinh cao và là nguyên nhân hàng đầu gây ra các ca tay chân miệng nặng và tử vong ở trẻ nhỏ. Dù bệnh thường khởi phát với triệu chứng nhẹ nhưng nếu không được điều trị kịp thời có thể dẫn đến biến chứng nghiêm trọng về thần kinh, tim mạch và hô hấp. Do đó, bố mẹ cần chủ động bảo vệ trẻ bằng cách giữ vệ sinh cá nhân, môi trường sạch sẽ, đảm bảo an toàn thực phẩm và theo dõi các triệu chứng bất thường để sớm đưa trẻ đến bệnh viện kịp thời.