Vắc xin cho mọi thế hệ: Giải pháp bảo vệ sức khỏe toàn cầu từ WHO

Vắc xin cho mọi thế hệ được thể hiện qua hành trình tiêm chủng vắc xin trọn đời, từ những mũi vắc xin đầu đời cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, các mũi nhắc lại ở lứa tuổi học đường, đến tiêm phòng trước hôn nhân, trước khi mang thai, trong thai kỳ và cả khi về già, qua đó hình thành một “lá chắn” bảo vệ xuyên suốt vòng đời, gắn liền với từng giai đoạn trưởng thành và phát triển của mỗi người và sự an toàn bền vững của cộng đồng.

Chính vì vậy, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) lựa chọn thông điệp “Vắc xin hiệu quả cho mọi thế hệ” trong Tuần lễ Tiêm chủng Thế giới 2026, khẳng định miễn dịch cần được xây dựng và duy trì suốt đời, không chỉ trong vài năm đầu đời của trẻ.

Theo WHO, nhờ hành trình tiêm chủng liên tục trong 50 năm qua, vắc xin đã cứu sống hơn 150 triệu người, tương đương khoảng 6 sinh mạng được bảo vệ mỗi phút, mỗi ngày. Tỷ lệ sống sót của trẻ sơ sinh toàn cầu tăng khoảng 40%, trong khi hàng chục triệu trẻ em tránh được tàn tật suốt đời do các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm. Đây là một trong những thành tựu y tế cộng đồng lớn nhất lịch sử hiện đại, cho thấy giá trị của vắc xin không chỉ nằm ở việc phòng bệnh trước mắt, mà còn góp phần thay đổi chất lượng sống của nhiều thế hệ.

Năm nay, Tuần lễ Tiêm chủng Thế giới diễn ra từ ngày 24/04 đến 30/04/2026, đồng thời đánh dấu nửa chặng đường của Chương trình Tiêm chủng 2030 (IA2030). WHO kêu gọi các quốc gia tăng cường niềm tin vào vắc xin, phổ cập kiến thức khoa học và đảm bảo cơ hội tiếp cận công bằng cho mọi lứa tuổi. Nếu trước đây tiêm chủng thường tập trung chủ yếu cho trẻ nhỏ, thì hiện nay chiến lược toàn cầu đã chuyển sang tiếp cận theo vòng đời, con người cần được bảo vệ liên tục từ sơ sinh đến tuổi già. Đây là định hướng đặc biệt quan trọng trong bối cảnh nhiều bệnh truyền nhiễm vẫn có nguy cơ bùng phát, trong khi một bộ phận người dân còn chần chừ, thiếu thông tin hoặc trì hoãn tiêm phòng.

Thực tế tại Việt Nam cho thấy, nhiều bệnh truyền nhiễm tưởng như ít phổ biến và đã được kiểm soát tốt nhưng vẫn xuất hiện trở lại tại nhiều địa phương trong những năm gần đây như não mô cầu, sởi, ho gà, cúm mùa, thủy đậu, tay chân miệng… Không ít ca bệnh nặng xảy ra ở nhóm chưa tiêm, tiêm chưa đủ hoặc miễn dịch đã suy giảm theo thời gian nhưng không tiêm nhắc lại.

Chỉ trong chưa đầy 4 tháng đầu năm 2026, cả nước đã ghi nhận 25 ca mắc bệnh do não mô cầu, nhiều ca nghi mắc cùng hàng trăm trường hợp tiếp xúc gần cần theo dõi, trong đó có 5 ca tử vong, hầu hết chưa tiêm hoặc tiêm chưa đủ vắc xin phòng bệnh. Nhiều trường hợp được xác định lây từ bạn học, đồng nghiệp hoặc người thân trong gia đình. Không chỉ não mô cầu, cả nước còn ghi nhận hơn 26.000 ca mắc tay chân miệng và 8 ca tử vong; đồng thời ghi nhận 31.927 ca mắc sốt xuất huyết cùng 4 ca tử vong chỉ trong hơn 3 tháng đầu năm.

Trong bối cảnh đó, Bác sĩ Trần Huỳnh Tấn - Quản lý Y khoa, Hệ thống Tiêm chủng VNVC nhấn mạnh: Chủ động phòng bệnh bằng tiêm chủng đầy đủ, giữ vệ sinh cá nhân, vệ sinh môi trường sống và theo dõi sức khỏe sớm khi có triệu chứng bất thường là giải pháp quan trọng giúp giảm nguy cơ lây nhiễm, biến chứng nặng và tử vong.

“Đây là khoảng trống miễn dịch đang tồn tại âm thầm trong cộng đồng. Trong khi nhiều gia đình chú trọng tiêm chủng cho con nhỏ, không ít người lớn lại chủ quan cho rằng mình khỏe mạnh nên không cần tiêm phòng. Đến khi dịch xuất hiện, hoặc khi nhập viện vì bệnh nặng, biến chứng nguy hiểm, nhiều người mới nhận ra phòng bệnh luôn dễ và ít tốn kém hơn nhiều so với việc chữa bệnh” - Bác sĩ Tấn cho biết.

Ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ trong 2 năm đầu đời, hệ miễn dịch còn non yếu, rất dễ bị tấn công bởi các tác nhân gây bệnh mỗi ngày. Dù ban đầu trẻ nhận được kháng thể thụ động từ mẹ, lượng kháng thể này sẽ giảm nhanh, đặc biệt sau 6 tháng tuổi gần như không còn đủ khả năng bảo vệ. Vì vậy, việc tiêm vắc xin đầy đủ và đúng lịch trong 2 năm đầu đời, sớm nhất từ 6 tuần tuổi với các loại vắc xin 6 trong 1, Rotavirus, Phế cầu, Não mô cầu chính là “chìa khóa” giúp trẻ xây dựng miễn dịch chủ động vững vàng, tạo nền tảng sức khỏe cho cả cuộc đời.

Tuy nhiên, thực tế vẫn còn không ít phụ huynh trì hoãn lịch tiêm vì bận rộn, lo ngại phản ứng sau tiêm hoặc tin vào những thông tin sai lệch trên mạng xã hội. Việc chậm trễ trong lộ trình tiêm chủng có thể khiến trẻ bỏ lỡ “thời điểm vàng” tạo miễn dịch, gia tăng nguy cơ mắc bệnh đúng lúc sức đề kháng yếu nhất. Thậm chí, một số loại vắc xin còn giới hạn độ tuổi tiêm ngừa, như vắc xin phòng tiêu chảy cấp do Rotavirus chỉ định tiêm cho trẻ đến tối đa 8 tháng tháng tuổi, vắc xin 6 trong 1 phòng bạch hầu - ho gà - uốn ván - bại liệt - viêm gan B - viêm phổi, viêm màng não mủ do vi khuẩn HiB chỉ tiêm cho trẻ đến tối đa 24 tháng tuổi. Khi bỏ qua hoặc chậm trễ các mốc tiêm quan trọng này, trẻ có thể không còn phù hợp độ tuổi để tiêm bù.

Những vấn đề này làm gia tăng khoảng trống miễn dịch, khiến trẻ dễ mắc bệnh, bệnh diễn tiến nặng hơn, kéo theo nguy cơ nhập viện, biến chứng và ảnh hưởng đến sự phát triển toàn diện trong những năm đầu đời. Vì vậy, tuân thủ đúng lịch tiêm chủng là giải pháp quan trọng giúp trẻ xây dựng lá chắn bảo vệ ngay từ giai đoạn đầu đời.

Vắc xin dành cho trẻ 0 - 2 tuổi

Bước sang giai đoạn 3 - 8 tuổi, khi trẻ lớn hơn, bắt đầu đi học và khám phá thế giới rộng lớn hơn, nguy cơ lây nhiễm bệnh truyền nhiễm càng gia tăng do tiếp xúc nhiều với bạn bè trong lớp học, sân chơi, xe đưa đón hoặc khu sinh hoạt tập thể. Mỗi mùa tựu trường cũng là thời điểm các bệnh như cúm, thủy đậu, tay chân miệng, sởi dễ bùng phát. Không ít phụ huynh chỉ cho con nghỉ học khi đã sốt cao hoặc phát ban, trong khi trước đó trẻ có thể đã lây bệnh cho nhiều bạn khác.

Đây là thời điểm cần tiêm bổ sung các vắc xin cần thiết và nhắc lại đúng lịch các vắc xin đã tiêm ở giai đoạn trước nhằm duy trì khả năng miễn dịch, bảo vệ sức khỏe và sự phát triển toàn diện cho trẻ, đồng thời giúp giảm nguy cơ lây lan trong trường học và cộng đồng.

Vắc xin dành cho trẻ 3 - 8 tuổi

Ở giai đoạn vị thành niên, đây là nhóm thường bị bỏ quên trong tiêm chủng dù đây là giai đoạn cơ thể có nhiều thay đổi về thể chất, nội tiết, tâm sinh lý và hành vi xã hội. Nhiều em bắt đầu học nội trú, tham gia hoạt động ngoại khóa, du học hoặc đi lại nhiều nơi, khiến nguy cơ mắc các bệnh truyền nhiễm cao hơn.

Lúc này, miễn dịch từ các mũi tiêm thời thơ ấu cũng có thể đã suy giảm, tạo ra “khoảng trống miễn dịch” nếu không được tiêm nhắc đúng lịch. Việc tiêm vắc xin ở độ tuổi này giúp củng cố miễn dịch sẵn có và tăng cường bảo vệ trước các bệnh dễ gây biến chứng nặng như cúm, viêm phổi, viêm não, viêm màng não, ho gà, viêm gan B, uốn ván…

Đặc biệt, đây là thời điểm cần quan tâm đến vắc xin phòng ngừa HPV - tác nhân hàng đầu gây ung thư cổ tử cung, dương vậy, âm đạo, âm hộ, hậu môn và các tình trạng u nhú sinh dục như sùi mào gà, lây chủ yếu qua các tiếp xúc sinh dục. Việc phụ huynh quan tâm và chủ động tìm hiểu, đưa trẻ đi tiêm vắc xin HPV trong giai đoạn này là vô cùng quan trọng, đặc biệt ưu tiên tiêm càng sớm càng tốt trong khoảng 9 - 14 tuổi để tối ưu hiệu quả bảo vệ, cũng như tiết kiệm chi phí tiêm ngừa khi chỉ cần tiêm 2 mũi để hoàn thành phác đồ.

Thực tế hiện nay, nhiều phụ huynh đầu tư mạnh cho ngoại ngữ, kỹ năng mềm, du học nhưng lại quên chuẩn bị nền tảng sức khỏe bằng tiêm chủng cho con trước các cột mốc quan trọng.

Vắc xin dành cho lứa tuổi vị thành niên 9 - 17 tuổi

Tiêm nhắc vắc xin phòng Cúm mùa (nhắc hằng năm) Tiêm bù/tiêm đuổi các vắc xin quan trọng chưa tiêm ở giai đoạn trước theo khuyến cáo của Bác sĩ như: Bạch hầu - Ho gà - Uốn ván Não mô cầu ACYW Não mô cầu B Sởi - Quai bị - Rubella - Thủy đậu Viêm gan A & Viêm gan B Viêm não Nhật Bản Tiêm mới vắc xin HPV phòng ung thư cổ tử cung, các ung thư sinh dục và sùi mào gà.

 Ở nhóm thanh niên, sinh viên cao đẳng, đại học từ 18 tuổi trở lên, đây cũng là giai đoạn quan trọng để rà soát và cập nhật các vắc xin cần thiết, đáp ứng nhu cầu học tập, làm việc và di chuyển trong bối cảnh hội nhập ngày càng cao. Nhiều trường học, doanh nghiệp, quốc gia hoặc chương trình lao động quốc tế hiện yêu cầu hồ sơ tiêm chủng đầy đủ đối với một số bệnh truyền nhiễm phổ biến.

Đây cũng là thời điểm phù hợp để chủ động bảo vệ sức khỏe trước khi lập gia đình, chuẩn bị mang thai, du lịch hoặc định cư nước ngoài. Việc tiêm ngừa đầy đủ giúp giảm nguy cơ mắc bệnh, hạn chế lây nhiễm cho người thân và cộng đồng, đồng thời tạo sự chủ động trong học tập, công việc cũng như các kế hoạch dài hạn của mỗi người. Với những người chưa nhớ rõ lịch sử tiêm chủng, nên kiểm tra sớm để được tư vấn xây dựng lịch tiêm bù phù hợp, tránh bỏ lỡ các mốc bảo vệ cần thiết.

Vắc xin dành cho thanh niên từ 18 tuổi trở lên

Ở người trưởng thành, áp lực công việc, tài chính và chăm lo gia đình khiến việc chăm sóc sức khỏe thường bị xếp sau cùng. Không ít người chỉ đi khám khi đã có triệu chứng, trong khi vắc xin là biện pháp chủ động giúp phòng nhiều bệnh có thể ảnh hưởng lớn đến thu nhập và chất lượng sống. Một đợt cúm nặng, viêm phổi hay zona thần kinh có thể khiến người lao động nghỉ việc dài ngày, giảm hiệu suất, phát sinh chi phí điều trị và ảnh hưởng cả gia đình. Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh, làm việc văn phòng kín, thường xuyên di chuyển bằng máy bay, tàu xe, nguy cơ lây nhiễm bệnh ở người lớn ngày càng rõ rệt hơn trước.

Đặc biệt, tiêm chủng trước hôn nhân, trước mang thai và trong thai kỳ đang trở thành xu hướng chăm sóc sức khỏe văn minh ở nhiều quốc gia. Thực tế tại Việt Nam, nhiều cặp đôi chuẩn bị kỹ cho đám cưới, nhà cửa, tài chính nhưng chưa chú ý đúng mức đến tiêm phòng trước khi có con. Trong khi đó, khi bước vào giai đoạn mang thai, hệ miễn dịch của người mẹ bị suy giảm do những thay đổi sinh lý, đồng thời việc hạn chế sử dụng một số loại thuốc làm tăng nguy cơ mắc bệnh và khiến bệnh dễ diễn tiến nặng hơn.

Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe người mẹ mà còn tác động trực tiếp đến thai nhi, vốn phụ thuộc vào kháng thể từ mẹ. Thai nhi có nguy cơ đối mặt với dị tật, chậm phát triển, sinh non hoặc thai lưu nếu mẹ mắc bệnh truyền nhiễm. Vì vậy, tiêm vắc xin đầy đủ, đúng lịch trước và trong thai kỳ là giải pháp quan trọng giúp tăng cường miễn dịch, bảo vệ toàn diện cho cả mẹ và bé, giảm thiểu nguy cơ biến chứng. Đặc biệt, một số vắc xin như cúm, bạch hầu, ho gà, uốn ván, RSV… khi tiêm trong thai kỳ còn giúp truyền kháng thể qua nhau thai, bảo vệ trẻ sơ sinh trong những tháng đầu đời.

Vắc xin dành cho phụ nữ chuẩn bị và đang mang thai

Khi về già, giá trị của tiêm chủng càng rõ rệt hơn khi tuổi thọ tăng lên nhưng nhiều người đồng thời sống chung với bệnh nền tim mạch, đái tháo đường, hen suyễn, suy thận, ung thư, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính - COPD… Đây là nhóm thường có hệ miễn dịch suy giảm, dễ nhiễm trùng và có nguy cơ cao gặp biến chứng nặng như viêm phổi, suy hô hấp, suy đa tạng, thậm chí tử vong. Ngược lại, nhiễm trùng cũng có thể làm bệnh mạn tính mất kiểm soát. Những đợt diễn biến này có thể để lại di chứng lâu dài, đặc biệt ở người cao tuổi.

Chỉ một đợt cúm hoặc viêm phổi cũng có thể khiến sức khỏe suy giảm nghiêm trọng, kéo dài thời gian nằm viện, mất khả năng tự chăm sóc và tạo gánh nặng lớn cho con cháu. Trong xã hội hiện đại, không phải gia đình nào cũng có đủ thời gian và nguồn lực chăm sóc người già dài ngày nếu bệnh nặng xảy ra. Vì vậy, tiêm chủng cho người lớn tuổi không chỉ là bảo vệ cá nhân mà còn giúp giảm gánh nặng y tế và xã hội trong bối cảnh già hóa dân số ngày càng nhanh.

Vắc xin quan trọng cho người cao tuổi, có bệnh nền

Bác sĩ Tấn cho biết một trong những rào cản lớn hiện nay không phải thiếu vắc xin, mà là thiếu thông tin đúng và tâm lý trì hoãn. Nhiều người nghĩ rằng khi khỏe mạnh thì chưa cần tiêm hoặc đợi có dịch mới đi tiêm. Tuy nhiên, vắc xin cần thời gian để cơ thể tạo kháng thể, vì vậy tiêm sớm luôn hiệu quả hơn tiêm muộn. Cũng có người lo ngại phản ứng sau tiêm nhưng lại xem nhẹ nguy cơ biến chứng thật sự của bệnh truyền nhiễm. Đây là lý do WHO và các cơ quan y tế liên tục nhấn mạnh vai trò truyền thông khoa học, minh bạch và dễ hiểu để người dân tự tin đưa ra quyết định đúng đắn.

Để hiện thực hóa mục tiêu “vắc xin cho mọi thế hệ”, WHO cùng các đối tác y tế toàn cầu xác định 4 định hướng trọng tâm: (1) Củng cố bằng chứng khoa học và thực tiễn về hiệu quả vắc xin; (2) Nâng cao năng lực truyền thông y tế để nhân viên y tế tư vấn rõ ràng, thấu cảm; (3) Tăng hiểu biết cộng đồng về độ an toàn và hiệu quả của vắc xin; đồng thời (4) Xây dựng niềm tin xã hội thông qua minh bạch, trách nhiệm và công bằng trong tiếp cận tiêm chủng. Đây cũng là những yếu tố mà ngành y tế Việt Nam nói chung và Hệ thống Tiêm chủng VNVC đang từng bước thúc đẩy nhằm nâng cao tỷ lệ bao phủ vắc xin trong dân cư.

Bác sĩ Tấn khuyến cáo mỗi gia đình nên xem lại hồ sơ tiêm chủng của tất cả thành viên, không chỉ trẻ nhỏ mà cả cha mẹ và ông bà. Người chuẩn bị mang thai, người có bệnh nền, người thường xuyên đi công tác, du lịch hoặc làm việc môi trường đông người nên được tư vấn lịch tiêm phù hợp. Doanh nghiệp, trường học và cộng đồng cũng cần thúc đẩy văn hóa phòng bệnh chủ động thay vì chỉ phản ứng khi dịch xảy ra.

“Vắc xin cho mọi thế hệ” không đơn thuần là một chiến dịch y tế toàn cầu, mà phản ánh đúng nhu cầu của xã hội hôm nay: sống lâu hơn, khỏe hơn và an tâm hơn trước những rủi ro khó lường. Mỗi mũi tiêm không chỉ bảo vệ một nhân, mà còn giúp giữ nhịp học tập của trẻ em, năng suất lao động của người trưởng thành, sự an vui của người cao tuổi và sự ổn định của cả gia đình. Trong thời đại nhiều biến động, miễn dịch chủ động chính là khoản đầu tư bền vững và thiết thực nhất cho tương lai.

BÀI VIẾT CÙNG CHỦ ĐỀ