Nắng nóng xuất hiện sớm, gay gắt hơn: Cảnh giác loạt bệnh truyền nhiễm và rủi ro sức khỏe mùa hè

Việt Nam 2026, nắng nóng đến sớm, kéo dài và gay gắt tại nhiều khu vực đang làm gia tăng nguy cơ mắc các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, say nắng, ngộ độc thực phẩm, bệnh tim mạch, hô hấp. Người dân cần chủ động tiêm vắc xin sớm, tiêm đầy đủ đúng lịch, uống đủ nước, hạn chế ra ngoài giờ nắng gắt, tăng đề kháng và theo dõi sức khỏe sát sao để phòng bệnh hiệu quả.

Những ngày gần đây, nhiều tỉnh thành trên cả nước liên tiếp ghi nhận nền nhiệt tăng cao, trong đó khu vực Nam Bộ chịu đợt nắng nóng diện rộng với mức nhiệt phổ biến từ 35 - 37 độ C, có nơi vượt ngưỡng 37 độ C. Khu vực miền Tây Nam Bộ cũng nóng mạnh với Châu Đốc gần 36 độ C và Cần Thơ xấp xỉ 36 độ C. Theo cơ quan khí tượng, gió tây nam là yếu tố thường mang mưa đến Nam Bộ năm nay lại xuất hiện muộn, khiến nắng nóng tiếp tục kéo dài, người dân phải trải qua những ngày oi bức gay gắt ngay từ đầu mùa.

Trong khi đó, tại nhiều cơ sở y tế, số ca khám và nhập viện do các bệnh liên quan thời tiết nắng nóng có xu hướng tăng. Một số bệnh viện tuyến tỉnh ghi nhận nhiều trẻ mắc sởi, sốt cao, phát ban, mệt mỏi cần theo dõi sát để hạn chế biến chứng.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) nhiều lần cảnh báo biến đổi khí hậu là một trong những mối đe dọa sức khỏe toàn cầu cấp bách nhất hiện nay. Nếu trước đây nắng nóng chủ yếu được xem là vấn đề môi trường, thì nay các bằng chứng khoa học cho thấy nhiệt độ tăng cao, mưa nắng thất thường, độ ẩm thay đổi đang trực tiếp làm biến đổi mô hình dịch tễ tại nhiều quốc gia.

Bác sĩ Nguyễn Đức Bá Đạt, Quản lý Y khoa, Hệ thống Tiêm chủng VNVC, lý giải các yếu tố khí hậu như nhiệt độ, độ ẩm và biến động thời tiết có thể tác động trực tiếp đến sự tồn tại, sinh sôi và khả năng lây truyền của nhiều loại vi khuẩn, virus cũng như các vật trung gian truyền bệnh. Đáng lưu ý, khi nhiệt độ tăng cao, nguy cơ mắc các bệnh truyền nhiễm từ động vật sang người, các bệnh lây truyền qua thực phẩm, nguồn nước và côn trùng có xu hướng gia tăng nhanh chóng. Khi nắng nóng kéo dài, thực phẩm dễ ôi thiu, nguồn nước dễ ô nhiễm, muỗi sinh sản mạnh tại nơi đọng nước sau mưa.

Ngoài ra, khi thời tiết nóng lên khiến cơ thể dễ mất nước, rối loạn điện giải, suy giảm sức đề kháng; việc ở phòng kín, dùng điều hòa liên tục cũng làm tăng nguy cơ bệnh hô hấp. Trẻ em, người cao tuổi và người có bệnh nền là những nhóm dễ bị ảnh hưởng nhất. Khi cơ thể mệt mỏi vì nắng nóng, nguy cơ mắc bệnh và biến chứng cũng cao hơn bình thường - Bác sĩ Đạt chia sẻ.

Những bệnh truyền nhiễm dễ gia tăng trong mùa nắng nóng

Bác sĩ Đạt khuyến cáo người dân cần đặc biệt lưu ý các bệnh truyền nhiễm có nguy cơ cao gia tăng trong thời điểm nắng nóng kéo dài như:

1. Bệnh do não mô cầu

Thời tiết oi bức khi bước vào mùa hè, cùng với nhu cầu sinh hoạt tập thể tăng cao như ở ký túc xá, trường học, các hoạt động trại hè, du lịch và di chuyển thường xuyên, khiến việc tiếp xúc gần giữa các cá nhân gia tăng, từ đó tạo điều kiện thuận lợi cho bệnh do não mô cầu lây lan. Đáng lưu ý, tỷ lệ người lành mang trùng trong hầu họng không biểu hiện triệu chứng chiếm khoảng 10 - 20% dân số, tiềm ẩn nguy cơ cao lây lan âm thầm trong cộng đồng, tỷ lệ này thậm chí còn cao hơn trong các đợt dịch. Hơn hết, nguy cơ lây nhiễm chéo đặc biệt cao ở lứa tuổi thanh thiếu niên, nhóm thường xuyên sinh hoạt tập trung, tham gia hoạt động ngoại khóa, dã ngoại và tụ tập đông người trong các không gian kín, đông đúc.

Bệnh do não mô cầu là các bệnh nhiễm khuẩn cấp tính khởi phát đột ngột với các triệu chứng như sốt cao, đau đầu dữ dội, buồn nôn, nôn, cứng cổ và có thể xuất hiện ban xuất huyết. Bệnh diễn tiến nhanh và nguy hiểm, với tỷ lệ tử vong khoảng 10 - 15% ngay cả khi đã điều trị kháng sinh phù hợp và có thể lên tới 40% ở những bệnh nhân bị nhiễm trùng huyết do não mô cầu

2. Sốt xuất huyết

Thời tiết nóng lên tạo điều kiện thuận lợi để các bệnh muỗi truyền phát triển và lây lan mạnh trong cộng đồng. Nghiên cứu chỉ ra, khi nhiệt độ vượt ngưỡng đặc trưng của từng khu vực, vòng đời của muỗi truyền bệnh sốt xuất huyết sẽ rút ngắn, mật độ muỗi tăng nhanh và tần suất đốt cao hơn. Một phân tích tổng hợp ước tính, tỷ lệ mắc sốt xuất huyết có thể tăng khoảng 13% với mỗi 1°C nhiệt độ tăng.

Theo thông tin của Bộ Y tế, từ đầu năm 2026 đến tháng 4, hệ thống giám sát đã ghi nhận gần 32.000 trường hợp mắc sốt xuất huyết, trong đó có 4 trường hợp tử vong. Dự báo số ca tiếp tục gia tăng, đặc biệt trong giai đoạn cao điểm từ tháng 5, khi bắt đầu vào hè nắng nóng

Sốt xuất huyết là bệnh do virus Dengue lây truyền qua vết đốt của muỗi, chủ yếu là muỗi vằn Aedes aegypti. Bệnh khởi phát các triệu chứng như sốt cao đột ngột, đau đầu, đau nhức cơ thể, buồn nôn và phát ban; một số trường hợp có thể diễn tiến nặng gây sốc xuất huyết, hạ tiểu cầu, hôn mê, suy đa tạng, thậm chí tử vong.

3. Viêm não Nhật Bản

Một bệnh do muỗi truyền khác cũng có xu hướng gia tăng mạnh trong mùa nắng nóng là viêm não Nhật Bản. Đây là bệnh truyền nhiễm virus cấp tính do muỗi Culex truyền, thường có xu hướng tăng theo mùa nắng nóng và đầu mùa mưa, đặc biệt từ khoảng tháng 5 đến tháng 7 hằng năm. Đây là giai đoạn thời tiết nóng ẩm, mưa xen kẽ tạo điều kiện thuận lợi cho trung gian truyền bệnh như muỗi sinh sôi mạnh, làm gia tăng nguy cơ lây nhiễm trong cộng đồng.

4. Bệnh dại

Thời tiết nắng nóng là “mùa cao điểm” bùng phát bệnh dại ở chó và mèo, nguồn lây truyền chính virus dại sang người. Khi thời tiết nóng bức, con vật dễ trở nên kích động, hung dữ hơn; đồng thời hoạt động ngoài trời của con người cũng tăng lên, kéo theo nguy cơ bị cắn hoặc tiếp xúc với nguồn lây.

Bệnh dại là bệnh truyền nhiễm cực kỳ nguy hiểm với tỷ lệ tử vong gần như 100% nếu đã khởi phát triệu chứng, Bác sĩ Bá Đạt nhấn mạnh.

5. Tay chân miệng

Tay chân miệng có xu hướng bùng phát đỉnh dịch vào thời điểm nắng nóng. Hiện bệnh đang gia tăng mạnh trong những ngày đầu hè với nhiều diễn tiến phức tạp, cả nước đã ghi nhận khoảng 26.000 ca bệnh, khu vực phía Nam chiếm khoảng 70%, nơi có nền nhiệt cao gần như quanh năm, tạo điều kiện cho virus lưu hành và lây lan.

Tay chân miệng thường gặp ở trẻ sơ sinh và trẻ em dưới 5 tuổi, biểu hiện điển hình là sốt, lở loét đau ở miệng và phát ban có mụn nước ở tay, chân và mông. Bệnh có thể diễn tiến nhẹ và tự khỏi, nhưng cũng có thể dẫn đến các biến chứng thần kinh và tim mạch.

6. Thủy đậu

Thủy đậu cũng là bệnh truyền nhiễm có khả năng bùng phát trong giai đoạn vào hè, khi điều kiện thời tiết nóng ẩm, mật độ sinh hoạt tập trung cao như khu dân cư đông đúc, nguy cơ lây lan tăng rõ rệt. Đáng lưu ý, không gian kín, thông gió kém cùng thói quen tiếp xúc gần khiến virus dễ dàng phát tán và gây thành các ổ dịch nhỏ trong cộng đồng.

7. Sởi

Sởi không phải là bệnh đặc trưng bùng phát theo mùa nóng, mà có thể xuất hiện quanh năm do lây truyền qua đường hô hấp. Tuy nhiên, bệnh thường có xu hướng tăng mạnh vào mùa khô ở vùng nhiệt đới, khi người dân sinh hoạt trong không gian kín và mật độ tiếp xúc cao hơn.

8. Bệnh đường tiêu hóa

Mùa nóng là thời điểm vi khuẩn gây tiêu chảy, tả, lỵ, salmonella… phát triển nhanh trong thức ăn bảo quản không đúng cách, cùng những thay đổi trong thói quen ăn uống, làm gia tăng nguy cơ mắc các bệnh tiêu hóa như tiêu chảy, ngộ độc thực phẩm. Người bệnh có thể đau bụng, tiêu chảy, nôn ói, sốt, mất nước. Trường hợp nặng có thể tụt huyết áp, suy kiệt, đặc biệt nguy hiểm ở trẻ nhỏ và người già.

Đáng chú ý, nguy cơ nhiễm khuẩn đường ruột cũng tăng lên rõ rệt, trong đó điển hình là bệnh tả, với khả năng bùng phát dịch có thể tăng gấp 6 lần khi nhiệt độ môi trường tăng cao.

Những rủi ro sức khỏe khác trong nắng nóng

Không chỉ làm gia tăng bệnh truyền nhiễm, nắng nóng kéo dài còn có thể gây nhiều biến cố sức khỏe nguy hiểm nếu người dân chủ quan. Theo khuyến cáo của Bác sĩ Đạt, khi cơ thể phải tiếp xúc lâu với nền nhiệt cao hoặc môi trường oi bức, khả năng điều hòa thân nhiệt có thể bị quá tải, dẫn đến say nắng, say nóng, rối loạn tim mạch và tăng nguy cơ đột quỵ.

1. Say nắng, say nóng

Say nắng, say nóng xảy ra khi cơ thể không kịp tản nhiệt sau thời gian dài ở ngoài trời hoặc làm việc trong môi trường nóng bức. Tình trạng này thường gặp ở người lao động ngoài trời, người cao tuổi, trẻ nhỏ, người có bệnh nền và người uống không đủ nước.

Dấu hiệu nhẹ thường gồm mệt mỏi, khát nước nhiều, hoa mắt, chóng mặt, chuột rút, tim đập nhanh, da nóng đỏ hoặc vã mồ hôi nhiều. Nếu không xử trí kịp thời, người bệnh có thể chuyển nặng với các biểu hiện như đau đầu dữ dội, khó thở, buồn nôn, nôn ói, co giật, ngất xỉu, rối loạn ý thức, hôn mê, thậm chí đe dọa tính mạng.

Khi gặp trường hợp nghi say nắng, cần nhanh chóng đưa người bệnh vào nơi mát, thoáng khí; nới lỏng quần áo; chườm mát tại vùng cổ, nách, bẹn để hạ nhiệt. Nếu người bệnh còn tỉnh táo, có thể cho uống từng ngụm nhỏ nước mát hoặc dung dịch bù nước đúng cách. Nếu có dấu hiệu nặng như lơ mơ, co giật, khó thở hoặc ngất, cần gọi cấp cứu hoặc đưa đến cơ sở y tế gần nhất ngay lập tức.

2. Tăng nguy cơ tim mạch, đột quỵ

Bác sĩ cảnh báo, thời tiết nắng nóng khiến cơ thể mất nước nhanh, máu có xu hướng cô đặc hơn, tim phải làm việc nhiều hơn để duy trì tuần hoàn. Điều này có thể làm huyết áp dao động bất thường, tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim, tai biến mạch máu não và đột quỵ, đặc biệt ở người có sẵn bệnh tăng huyết áp, tim mạch, đái tháo đường hoặc người lớn tuổi.

Ngoài ra, việc di chuyển đột ngột từ phòng điều hòa lạnh ra môi trường nắng nóng cũng có thể gây co mạch, sốc nhiệt, làm cơ thể không kịp thích nghi. Đây là yếu tố nguy hiểm nhưng thường bị bỏ qua trong sinh hoạt hằng ngày.

Chủ động phòng bệnh, bảo vệ sức khỏe mùa nắng nóng

Để hạn chế tác động tiêu cực của thời tiết nắng nóng và chủ động phòng ngừa bệnh tật, Bác sĩ Đạt nhấn mạnh tiêm ngừa vắc xin là một trong những biện pháp phòng bệnh quan trọng, phụ huynh cần rà soát lịch tiêm của bản thân và gia đình, đặc biệt với trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ chuẩn bị mang thai, người có bệnh nền và người thường xuyên di chuyển, du lịch hoặc làm việc nơi đông người; đưa cả gia đình tiêm tiêm ngừa sớm - đầy đủ - đúng lịch theo khuyến cáo.

Tiêm chủng không chỉ giúp cơ thể tạo miễn dịch chủ động, giảm nguy cơ mắc bệnh mà còn góp phần hạn chế lây lan trong cộng đồng, đặc biệt là ở nhóm có hệ miễn dịch còn non yếu như trẻ em, Bác sĩ Đạt cho biết.

Một số vắc xin ưu tiên tiêm phòng mùa nắng nóng

Bên cạnh tiêm chủng, người dân cần duy trì lối sống khoa học để bảo vệ sức khỏe. Người dân cần xây dựng chế độ sinh hoạt và chăm sóc sức khỏe khoa học, hợp lý. Cần đảm bảo ăn uống đầy đủ, cân đối, ưu tiên các thực phẩm an toàn, hợp vệ sinh. Hạn chế ra ngoài vào khung giờ nắng gắt từ trưa đến chiều; đội mũ, mặc quần áo thoáng mát khi ra đường; không lao động quá sức ngoài trời.

Người lớn nên duy trì lượng nước uống tối thiểu từ 1,5 - 2 lít mỗi ngày để bù nước và hỗ trợ quá trình điều hòa thân nhiệt, trong khi trẻ em nên được bổ sung nước theo nhu cầu, đặc biệt khi có dấu hiệu khát hoặc vận động nhiều. Đồng thời, tăng cường sử dụng rau xanh, trái cây tươi nhằm cung cấp đầy đủ vitamin, khoáng chất và chất xơ, giúp nâng cao sức đề kháng, hỗ trợ cơ thể chống lại tác nhân gây bệnh.

Người có bệnh nền cần dùng thuốc đều đặn theo hướng dẫn bác sĩ, theo dõi huyết áp thường xuyên và đi khám ngay khi có dấu hiệu bất thường như đau ngực, khó thở, yếu liệt tay chân, nói khó hoặc chóng mặt dữ dội.

Bên cạnh chế độ dinh dưỡng, việc giữ gìn vệ sinh cá nhân và môi trường sống cũng đóng vai trò quan trọng. Cần rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, đặc biệt trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh; giữ gìn nhà cửa thông thoáng, sạch sẽ; hạn chế sử dụng thực phẩm không đảm bảo an toàn trong điều kiện thời tiết nắng nóng để giảm nguy cơ mắc các bệnh đường tiêu hóa và bệnh truyền nhiễm.