Sốt xuất huyết do virus Hanta: Những điểm chớ xem thường

Sốt xuất huyết do virus Hanta là thể bệnh lâm sàng nặng và hiếm gặp nhưng có thể diễn tiến nhanh và gây biến chứng nguy hiểm, đặc biệt ảnh hưởng đến thận và hệ tuần hoàn. Bệnh lây từ động vật gặm nhấm sang người thông qua tiếp xúc với nước tiểu, phân hoặc môi trường nhiễm mầm bệnh.

Sốt xuất huyết do virus Hanta là gì?

Sốt xuất huyết do virus Hanta, còn gọi là sốt xuất huyết kèm suy thận (HFRS) gây ra. Đây là bệnh truyền nhiễm cấp tính do các virus thuộc chi Hantavirus gây ra, có khả năng lây từ động vật sang người. Nguồn lây chủ yếu là các loài gặm nhấm như chuột, thông qua tiếp xúc với nước tiểu, phân hoặc nước bọt chứa virus.

Nguy cơ nhiễm bệnh tăng cao khi con người tiếp xúc với môi trường có chuột như dọn dẹp không gian kín, làm nông - lâm nghiệp hoặc sinh sống trong khu vực có nhiều loài gặm nhấm. Trong một số trường hợp hiếm, virus cũng có thể lây qua vết cắn của chuột.

Mức độ bệnh có thể khác nhau tùy theo chủng virus. Một số chủng như Hantaan hay Dobrava thường gây bệnh nặng, trong khi các chủng như Seoul, Saaremaa hoặc Puumala thường diễn tiến nhẹ hơn. Các chủng virus này phân bố rộng rãi trên thế giới, đặc biệt tại châu Á, châu Âu và một số khu vực khác.

Các dấu hiệu của sốt xuất huyết kèm suy thận do Hantavirus qua từng giai đoạn

Sốt xuất huyết kèm suy thận do Hantavirus thường có thời gian ủ bệnh khoảng 2 - 4 tuần (có thể dao động từ 10 ngày đến 6 tuần) và diễn tiến qua 5 giai đoạn đặc trưng. Mỗi giai đoạn có những biểu hiện riêng, phản ánh mức độ ảnh hưởng của virus lên cơ thể: (2)

1. Giai đoạn sốt 

Giai đoạn sốt kéo dài 3 - 6 ngày, khởi phát đột ngột với sốt cao, kèm theo đau đầu, đau cơ (đặc biệt vùng lưng, đùi), mệt mỏi, khát nước. Người bệnh có thể buồn nôn, nôn, đau bụng, chóng mặt, nhìn mờ và đỏ bừng mặt.

2. Hạ huyết áp và xuất huyết

Ở các trường hợp nặng, sau giai đoạn sốt sẽ xuất hiện tụt huyết áp, giảm tiểu cầu, tăng bạch cầu và rối loạn đông máu (DIC). Tình trạng rò rỉ mạch máu gây phù, chấm xuất huyết dưới da, cô đặc máu. Bệnh nhân có thể chảy máu cam, bầm tím, nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen. Trường hợp nặng có thể dẫn đến sốc và tử vong chỉ sau 4 - 5 ngày từ khi khởi phát.

3. Bí tiểu, thiểu niệu

Đây là giai đoạn biểu hiện rõ suy thận với các dấu hiệu như tiểu ít, tiểu máu, protein niệu. Cơ thể bắt đầu tích tụ dịch và chất độc. Tỷ lệ xuất huyết có thể gặp ở khoảng 10% bệnh nhân nhiễm chủng nhẹ và lên đến 30 - 70% ở các chủng nặng.

4. Đa niệu, tiểu nhiều

Thường xuất hiện từ ngày thứ 9 - 14 của bệnh. Lượng nước tiểu tăng lên đáng kể, ngay cả ở những trường hợp trước đó không có thiểu niệu. Giai đoạn này vẫn có thể kèm theo huyết áp thấp và nguy cơ rối loạn điện giải.

5. Giai đoạn hồi phục

Sau 3 - 6 tuần, các triệu chứng dần cải thiện, chức năng thận phục hồi. Tuy nhiên, người bệnh có thể vẫn còn mệt mỏi, yếu cơ và tiểu nhiều. Cân nặng tăng trở lại chậm, quá trình hồi phục hoàn toàn có thể kéo dài vài tuần đến vài tháng. Phục hồi sau nhiễm trùng có thể mang lại khả năng bảo vệ suốt đời.

Nguyên do và cơ chế gây bệnh sốt xuất huyết kèm theo suy thận do virus Hanta

Sốt xuất huyết kèm suy thận do virus Hanta là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm lây từ động vật sang người, đặc trưng bởi tình trạng sốt cao, xuất huyết, rối loạn huyết động và tổn thương thận cấp. Bệnh có thể diễn tiến nặng, đe dọa tính mạng nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời.

1. Virus Hanta gây xuất huyết kèm suy thận do cơ chế nào?

Sốt xuất huyết kèm suy thận do Hantavirus là hậu quả của một chuỗi rối loạn phức tạp trong cơ thể sau khi hít phải virus từ môi trường nhiễm bẩn. Sau khi xâm nhập, virus lan truyền qua các tế bào miễn dịch như đại thực bào và tấn công chủ yếu vào hệ mạch máu, đặc biệt là vi mạch tại thận.

Ba cơ chế chính gây bệnh bao gồm:

• Tăng tính thấm thành mạch: Virus làm tổn thương lớp nội mô mạch máu, khiến hàng rào bảo vệ bị suy yếu. Điều này dẫn đến tình trạng rò rỉ dịch và protein ra ngoài lòng mạch, gây phù nề, cô đặc máu và giảm thể tích tuần hoàn.
• Rối loạn đông máu: Nhiễm virus kích hoạt hệ thống đông máu, gây tiêu thụ các yếu tố đông máu và tiểu cầu. Hệ quả là giảm tiểu cầu, xuất huyết và trong trường hợp nặng có thể dẫn đến đông máu nội mạch lan tỏa (DIC).
• Phản ứng miễn dịch quá mức (cơn bão cytokine): Cơ thể phản ứng mạnh mẽ với virus bằng cách giải phóng hàng loạt cytokine gây viêm. Phản ứng này góp phần làm tổn thương mô, đặc biệt là thận, và khiến bệnh diễn tiến nặng hơn.

Tại thận, sự tăng tính thấm mạch máu làm cầu thận mất chức năng lọc, dẫn đến protein niệu và giảm mức lọc cầu thận. Đồng thời, tổn thương trực tiếp ống thận và viêm mô kẽ làm suy giảm chức năng thận nghiêm trọng, gây thiểu niệu hoặc suy thận cấp.

Đáng chú ý, các triệu chứng thường xuất hiện muộn, cho thấy phản ứng miễn dịch đóng vai trò quan trọng trong cơ chế bệnh sinh, hơn là sự phá hủy trực tiếp của virus lên tế bào. Đây cũng là lý do khiến bệnh có thể diễn tiến nhanh và nặng nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời.

⇒ Tham khảo thêm bài viết: Suy thận do sốt xuất huyết

2. Tác nhân gây bệnh

Hội chứng sốt xuất huyết kèm suy thận do các chủng virus thuộc chi Hantavirus gây ra, trong đó phổ biến nhất tại châu Á và châu Âu gồm: Hantaan, Seoul, Puumala và Dobrava-Belgrade. Mỗi chủng virus có đặc điểm phân bố địa lý, vật chủ trung gian và mức độ gây bệnh khác nhau.

Tại Đông Á, virus Hantaan là nguyên nhân hàng đầu, thường gây thể bệnh nặng và lây truyền qua chuột đồng sọc. Virus Seoul có phạm vi phân bố toàn cầu do vật chủ là chuột nâu, thường gây bệnh ở mức độ trung bình. Trong khi đó, virus Puumala phổ biến ở Bắc và Trung Âu, thường gây thể nhẹ hơn và liên quan đến chuột đồng rừng. Virus Dobrava-Belgrade xuất hiện chủ yếu ở Nam Âu, với mức độ nặng nhẹ thay đổi tùy theo từng kiểu gen.

Các loài gặm nhấm nhiễm virus đóng vai trò là ổ chứa tự nhiên và có thể lây lan mầm bệnh qua nước tiểu, phân, nước bọt hoặc máu. Con người chủ yếu nhiễm bệnh khi hít phải các hạt khí dung chứa virus từ môi trường bị ô nhiễm, hoặc tiếp xúc trực tiếp với nguồn lây. Ngoài ra, virus cũng có thể lan truyền giữa các loài gặm nhấm qua tiếp xúc, cắn, gãi hoặc ăn phải thức ăn nhiễm bẩn.

Hantavirus có khả năng tồn tại ngoài môi trường trong nhiều ngày, đặc biệt trong điều kiện mát và ẩm, làm tăng nguy cơ lây nhiễm nếu không đảm bảo vệ sinh và kiểm soát tốt nguồn lây từ loài gặm nhấm.

3. Những ai có nguy cơ cao mắc bệnh

Bệnh do virus Hanta thường gặp ở người trưởng thành, đặc biệt trong độ tuổi 20 - 50 và hiếm gặp ở trẻ nhỏ dưới 10 tuổi hoặc người cao tuổi. Thống kê cũng cho thấy nam giới có tỷ lệ mắc bệnh cao hơn nữ giới, chủ yếu do đặc thù công việc và mức độ tiếp xúc với môi trường nguy cơ.

Những nhóm đối tượng có nguy cơ cao bao gồm:

• Nông dân, người thường xuyên làm việc ngoài đồng ruộng;
• Công nhân chăn nuôi hoặc nuôi động vật thí nghiệm;
• Nhân viên phòng thí nghiệm, đặc biệt là nơi nghiên cứu hoặc giám sát loài gặm nhấm;
• Các nhà sinh học, nghiên cứu thực địa;
• Quân nhân, người làm nhiệm vụ ngoài trời;
• Thợ săn, người thường xuyên đi rừng, cắm trại.

Đây đều là những nhóm có khả năng tiếp xúc nhiều với môi trường có loài gặm nhấm hoặc chất thải của chúng, nguồn lây truyền chính của Hantavirus. Việc nhận diện đúng nhóm nguy cơ sẽ giúp chủ động áp dụng các biện pháp phòng tránh hiệu quả hơn. (3)

Chẩn đoán phân biệt sốt xuất huyết kèm suy thận do Hantavirus với các bệnh gần giống bằng cách nào?

Để phân biệt HFRS với các bệnh có triệu chứng tương tự như cúm, sốt xuất huyết hay viêm phổi, bác sĩ thường chỉ định các xét nghiệm chuyên sâu nhằm phát hiện virus hoặc đáp ứng miễn dịch của cơ thể.

1. Xét nghiệm huyết thanh học

Đây là nhóm phương pháp được sử dụng phổ biến để phát hiện kháng thể IgM và IgG chống lại virus Hanta. Một số kỹ thuật thường áp dụng gồm:

• Miễn dịch huỳnh quang (IFA);
• Miễn dịch enzyme (ELISA);
• Western Blot;
• Phản ứng ngăn ngưng kết hồng cầu (HI);
• Miễn dịch phóng xạ (RIA);
• Trung hòa giảm đám hoại tử (PRNT).

Các xét nghiệm này giúp xác định cơ thể đã hoặc đang nhiễm virus thông qua phản ứng miễn dịch đặc hiệu.

2. Xét nghiệm phát hiện virus

Trong một số trường hợp, virus có thể được phân lập từ mẫu bệnh phẩm trên các dòng tế bào nuôi cấy như Vero E6 hoặc LLC-MK2, sau đó nhận diện bằng kỹ thuật miễn dịch huỳnh quang với kháng thể đơn dòng.

Ngoài ra, kỹ thuật RT-PCR là phương pháp hiện đại giúp phát hiện trực tiếp vật chất di truyền của virus, cho kết quả nhanh và có độ chính xác cao, đặc biệt hữu ích trong giai đoạn sớm của bệnh.

Hướng chữa trị và chăm sóc sốt xuất huyết do virus Hanta hiện nay

Hiện nay, chưa có thuốc điều trị đặc hiệu cho nhiễm Hantavirus, do đó việc điều trị sốt xuất huyết kèm suy thận chủ yếu mang tính hỗ trợ và kiểm soát biến chứng, tùy theo giai đoạn bệnh và mức độ nặng nhẹ của từng bệnh nhân.

Điều trị hỗ trợ theo tình trạng lâm sàng:

• Truyền dịch và cân bằng điện giải: Giúp duy trì huyết áp, ổn định tuần hoàn và hạn chế tình trạng sốc. Việc truyền dịch cần được kiểm soát chặt chẽ để tránh quá tải, đặc biệt khi chức năng thận suy giảm.
• Hỗ trợ đông máu: Trong trường hợp giảm tiểu cầu nặng hoặc rối loạn đông máu (DIC), có thể chỉ định truyền tiểu cầu nhằm giảm nguy cơ xuất huyết và tử vong.
• Điều trị suy thận: Khi xuất hiện suy thận cấp, lọc máu gián đoạn thường là lựa chọn đầu tiên. Với các ca nặng, có thể cần đến liệu pháp thay thế thận liên tục (CRRT).
• Theo dõi hồi sức tích cực: Các trường hợp nặng cần được theo dõi sát về huyết động, hô hấp và chức năng đa cơ quan tại đơn vị hồi sức.

Hiện chưa có thuốc kháng virus được phê duyệt chính thức cho Hantavirus. Tuy nhiên, một số thuốc như ribavirin và favipiravir đã được nghiên cứu và cho thấy hiệu quả nhất định trong giai đoạn sớm:

• Ribavirin có thể giúp cải thiện tiên lượng nếu dùng sớm, nhưng còn hạn chế do tác dụng phụ như thiếu máu tán huyết, tăng bilirubin máu, nhịp tim chậm hoặc phát ban.
• Favipiravir cũng cho thấy hoạt tính kháng virus trong một số nghiên cứu, nhưng vẫn cần thêm bằng chứng lâm sàng.

Hiện tại, việc sử dụng các thuốc này chưa được khuyến cáo rộng rãi và cần cân nhắc kỹ lưỡng theo chỉ định của bác sĩ.

Cách phòng ngừa nhiễm sốt xuất huyết từ Hantavirus tại nhà

Do virus Hanta lây chủ yếu từ loài gặm nhấm, việc chủ động kiểm soát môi trường sống và giữ vệ sinh là yếu tố then chốt giúp giảm nguy cơ nhiễm bệnh:

1. Ngăn chuột vào nhà

Bịt kín các lỗ hổng, khe nứt trên tường, sàn và mái nhà, lắp thanh chắn dưới cửa ra vào để hạn chế chuột chui vào. Giữ nhà cửa gọn gàng, không để thức ăn hở và thu gom rác mỗi ngày để tránh thu hút chuột.

Đồng thời, không để rác tồn đọng lâu ngày. Thức ăn nên được bảo quản trong hộp kín, khu vực bếp cần vệ sinh thường xuyên để hạn chế nguồn sống của chuột.

2. Thực hiện quy trình dọn dẹp đúng cách

Khi vệ sinh khu vực có dấu hiệu chuột, cần mở cửa cho thông thoáng, đeo găng tay và khẩu trang. Nên làm ẩm khu vực có phân, nước tiểu của chuột bằng dung dịch khử khuẩn trước khi lau dọn để tránh phát tán mầm bệnh trong không khí.

Khi vệ sinh nhà cửa, không quét khô, không dùng máy hút bụi hoặc máy thổi ở khu vực nghi có chất thải của chuột, vì có thể làm các hạt bụi mang virus phát tán và dễ bị hít phải.

3. Vệ sinh cá nhân thường xuyên

Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng sau khi dọn dẹp, xử lý rác hoặc tiếp xúc với môi trường có nguy cơ. Hạn chế đưa tay lên mắt, mũi, miệng khi chưa rửa sạch.

Sốt xuất huyết do virus Hanta là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, có thể diễn tiến nhanh và gây biến chứng nặng nếu không được phát hiện, xử trí kịp thời. Trong bối cảnh chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, việc nhận biết sớm triệu chứng, chủ động phòng tránh và kiểm soát nguồn lây từ loài gặm nhấm đóng vai trò then chốt. Mỗi người cần nâng cao ý thức bảo vệ môi trường sống, giữ vệ sinh cá nhân và đến cơ sở y tế ngay khi có dấu hiệu nghi ngờ để được thăm khám, điều trị đúng cách.