Hướng dẫn kiểm tra phổi tại nhà theo y khoa
Phổi là cơ quan quan trọng giúp cơ thể hô hấp và duy trì sự sống. Tuy nhiên, các bệnh lý về phổi thường tiến triển âm thầm, dễ bị bỏ qua ở giai đoạn sớm. Do đó, việc kiểm tra phổi sớm giúp đánh giá chức năng hô hấp, phát hiện kịp thời các bất thường, từ đó có hướng điều trị hiệu quả và giảm nguy cơ biến chứng.
Bài viết có sự tư vấn y khoa của Bác sĩ Nguyễn Như Điền - Quản lý Y khoa, Hệ thống Trung tâm tiêm chủng VNVC.

Tại sao việc chủ động kiểm tra sức khỏe phổi lại quan trọng?
Phổi cần hoạt động liên tục để cung cấp oxy cho cơ thể và loại bỏ carbon dioxide (khí CO2). Tuy nhiên, phổi cũng dễ bị tổn thương bởi các tác nhân bên ngoài như ô nhiễm, hút thuốc, nhiễm trùng hoặc mắc các bệnh di truyền. Do đó, việc chủ động kiểm tra sức khỏe phổi rất quan trọng, sẽ mang lại nhiều lợi ích như:
- Phát hiện sớm bệnh phổi: Nhiều bệnh nguy hiểm như bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), hen suyễn, ung thư phổi thường tiến triển âm thầm, không có triệu chứng rõ rệt ở giai đoạn đầu. Kiểm tra sớm giúp phát hiện bệnh và điều trị kịp thời, ngăn ngừa biến chứng nguy hiểm.
- Theo dõi bệnh mạn tính: Với người mắc hen suyễn, COPD hoặc các bệnh phổi khác, việc khám định kỳ giúp đánh giá diễn tiến bệnh và điều chỉnh phác đồ phù hợp.
- Ngăn ngừa biến chứng: Người hút thuốc hoặc thường xuyên tiếp xúc ô nhiễm là những người có nguy cơ mắc bệnh phổi cao. Do đó, cần kiểm tra phổi để giảm nguy cơ biến chứng nghiêm trọng.
- Duy trì sức khỏe toàn diện: Phổi cung cấp oxy cho cơ thể, giúp tim, cơ bắp và não hoạt động hiệu quả. Khi phổi suy giảm chức năng, nhiều cơ quan khác cũng bị ảnh hưởng. Khám phổi định kỳ giúp đảm bảo cơ thể luôn được cung cấp đủ oxy để duy trì sức khỏe.

Các cách tự kiểm tra chức năng phổi tại nhà
Hoàn toàn có thể tự theo dõi chức năng phổi tại nhà. Việc tự đánh giá thường xuyên giúp sớm nhận biết các dấu hiệu bất thường, từ đó chủ động đi khám kịp thời để được chẩn đoán chính xác và điều trị hiệu quả.
1. Bài kiểm tra dung tích phổi với nước
Bài kiểm tra này giúp ước lượng dung tích sống gắng sức của phổi, tức là lượng không khí tối đa mà phổi có thể thở ra sau khi hít vào thật sâu.
Cách thực hiện:
- Chuẩn bị một bình rỗng (như bình sữa), một thùng nước lớn và một ống hút hoặc ống nhựa.
- Đổ đầy nước vào bình, sau đó úp ngược bình vào thùng nước sao cho miệng bình luôn ngập nước.
- Đưa ống hút vào miệng bình.
- Hít vào thật sâu, rồi thổi mạnh và liên tục qua ống hút để không khí từ phổi đẩy nước trong bình ra ngoài.
- Khi thở ra hết mức, đánh dấu mực nước trong bình.
- Lấy bình ra, đổ nước đến vạch đã đánh dấu và đo lượng nước tương ứng.
Lượng nước đo được tương đương với dung tích sống gắng sức ước tính của phổi. Giá trị này có thể dùng để theo dõi sự thay đổi chức năng phổi theo thời gian. (1)
2. Theo dõi nhịp thở khi nghỉ ngơi
Nhịp thở phản ánh khả năng cung cấp oxy và thải carbon dioxide của cơ thể, vì vậy có thể dùng để đánh giá chức năng phổi khi nghỉ ngơi. Ở người lớn, nhịp thở bình thường là 12 - 20 nhịp/phút. Nhịp thở dưới 12 hoặc trên 25 nhịp/phút được xem là bất thường, có thể là dấu hiệu thở nhanh, thở nông và cảnh báo bệnh lý tiềm ẩn.
Ở trẻ em, nhịp thở thay đổi theo độ tuổi. Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ thường có nhịp thở cao hơn, khoảng 30 - 60 nhịp/phút trong năm đầu đời. Khi trẻ lớn lên, dung tích phổi tăng dần và nhịp thở giảm, đa số đạt mức tương tự người lớn khi bước vào tuổi thiếu niên (14 - 18 tuổi). (2)
Cách thực hiện:
- Ngồi xuống và cố gắng thư giãn.
- Tốt nhất nên đo nhịp thở khi ngồi thẳng trên ghế hoặc trên giường.
- Đo nhịp thở bằng cách đếm số lần ngực hoặc bụng nhô lên trong vòng một phút.

3. Kiểm tra độ bão hòa oxy trong máu (SpO2)
Chỉ số SpO₂ là thông số quan trọng phản ánh mức độ oxy trong máu, giúp đánh giá tình trạng hô hấp và mức độ suy hô hấp của cơ thể. Chỉ số này được đo bằng máy đo SpO₂, thường kẹp ở đầu ngón tay, ngón chân hoặc dái tai.
- Ở người khỏe mạnh, chỉ số SpO2 sẽ dao động trong khoảng 95 - 100%.
- Ở trẻ sơ sinh, chỉ số SpO2 an toàn cần phải đạt trên 94%.
- Những trường hợp chỉ số SpO2 dưới 95% được đánh giá là thấp, thiếu oxy trong máu và chỉ số SpO2 càng thấp thì tình trạng suy hô hấp càng nghiêm trọng.
4. Nín thở để kiểm tra phổi
Phương pháp nín thở kiểm tra phổi được nhiều chuyên gia khuyên thực hiện ở sự nhanh chóng, tiện lợi. Cách thực hiện:
- Lấy hơi và bắt đầu hít thật sâu, nên hít vào hết cỡ cho phổi căng phồng nhất, bụng phình ra.
- Kiểm soát, giữ hơi, không để hơi thoát ra bằng đường mũi, miệng.
- Nếu có thể thực hiện giữ chặt hơi, nín thở từ 30 giây trở nên có nguy là chức năng phổi đang thực hiện tốt, bình thường. Ngược lại, nếu nín thở không được 20 giây, nghĩa là chức năng phổi đang gặp vấn đề hoặc không còn tốt.
Tuy nhiên, đây chỉ là phương pháp mang tính tham khảo. Việc nín thở được lâu không đồng nghĩa với việc phổi hoàn toàn khỏe mạnh hay không mắc ung thư, xơ phổi. Cách này chỉ phản ánh khả năng chịu đựng thiếu oxy của cơ thể, không có giá trị chẩn đoán bệnh lý nghiêm trọng, vì vậy không nên tự suy đoán tình trạng sức khỏe chỉ dựa vào phương pháp này.

Phương pháp kiểm tra phổi chuyên sâu tại bệnh viện
Các phương pháp kiểm tra phổi tại nhà chỉ mang tính chất tham khảo, không thể thay thế cho chẩn đoán y khoa. Để đánh giá chính xác tình trạng phổi, người bệnh nên đến bệnh viện để được bác sĩ thăm khám và thực hiện các phương pháp kiểm tra chuyên sâu, từ đó phát hiện sớm và chẩn đoán đúng các bệnh lý hô hấp, giúp điều trị kịp thời và hiệu quả.
1. Đo hô hấp ký
Đo hô hấp ký là phương pháp đánh giá chức năng hô hấp, cung cấp các chỉ số quan trọng như dung tích phổi, lưu lượng khí và khả năng thông khí của phổi. Hô hấp ký được thực hiện bằng phế dung kế - thiết bị ghi lại kết quả dưới dạng biểu đồ. Quy trình đo thường gồm các bước:
- Bước 1: Người bệnh ngồi thẳng, được kẹp mũi hoặc bịt mũi để tránh thất thoát không khí.
- Bước 2: Hít vào thật sâu để phổi căng đầy không khí.
- Bước 3: Thở ra thật mạnh và liên tục vào ống ngậm của máy trong 6 - 10 giây (trẻ em khoảng 3 giây).
Quá trình này được lặp lại ít nhất 3 lần để đảm bảo độ chính xác. Bác sĩ sẽ chọn giá trị cao nhất làm kết quả cuối cùng. Tổng thời gian đo hô hấp ký thường kéo dài 15 - 30 phút.
2. Chụp X-quang ngực thẳng
Chụp X-quang ngực thẳng là phương pháp chẩn đoán hình ảnh sử dụng tia X để ghi lại hình ảnh lồng ngực. Khi chụp, người bệnh đứng thẳng, áp sát ngực vào tấm nhận ảnh, cằm đặt lên giá đỡ và hai tay chống hông để giữ tư thế ổn định.
Đây là tư thế chụp X-quang ngực phổ biến nhất, giúp quan sát rõ hình ảnh hai chiều của phổi, tim và các cấu trúc trong lồng ngực. Kỹ thuật này có ưu điểm là thực hiện nhanh, đơn giản, an toàn và không gây đau cho người bệnh. Tuy nhiên, chụp X-quang ngực thẳng không phù hợp trong trường hợp cấp cứu hoặc với những người không thể đứng hay di chuyển.
3. Chụp cắt lớp vi tính
Đây là kỹ thuật kết hợp máy tính và tia X để tạo ra hình ảnh các cơ quan, các mô và xương của cơ thể theo lát cắt ngang. Phương pháp này cung cấp nhiều thông tin chi tiết hơn so với hình ảnh X-quang thông thường, chúng có thể hiển thị các mô mềm, mạch máu, xương ở các bộ phận trên cơ thể như đầu, vai, xương, tim, bụng, ngực…
Trong quá trình chụp CT, người bệnh được chỉ định nằm trên một chiếc máy, khi ấy máy dò và ống tia X sẽ xoay xung quanh, mỗi vòng quay sẽ cho ra một hình ảnh lát mỏng của cơ thể. Sau đó, những hình ảnh này được gửi đến máy tính, nơi chúng được kết hợp để tạo ra hình ảnh các lát cắt hoặc mặt cắt ngang của cơ thể. Quá trình này không mất nhiều thời gian và cũng không gây đau đớn cho người bệnh.
4. Nội soi phế quản
Nội soi phế quản là phương pháp chẩn đoán sử dụng một ống nội soi nhỏ đưa vào đường thở, có gắn nguồn sáng và camera, giúp bác sĩ quan sát trực tiếp hệ thống đường dẫn khí từ bên ngoài vào sâu trong phổi. Thông qua kỹ thuật này, bác sĩ có thể đánh giá rõ tình trạng của thanh quản, khí quản, phế quản và các nhánh phế quản nhỏ, từ đó phát hiện các tổn thương, viêm nhiễm, dị vật hoặc khối u bất thường.
Hiện nay, trong thực hành lâm sàng có hai loại nội soi phế quản là ống nội soi cứng và ống nội soi mềm. Trong đó, nội soi phế quản mềm được sử dụng phổ biến hơn nhờ tính linh hoạt cao, có thể tiếp cận các đường dẫn khí nhỏ, ít xâm lấn và giúp người bệnh dễ chịu hơn trong quá trình thực hiện.

Những ai nên thực hiện tầm soát phổi định kỳ?
Phổi là cơ quan tiếp xúc trực tiếp với môi trường bên ngoài qua từng hơi thở. Do đó, việc chủ động tầm soát không chỉ dành cho người đang có triệu chứng mà đặc biệt quan trọng với những nhóm đối tượng có yếu tố nguy cơ cao dưới đây.
- Người hút thuốc lá (chủ động hoặc hít khói thuốc thụ động).
- Người làm việc trong môi trường nhiều khói bụi, hóa chất (khai thác mỏ, xây dựng, dệt may…).
- Người có tiền sử gia đình mắc bệnh phổi hoặc ung thư phổi.
- Người từng mắc Covid-19 thể nặng, cần đánh giá nguy cơ di chứng phổi như xơ phổi.
Kiểm tra phổi tại nhà theo hướng dẫn y khoa là cách đơn giản giúp chủ động theo dõi sức khỏe hô hấp và sớm nhận biết những dấu hiệu bất thường. Tuy nhiên, các phương pháp này chỉ mang tính chất sàng lọc ban đầu, không thể thay thế cho thăm khám và chẩn đoán chuyên sâu. Khi xuất hiện các triệu chứng như ho kéo dài, khó thở, đau ngực, mệt mỏi bất thường hoặc thuộc nhóm nguy cơ cao, người bệnh nên đến cơ sở y tế để được kiểm tra phổi toàn diện.
-
Museum of Science, Boston. (2025, January 15). Test Your Lung Capacity: DIY Experiment. Museum of Science. https://www.mos.org/video/test-your-lung-capacity-diy-experiment
- American Lung Association. (2025). Understanding Vital Signs: The Importance of Your Respiratory Rate. Lung.Org. https://www.lung.org/blog/respiratory-rate-vital-signs








