Nhận diện dấu hiệu, diễn tiến của não mô cầu, phế cầu và cách phòng bệnh hiệu quả

Thời điểm giao mùa hiện nay, người dân không nên chủ quan trước các tác nhân gây bệnh xâm lấn như não mô cầu và phế cầu khuẩn. Đây là hai nguyên nhân hàng đầu có thể gây viêm màng não, nhiễm trùng huyết và viêm phổi nặng, đe dọa tính mạng nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời.

Từ đầu năm 2026 đến nay, nước ta liên tiếp ghi nhận các ca viêm màng não do não mô cầu tại nhiều địa phương như Hà Nội, TP.HCM, An Giang, Hà Tĩnh, Lâm Đồng, Lào Cai…, đã có ca tử vong. Đây là bệnh lây qua đường hô hấp, có diễn tiến rất nhanh và có thể gây tử vong chỉ trong vòng 24 giờ kể từ khi xuất hiện triệu chứng đầu tiên.

Song song đó, phế cầu khuẩn cũng đang là tác nhân gây bệnh phổ biến trong cộng đồng, đặc biệt ở trẻ nhỏ, người cao tuổi và người có bệnh nền. Mỗi năm toàn cầu ghi nhận khoảng 1,6 triệu ca tử vong liên quan đến phế cầu khuẩn, trong đó có tới 700.000 - 1.000.000 ca là trẻ em dưới 5 tuổi. Tại Việt Nam, phế cầu khuẩn là nguyên nhân hàng đầu gây viêm phổi mắc phải ngoài cộng đồng, đồng thời có thể gây ra nhiều bệnh lý nguy hiểm khác như viêm màng não, nhiễm trùng huyết.

Điểm chung nguy hiểm của não mô cầu và phế cầu là khả năng xâm nhập nhanh vào máu và hệ thần kinh trung ương, gây tổn thương nghiêm trọng trong thời gian ngắn. Khi không được phát hiện sớm, người bệnh có thể nhanh chóng rơi vào tình trạng sốc nhiễm trùng, suy đa cơ quan, đe dọa tính mạng.

Trong bối cảnh nhiều tác nhân gây bệnh cùng lưu hành, nguy cơ đồng nhiễm giữa các bệnh lý hô hấp, vi khuẩn và virus cũng gia tăng, khiến bệnh diễn tiến phức tạp hơn, khó chẩn đoán và điều trị hơn. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc nâng cao nhận thức cộng đồng trong việc nhận biết sớm dấu hiệu bệnh và chủ động phòng ngừa hiệu quả. Nhằm cung cấp thông tin chính xác, khoa học và dễ tiếp cận cho người dân, vào lúc 20h00, thứ Sáu ngày 03/04/2026, Hệ thống Tiêm chủng VNVC sẽ phát sóng chương trình tư vấn trực tuyến “Não mô cầu và Phế cầu: Nhận biết dấu hiệu và phòng ngừa hiệu quả”.

Chương trình được thực hiện với sự phối hợp của Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm và các chuyên gia y tế uy tín hàng đầu trong lĩnh vực nhi khoa, y học dự phòng và tiêm chủng vắc xin:

• ThS.BS Nguyễn Văn Quảng, Quản lý Y khoa, Hệ thống Tiêm chủng VNVC;
• ThS.BSNT Nguyễn Hữu Hiếu, Bác sĩ Khoa Nhi, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh Hà Nội.

Chương trình được phát sóng và tiếp sóng trực tiếp trên các nền tảng Youtube, Fanpage:

• Fanpage VNVC - Trung tâm Tiêm chủng Trẻ em và Người lớn;
• Fanpage Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh;
• Fanpage Nutrihome - Hệ thống Phòng khám Dinh dưỡng;
• Kênh Youtube VNVC - Trung tâm tiêm chủng trẻ em và người lớn;
• Kênh Youtube Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh;
• Fanpage Báo và phát thanh, truyền hình Vĩnh Long & ứng dụng THVLi;
• Fanpage & kênh Youtube Báo Thanh Niên;
• Kênh Tik Tok Bác sĩ Tiêm chủng VNVC;
• Kênh Tik Tok VTV24.

THÔNG TIN TƯ VẤN QUAN TRỌNG TỪ CÁC CHUYÊN GIA, BÁC SĨ

Não mô cầu diễn tiến nhanh, có thể gây tử vong trong 24 giờ

ThS.BSNT Nguyễn Hữu Hiếu, Bác sĩ Khoa Nhi, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh Hà Nội cho biết, não mô cầu là vi khuẩn có khả năng gây ra các nhiễm trùng xâm lấn nguy hiểm, tức là xâm nhập sâu vào bên trong cơ thể, điển hình như nhiễm trùng máu hoặc tấn công hệ thần kinh trung ương gây viêm màng não. Đây đều là những bệnh lý cấp tính, diễn tiến nhanh và có thể đe dọa tính mạng.

Điểm đáng lo ngại nhất của não mô cầu là tốc độ tiến triển nhanh chóng. Trong y khoa, đây được gọi là bệnh lý “giờ vàng”, khi tình trạng có thể chuyển từ sốt nhẹ, đau đầu sang lơ mơ, sốc nhiễm khuẩn chỉ trong vài giờ, thậm chí trong vòng 24 giờ.

Không chỉ nguy hiểm trong giai đoạn cấp, não mô cầu còn để lại di chứng nặng nề. Khoảng 20% trẻ dù được cứu sống vẫn phải chịu hậu quả lâu dài như hoại tử chi phải cắt cụt, tổn thương thần kinh, co giật hoặc chậm phát triển tâm thần, vận động. Viêm màng não là biến chứng điển hình khi vi khuẩn xâm nhập vào não, gây tổn thương tế bào thần kinh. Bệnh có thể diễn tiến nhanh, nhiều trường hợp nhập viện trong tình trạng sốc, nguy cơ tử vong cao.

Giai đoạn đầu mắc bệnh, trẻ thường chỉ có những biểu hiện rất mơ hồ như sốt, mệt, ăn kém, nôn trớ hoặc đau đầu dễ nhầm với cảm lạnh, cúm thông thường khiến phụ huynh chủ quan. Tuy nhiên, chỉ sau 6 - 12 giờ, bệnh có thể chuyển nặng với các dấu hiệu rõ rệt hơn như trẻ lừ đừ, bỏ chơi, quấy khóc bất thường, nôn nhiều, sợ ánh sáng. Một số trường hợp có cứng gáy, trẻ nhỏ có thể xuất hiện thóp phồng, dấu hiệu cảnh báo tăng áp lực nội sọ.

Đặc biệt, dấu hiệu nổi bật của não mô cầu là ban xuất huyết trên da, gọi là “tử ban”, có thể bắt đầu bằng những chấm nhỏ nhưng lan rất nhanh, thậm chí hoại tử. Khi căng da, ban không mất đi. Nếu trẻ xuất hiện ban xuất huyết kèm các dấu hiệu sốt cao liên tục, bỏ bú, bỏ ăn, lừ đừ, ngủ li bì… cần đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay lập tức.

Phế cầu khuẩn, tác nhân gây bệnh nguy hiểm ở trẻ nhỏ

Bên cạnh não mô cầu, phế cầu là vi khuẩn rất phổ biến trong cộng đồng, đặc biệt ở trẻ nhỏ. Khoảng 40% người khỏe mạnh có thể mang vi khuẩn này trong đường hô hấp mà không có triệu chứng. Khi gặp điều kiện thuận lợi như thời tiết thay đổi hoặc sức đề kháng suy giảm, phế cầu có thể bùng phát và gây bệnh, kể cả ở những trẻ trước đó hoàn toàn khỏe mạnh.

Ở mức độ thường, phế cầu gây các bệnh hô hấp quen thuộc như viêm tai giữa, viêm phổi. Trong đó, phế cầu chiếm khoảng 40% các trường hợp viêm phổi toàn cầu, có thể tiến triển thành viêm nặng, áp xe phổi hoặc suy hô hấp. Đáng lo ngại, theo Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF), cứ mỗi 43 giây lại có một trẻ dưới 5 tuổi tử vong vì viêm phổi.

Viêm tai giữa do phế cầu cũng rất phổ biến, với khoảng 80% trẻ dưới 3 tuổi mắc ít nhất một lần. Bệnh dễ tái phát, kéo dài, khiến trẻ phải dùng kháng sinh nhiều lần và có thể ảnh hưởng đến thính lực, sự phát triển ngôn ngữ. Nguy hiểm hơn, phế cầu có thể gây nhiễm trùng xâm lấn như nhiễm trùng huyết hoặc viêm màng não mủ, dẫn đến sốc nhiễm khuẩn, tổn thương đa cơ quan và di chứng thần kinh. Đặc biệt ở trẻ nhỏ, bệnh có thể diễn tiến rất nhanh. Trẻ có nguy cơ suy hô hấp với các biểu hiện như khó thở, tím tái, thở rút lõm ngực. Ngay cả khi được cấp cứu kịp thời, tình trạng vẫn có thể rất nguy hiểm.

ThS.BSNT Nguyễn Hữu Hiếu chia sẻ, não mô cầu và phế cầu rất nguy hiểm, có thể gây ra nhiều bệnh lý nghiêm trọng, đe dọa đến sức khỏe, tính mạng người bệnh.

Đối tượng dễ mắc não mô cầu và phế cầu

Não mô cầu và phế cầu có thể gây bệnh ở mọi lứa tuổi, nhưng một số nhóm có nguy cơ mắc cao hơn và dễ gặp biến chứng nặng:

• Trẻ dưới 1 tuổi là nhóm nguy cơ cao nhất. Nguyên nhân là hệ miễn dịch chưa hoàn thiện, đặc biệt sau 6 tháng tuổi khi lượng kháng thể từ mẹ giảm dần, tạo “khoảng trống miễn dịch” khiến vi khuẩn dễ xâm nhập.

• Trẻ có bệnh nền hoặc sức đề kháng kém như sinh non, nhẹ cân, suy dinh dưỡng, tim bẩm sinh, bệnh phổi mạn tính hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch. Đây là nhóm rất dễ mắc bệnh và bệnh thường nặng hơn.

• Trẻ sống trong môi trường đông đúc như nhà trẻ, mầm non hoặc nơi có nhiều người. Vi khuẩn dễ lây qua giọt bắn khi ho, hắt hơi. Đặc biệt, khói thuốc lá làm tổn thương đường hô hấp, tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập sâu hơn.

Ngoài ra, tình trạng kháng kháng sinh của phế cầu ngày càng gia tăng khiến việc điều trị các bệnh tưởng chừng đơn giản như viêm phổi, viêm tai giữa trở nên khó khăn và kéo dài.

Tiêm vắc xin giúp phòng ngừa não mô cầu và phế cầu hiệu quả

ThS.BS Nguyễn Văn Quảng, Quản lý Y khoa, Hệ thống Tiêm chủng VNVC cho biết, biện pháp phòng ngừa an toàn và hiệu quả nhất đối với bệnh não mô cầu và phế cầu là tiêm vắc xin đầy đủ, đúng lịch theo khuyến cáo. Hiện nay, Hệ thống Tiêm chủng VNVC đang có rất nhiều loại vắc xin phòng bệnh phế cầu và não mô cầu cho trẻ em và người lớn.

1. Vắc xin phòng bệnh não mô cầu

Có 5 loại vắc xin phòng bệnh não mô cầu đã được phê duyệt sử dụng tại Việt Nam, giúp phòng ngừa 5 nhóm huyết thanh não mô cầu A, B, C Y, W phổ biến, có thể gây bệnh nặng ở trẻ em và người lớn.

Theo Bác sĩ Quảng, chỉ tiêm một loại vắc xin não mô cầu là chưa đủ để bảo vệ toàn diện. Mỗi vắc xin chỉ phòng được một hoặc một số nhóm huyết thanh nhất định và không tạo miễn dịch chéo với các nhóm còn lại. Vì vậy, để tối đa hiệu quả phòng ngừa, giảm nguy cơ mắc bệnh nặng và tử vong, cần tiêm phối hợp đầy đủ các nhóm A, B, C, W, Y theo khuyến cáo y tế. Đây là cách giúp mở rộng phạm vi bảo vệ trước các chủng não mô cầu đang lưu hành.

Xem thêm thông tin: Tiêm một loại vắc xin phòng não mô cầu được không?

2. Vắc xin phòng phế cầu khuẩn

VNVC hiện cung cấp đầy đủ, số lượng lớn vắc xin phế cầu cho trẻ em và người lớn. 100% vắc xin nhập khẩu chính hãng, được bảo quản trong hệ thống kho lạnh đạt chuẩn GSP tiêu chuẩn quốc tế, đảm bảo quy trình tiêm chủng an toàn, chuyên nghiệp.

ThS.BS Nguyễn Văn Quảng cho biết, tiêm vắc xin là biện pháp phòng bệnh não mô cầu và phế cầu an toàn, hiệu quả và tiết kiệm nhất.

Bên cạnh tiêm vắc xin, người dân cần phối hợp với các biện pháp phòng bệnh hàng ngày như giữ vệ sinh cá nhân sạch sẽ, rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, che miệng khi ho hoặc hắt hơi bằng khuỷu tay, hạn chế tiếp xúc với người đang mắc bệnh và duy trì môi trường sống thông thoáng. Những thói quen đơn giản này giúp giảm nguy cơ lây nhiễm và bảo vệ sức khỏe cho trẻ nhỏ, bác sĩ Quảng nhấn mạnh.